‎ใครอยู่ในกระจกน่ะ
‎สิ่งนี้เรียกว่า ‎การทดสอบการรู้จักตัวเองในกระจก
‎การทดสอบเช่นนี้ บางครั้งก็ใช้รอยสีแดง ‎คุณจะผ่านการทดสอบก็ต่อเมื่อคุณรู้ว่า
‎มันอยู่บนหน้าของคุณเอง
‎เด็กๆ เริ่มผ่านการทดสอบนี้ ‎เมื่ออายุราว 18 เดือน
‎ซึ่งเป็นสัญญาณของช่วงพัฒนาการที่สำคัญ
‎ไง
‎การวิจัยด้วยกระจกน่าสนใจมาก ‎เพราะในระดับสัญชาตญาณแล้ว
‎เราเชื่อมโยงกับกระจกได้
‎การมองเข้าไปในกระจก ‎แล้วจำตัวเองได้
‎เกี่ยวข้องกับ ‎ความตระหนักถึงตัวเอง
‎มนุษย์ไม่ใช่สัตว์จำพวกเดียว ‎ที่ตระหนักถึงตัวเอง
‎ชิมแปนซีเป็นพวกแรก ‎ที่ผ่านการทดสอบด้วยกระจก
‎แล้วสัตว์อื่นๆ ก็ตามมา
‎โลมา
‎ช้าง
‎และนกกางเขน
‎และเมื่อไม่นานมานี้ ก็มีงานวิจัยเรื่องปลา
‎ผมไม่ได้เห็นด้วยร้อยเปอร์เซ็นต์ ‎กับงานวิจัยเรื่องปลา
‎การที่ปลาผ่านการทดสอบ
‎เป็นที่ถกเถียงกัน
‎และการทดสอบก็มีผลอื่นๆ ‎ที่น่าแปลกใจ
‎ลิงบางจำพวกไม่ผ่านการทดสอบ ‎แม้เราจะมองว่าลิงโดยภาพรวม
‎เป็นสัตว์ที่มีความคิด
‎และถ้าคุณเลี้ยงสุนัข ‎คุณอาจสังเกตว่าสัตว์เลี้ยงของคุณ
‎มีปฏิกิริยากับเงาสะท้อนตัวเองอย่างไร
‎การวิจัยเรื่องความคิดของสัตว์ ‎ในหลายสิบปีที่ผ่านมา
‎บางครั้งก็ชวนสับสน
‎แต่มันก็ยังให้มุมมองที่ลึกซึ้ง ‎ว่าเรายืนอยู่จุดไหน
‎ในโลกนี้
‎เพื่อที่จะทำความเข้าใจ ‎จิตใจของมนุษย์ได้ลึกซึ้งขึ้น
‎ว่าพวกเรามาจากไหน
‎บรรพบุรุษของเรามาจากไหน
‎เราต้องรู้เรื่องสัตว์ให้มากขึ้น
‎กระบวนการคิดของสัตว์ชนิดอื่นๆ เป็นอย่างไร
‎และการศึกษาจิตใจของสัตว์ต่างๆ ‎จะเปิดเผยว่าการเป็นมนุษย์
‎นั้นคืออะไร
‎(ผลงานซีรีส์สารคดีจาก NETFLIX)
‎นกแก้วเป็นนกที่ค่อนข้างฉลาด
‎มันสามารถออกเสียงเป็นคำๆ ได้
‎มันไม่รู้หรอกว่าคำเหล่านั้นหมายถึงอะไร
‎ฉันเป็นม้า ไม่ใช่หนูตะเภา
‎เกือบทุกคนชอบที่จะดูสัตว์ ‎ที่สัญชาตญาณและความคิด
‎บางครั้งก็น่าทึ่ง
‎ช่วงชีวิตของมวลมนุษยชาติ ‎เป็นเพียงแค่ช่วงสั้นๆ
‎ในประวัติศาสตร์ของโลกเรา
‎ไม่เพียงเราจะสามารถ ‎ควบคุมตัวแปรสำคัญๆ ได้หลายอย่าง
‎แต่สิ่งที่เป็นหัวข้อการวิจัยของเรา ‎มีพร้อมเมื่อเราต้องการ
‎(ความคิดของสัตว์)
‎ฉันจินตนาการว่าเกิดอะไรขึ้น ‎ในหัวน้อยๆ ของเธอ
‎เธอมองไปรอบๆ ตลอด
‎เธอคิดอยู่ตลอดเวลา
‎เขาฉลาดมากๆ
‎เขาหัดพูดคำพูดหรือประโยค ‎ได้สักโหลแล้ว
‎เขามีความคิดเห็นเยอะ ‎และเขาต้องได้สิ่งที่เขาต้องการ
‎อัตตาของเอลเลียตบอบบางมาก
‎เมื่อเอลเลียตไปพบกระต่ายตัวอื่น ‎เรามักจะคิด "โอ้พระเจ้า
‎เขาคิดว่าเขาดีกว่าตัวอื่นๆ"
‎บางทีเขาก็... ‎ฉันไม่อยากพูดงี้เลย
‎บางทีเขาก็ชอบงับ
‎พวกเราหลายคนที่มีสุนัขหรือแมว ‎หรือสัตว์เลี้ยง มักสงสัยว่า
‎"พวกมันคิดอะไรอยู่นะ ‎มันรักฉันหรือเปล่านะ
‎พวกมันเขาเข้าใจสิ่งนี้ไหม"
‎มันเป็นสิ่งที่มนุษย์ชอบทำ
‎การสงสัยว่าในหัวสัตว์อื่นๆ มีอะไรเกิดขึ้น
‎และเราจะไปถามตรงๆ ก็ไม่ได้
‎ชัดเจนว่าพวกสัตว์มีวิธีต่างๆ ‎ที่ใช้สื่อสารกับตัวอื่นๆ
‎ผึ้งใช้วิธีเต้น
‎ปลาวาฬร้อง
‎และชิมแปนซีออกท่าทาง ‎และกรีดร้อง
‎แต่มนุษย์มีคำไว้ใช้เป็นหมื่นๆ คำ
‎ซึ่งพอเอามาต่อกันแล้ว ‎ก็ใช้สื่อแนวคิดได้ไม่จำกัด
‎การหาคำตอบว่าสัตว์จะสื่อสารกับเรา ‎ด้วยภาษามนุษย์ได้หรือไม่
‎นับเป็นหนึ่งในหัวข้อแรกเริ่ม ‎ในการวิจัยความคิดของสัตว์
‎และนี่คือการทดลองครั้งแรกๆ ‎ด้วยชิมแปนซีชื่อวิกิ ในท้ายช่วงทศวรรษ 1940
‎ฉันเป็นใคร
‎ป๊ะป๋าเหรอ
‎จะเห็นได้ว่าผลออกมาไม่ดีนัก
‎กลายเป็นว่าเส้นเสียงของชิมแปนซี ‎ไม่ได้สร้างมาเพื่อพูด
‎แต่แล้วในปี 1966 คู่รักนักจิตวิทยาคู่หนึ่ง ‎ก็เกิดความคิดใหม่
‎พวกเขาพาชิมแปนซีป่าแรกเกิด ‎ชื่อวาโชกลับบ้านมาด้วย
‎ทั้งสองเลี้ยงดูเธอเหมือนลูกมนุษย์ ‎และพยายามสอนภาษามือแบบอเมริกันให้
‎ผลคือ วาโชเรียนรู้ภาษามือได้ราว 150 คำ ‎ดังตัวอย่างต่อไปนี้
‎แปรงสีฟัน
‎กอด
‎เปิด
‎ออก
‎นักภาษาศาสตร์ให้นิยามภาษา ‎ว่าเป็นการสื่อสารเชิงสัญลักษณ์
‎แล้วพอมีวาโชเข้ามา แล้วเธอก็ ‎ใช้การสื่อสารเชิงสัญลักษณ์
‎เธอใช้สัญญาณภาษามือ ‎เพื่ออ้างอิงถึงสิ่งต่างๆ
‎การศึกษาภาษาวานรที่มีชื่อเสียงอื่นๆ ‎ก็ตามมา ซึ่งเหมือนจะแสดงให้เห็นว่า
‎จิตใจมนุษย์และความสามารถในการสื่อสารนั้น ‎ไม่ได้มีเฉพาะในมนุษย์
‎งั้นคำถามก็คือ พวกวานรเหล่านี้ใช้ ‎ภาษาอยู่จริงๆ หรือเปล่า
‎นี่เป็นคำถามที่สุดโต่ง
‎จวบจนถึงปลายศตวรรษที่ 19 ‎วัฒนธรรมตะวันตกส่วนมากมีสมมติฐานว่า
‎สัตว์ต่างๆ ไม่มีความนึกคิดเยี่ยงมนุษย์
‎แต่บางศาสนาจากโลกตะวันออก ‎เช่น ศาสนาพุทธ กลับไม่คิดแบบนั้น
‎มุมมองจักรวาลของศาสนาพุทธ เป็นแบบนี้
‎มนุษย์และสัตว์ ‎มีแก่นธรรมชาติที่เหมือนกัน
‎และมีความผูกพันผ่านการเกิดใหม่
‎แต่มุมมองโลกของศาสนาคริสต์ เป็นแบบนี้
‎มนุษย์สูงส่งกว่า ‎เพราะว่ามีวิญญาณ
‎และสัตว์มีระดับที่ต่ำกว่า
‎มีพวกสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ‎ถัดลงไปก็เป็นหนอน มอลลัสก์ และอื่นๆ
‎และแน่นอน มนุษย์นั้นอยู่ใกล้พระเจ้าที่สุด ‎เพราะว่าเหล่าเทวทูตและพระเจ้านั้น
‎อยู่ข้างบนเราเลย
‎แต่ชาลส์ ดาร์วินเปลี่ยนแนวคิดทั้งหมดนั่น ‎ด้วยภาพร่างต้นตอของชีวิต
‎ในบันทึกของเขา
‎แม้จะดูเป็นแผนภาพเล็กๆ ‎แต่มันก็ได้ทำลายแนวคิดลำดับขั้นสิ่งมีชีวิต
‎ด้วยทฤษฎีวิวัฒนาการ
‎สิ่งที่ดาร์วินทำได้ดีใน "กำเนิดสปีชีส์" ‎คือการนำเสนอแนวคิดใหม่ให้เห็นภาพชัดเจน
‎เขานำเสนอมันผ่านแผนภาพต้นไม้ ‎ไม่ใช่ลำดับขั้นสิ่งมีชีวิต
‎ที่ซึ่งสัตว์ทุกชนิดวิวัฒนาการ ‎มาจากสิ่งมีชีวิตก่อนหน้า
‎และทุกชีวิตมีความเกี่ยวโยงกัน ‎ถึงแม้จะห่างๆ ก็ตาม
‎โฮโมเซเปียนส์อยู่ตรงนี้
‎นั่นแหละพวกเรา
‎ดาร์วินยังบอกด้วยว่าความนึกคิด ‎ต้องอธิบายได้ด้วยแผนภาพต้นไม้นี้ โดยเขียนว่า
‎"แม้ว่าจิตใจมนุษย์และสัตว์ชั้นสูงอื่นๆ ‎จะแตกต่างกันมากก็ตาม
‎มันก็เป็นเพราะระดับวิวัฒนาการ ‎มิใช่เป็นสิ่งมีชีวิตต่างประเภทกัน"
‎แต่จิตใจก็เป็นสิ่งที่ศึกษา ‎ด้วยวิธีการทางวิทยาศาสตร์ได้ยาก
‎ในเกือบทั้งศตวรรษที่ 20 ‎จิตวิทยากระแสหลักจึง
‎วัดจากพฤติกรรมแทน
‎แนวคิดนี้เรียกว่า ‎พฤติกรรมนิยม
‎พฤติกรรมนิยมกลายเป็นศาสนากลายๆ
‎ตอนแรกผมคิดว่า ‎เป้าหมายของพวกเขาก็ดี
‎พวกเขาเสนอให้เลิกสนใจ ‎สถานะภายในอย่างความรู้สึก
‎ความคิด อะไรพวกนั้น ‎และหันมาสังเกตพฤติกรรมแทน
‎แต่พฤติกรรมนิยมก็ไปไกลกว่านั้น ‎โดยแย้งว่าจิตใจนั้น
‎ไม่มีความสำคัญเลยแม้แต่น้อย
‎ที่สัตว์ต่างๆ ดูเหมือนมีความนึกคิดนั้น แท้จริงแล้ว ‎เป็นการเรียนรู้ผ่านระบบการให้รางวัล
‎และการลงโทษ
‎และนั่นคือคำอธิบายหนึ่ง ‎ว่าวานรเรียนรู้ภาษาอย่างไร
‎นักจิตวิทยาบีเอฟ สกินเนอร์ ‎เป็นผู้นำด้านพฤติกรรมนิยม
‎ผลงานของเขาได้รับทั้งคำสรรเสริญ ‎และคำโจมตี
‎เพราะงานวิจัยของเขามีวิธีการศึกษา ‎ที่สร้างและควบคุมพฤติกรรมของสัตว์ชนิดอื่น
‎สกินเนอร์มองว่าสัตว์ ‎เป็นเครื่องจักรที่ตอบสนองต่อการกระตุ้น
‎และคุณสามารถสอนพวกมันได้เกือบทุกอย่าง ‎หากมีรางวัลและการลงโทษที่ถูกต้อง
‎เช่นการสอนให้นกพิราบอ่านหนังสือ
‎เขาเรียนรู้การตอบสนองที่ต่างกันไปในแต่ละป้าย ‎โดยการได้รับรางวัลเป็นอาหาร
‎หรือการเล่นปิงปอง
‎หรือการบังคับขีปนาวุธจากสงครามโลกครั้งที่สอง ‎ซึ่งก็ทำได้จริง แต่ไม่ได้มีการนำไปใช้จริง
‎สกินเนอร์มองว่ามนุษย์ก็เรียนรู้ด้วยวิธีเดียวกัน ‎แม้ว่าเราจะล้ำหน้ากว่าก็ตาม
‎ในบทสัมภาษณ์ในปี 1977 เขาเสนอว่า ‎ทั้งความคิดของมนุษย์และสัตว์
‎เป็นเพียงการเรียนรู้แบบมีเงื่อนไข
‎แน่นอน พฤติกรรมมนุษย์นั้นแตกต่างอย่างยิ่ง
‎มีความซับซ้อนกว่า ‎พฤติกรรมของสัตว์มาก
‎แต่ก็น่าจะยังอยู่บนหลักการพื้นฐานเดียวกัน
‎แต่นักภาษาศาสตร์อย่างโนม ชอมสกี้ ‎ไม่เห็นด้วยกับสกินเนอร์
‎ในการสัมภาษณ์ในปีเดียวกัน ‎ชอมสกี้แย้งว่ามนุษย์
‎ไม่จำเป็นต้องวางเงื่อนไข ‎เพื่อเรียนรู้ภาษา
‎เราถูกสร้างมาเพื่อสิ่งนี้ ‎ซึ่งเห็นได้ชัดในกลุ่มเด็กอายุยังน้อย
‎พ่อแม่ส่วนใหญ่ไม่ต้อง ‎ออกคำสั่งอย่างเป็นระบบ
‎แก่ลูกๆ ด้วยซ้ำ ‎แต่ลูกๆ ก็ยังเรียนรู้ภาษาได้
‎ในแง่หนึ่ง เราอาจกล่าวได้ว่า ‎ภาษาไม่จำเป็นต้องเรียนรู้
‎และเขาคิดว่าสัตว์ถูกสร้าง ‎มาเพื่อการอื่น
‎เมื่อถูกถามว่าวานรอย่างวาโช ‎สามารถเรียนรู้ภาษาได้ไหม เขาตอบว่า
‎"มนุษย์บินได้ราวๆ 30 ฟุต ‎ตอนแข่งกระโดดไกลในโอลิมปิก
‎นั่นถือเป็นการบินหรือเปล่า
‎คำถามนั้นมันไร้ประโยชน์สุดๆ"
‎ถัดจากวาโช นักวิจัยได้สอนภาษามือ ‎ให้แก่ชิมแปนซีอีกตัว
‎นิม ชิมสกี้
‎และทบทวนภาพบันทึก ‎การศึกษาภาษาของวานรก่อนหน้า
‎และสรุปว่าชิมแปนซี ‎ลอกเลียนคำเป็นรายคำได้
‎แต่ไม่สามารถพูดเป็นประโยค ‎หรือใช้ไวยากรณ์
‎อย่างที่มนุษย์ทำได้
‎สุดท้ายแล้ว ประโยคที่ยาวที่สุด ‎ของนิม ชิมสกี้คือ 16 คำนี้
‎"ให้ส้มฉัน ให้กินส้ม ‎ฉันกินส้ม ให้ฉันกิน
‎ส้มให้ฉันคุณ"
‎พฤติกรรมนิยมก็เสื่อมความนิยมไป
‎ถึงแม้ตอนนี้เราไม่ค่อยเชื่อกันแล้ว ‎ว่าพวกมันมีภาษา
‎แต่การแสดงให้เห็นว่าวานรทำอะไร ‎ได้มากกว่าที่เราคิด ก็ทำให้เกิดสาขาวิชา
‎การศึกษาว่าด้วยการรู้คิดของสัตว์
‎แนวคิดของดาร์วินทำให้นักวิทยาศาสตร์ในปัจจุบัน ‎เห็นตรงกันว่าความคิดของมนุษย์วิวัฒนาการ
‎มาจากวานรในยุคก่อนหน้า ‎โดยมีการแยกครั้งใหญ่เมื่อเจ็ดล้านปีก่อน
‎และอีกครั้งเมื่อราวๆ สองแสนปีก่อน
‎นั่นคือตอนที่โฮโมเซเปียนส์ปรากฏตัวขึ้น
‎และในตอนนั้น ภายในชั่วพริบตาของวิวัฒนาการ ‎มนุษย์ก็พัฒนาสมองที่ใหญ่กว่า
‎ภาษาที่ซับซ้อน วัฒนธรรม เทคโนโลยี ‎อารยธรรม และย้ายถิ่นฐานไปทั่วโลก
‎ทฤษฎีหนึ่งที่อธิบายว่าทำไมมนุษย์ ‎จึงมีสมองที่เหนือกว่าสัตว์ชนิดอื่น
‎คือมันมีเซลล์ประสาทเยอะกว่า
‎สมองมนุษย์มีเซลล์ประสาท ‎อยู่ประมาณหนึ่งแสนล้านเซลล์
‎ซึ่งเยอะกว่าของชิมแปนซีถึงสามเท่า
‎และมากกว่าของหนูเกินหนึ่งพันเท่า
‎แต่การศึกษาเมื่อไม่นานนี้พบว่าช้างมี ‎เซลล์ประสาทเกือบๆ สองแสนหกหมื่นล้านเซลล์
‎เยอะกว่าพวกเราเกือบสามเท่า
‎นักวิทยาศาสตร์จึงพยายาม ‎หาคำตอบว่าเซลล์ประสาทที่เรามีนั้น
‎พิเศษกว่าสัตว์ชนิดอื่นหรือไม่
‎พวกมันดูไม่แตกต่างกันเลย
‎เซลล์ประสาทดูเหมือนกัน ‎ถึงขนาดที่ว่าถ้าคุณเอาภาพสมองมนุษย์
‎กับสมองหนู แล้วเอาเซลล์ประสาท ‎จากภาพนั้นให้นักประสาทวิทยาดู
‎นักประสาทวิทยาก็ตอบได้ยากมาก ‎ว่าเซลล์ประสาทนั้นมาจากสมองมนุษย์
‎หรือจากสมองหนู
‎แต่เซลล์ประสาทก็ไม่ได้ ‎มีหน้าที่เหมือนกันทั้งหมด
‎สมองมนุษย์มีเซลล์ประสาท ‎บางเซลล์ที่จะเปิดใช้เมื่อเราเรียนรู้
‎จากพฤติกรรมของคนอื่น
‎พวกมันเรียกว่า "เซลล์ประสาทกระจก"
‎แต่นักวิทยาศาสตร์ได้พบเซลล์ประสาทที่ ‎คล้ายคลึงกันในสมองของวานรอื่นๆ
‎มีงานศึกษาชิ้นหนึ่งที่พบเซลล์ดังกล่าว ‎ในนกกระจอกหนองด้วยเช่นกัน
‎พวกมันจะถูกเปิดใช้ตอนที่นกเลียนแบบ ‎เพลงของนกตัวอื่นๆ
‎เรายังไม่พบเซลล์ประสาทพิเศษในมนุษย์
‎แต่มีเซลล์ประสาทอยู่หนึ่งแสนล้านเซลล์ ‎ก็เลยยังมีให้ค้นหาอีกมาก
‎(อัตราส่วนขนาดสมองต่อขนาดตัว)
‎มนุษย์มีอันดับสูงที่สุด ‎ในการคำนวณมาตรฐาน
‎อัตราส่วนขนาดสมองต่อขนาดตัว
‎สัตว์อื่นๆ ที่เรามองว่ามีความคิด ‎ก็มีอันดับที่สูงเช่นกัน
‎และสัตว์ที่มีสมองขนาดใหญ่ ‎ก็มักจะมีชีวิตที่ยืนยาวกว่า
‎บ่อยครั้งเวลาเราคิดเรื่อง ‎ความคิดในสัตว์อื่นๆ
‎เรามักมุ่งเน้นไปที่ ‎ความสามารถในการรับรู้
‎ที่มนุษย์เราภาคภูมิใจกันมาก
‎อย่างการมีความฉลาดทางสังคม ‎เพราะเราพัฒนาความสามารถในอาศัย
‎อยู่ในโครงสร้างสังคมที่ซับซ้อน
‎แต่ชิมแปนซีก็ทำได้เช่นกัน ในระดับที่เล็กกว่า ‎ซึ่งต้องใช้ความคิด
‎ในการตัดสินความรู้สึกของผู้อื่นอย่างระมัดระวัง
‎ฉันจะคาดการณ์พฤติกรรมของผู้อื่นได้ไหม
‎ฉันจะท้าทายเจ้าตัวนี้ได้ไหม ‎จะมีใครมาช่วยฉันไหมถ้าฉันทำแบบนั้น
‎ฉันจะไปคืนดียังไง ‎และคืนดีกับใครหลังทะเลาะกัน
‎พวกนั้นมักจะต้องทำการตัดสินใจที่ซับซ้อนบ่อยๆ
‎นักวิจัยคิดว่าชิมแปนซีเข้าใจอารมณ์ ‎ของกันและกันได้ เนื่องจากพวกมันหาวตามๆ กัน
‎การศึกษาในปี 2009 ค้นพบว่า ‎ชิมแปนซีจะหาว
‎เมื่อเห็นตัวการ์ตูนชิมแปนซีหาว
‎เราเคยเชื่อว่าเราไม่เหมือนใคร ‎ในการใช้เครื่องมือในการแก้ปัญหา
‎เราเจอปัญหาที่เราไม่คิดว่าจะเจอ
‎เพราะจักรวาลค่อนข้างไร้แบบแผน
‎เราคาดการณ์สิ่งต่างๆ ได้ยาก ‎ซึ่งผมคิดว่านิยามหนึ่งสำหรับความคิด
‎คือการที่สัตว์สามารถแก้ไขปัญหา เพื่อบรรลุ
‎เป้าหมายใดๆ ที่มันต้องการ
‎แต่ในทศวรรษ 1960 เจน กู้ดดอลล์ ‎ค้นพบการใช้เครื่องมืออย่างแพร่หลายในชิมแปนซี
‎แล้วนักวิจัยก็ค้นพบเรื่องที่น่าแปลกใจ
‎พวกนกก็ทำแบบนี้ได้ด้วย
‎เช่น นกกานิวคาเลโดเนียน ‎เป็นผู้ใช้เครื่องมือที่เก่งมาก
‎ตอนนี้เรารู้แล้ว
‎พวกมันสร้างและดัดแปลงเครื่องมือได้ ‎พวกมันนำเครื่องมือมาประยุกต์ใช้ร่วมกันได้
‎แต่ในขณะที่สัตว์อื่นๆ คิดแก้ปัญหา ‎ในตอนที่เกิดปัญหา
‎มนุษย์คิดว่าตัวเองพิเศษกว่า ‎ตรงที่ว่าเราเรียนรู้จากความทรงจำของเรา
‎และวางแผนแก้ปัญหาที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต
‎เราเคยคิดว่าพวกสัตว์ ‎ติดอยู่กับปัจจุบันเท่านั้น
‎มนุษย์อย่างเราต่างไป ‎เพราะเราย้อนนึกถึง
‎เหตุการณ์ในอดีตได้
‎เราคิดคาดการณ์ วางแผนสำหรับวันพรุ่งนี้ ‎หรืออนาคตที่ไกลกว่านั้นได้
‎และนั่นทำให้เราต่างไป
‎แต่ในงานวิจัยนกคลากส์นัตแครกเกอร์ ‎ซึ่งเป็นนกในวงศ์กา
‎ประมาณไว้ว่าพวกมันซ่อนเมล็ดกว่าสามหมื่นเมล็ด ‎ไว้ในที่ซ่อนหกพันแห่ง ในช่วงฤดูใบไม้ร่วง
‎แล้วค่อยกลับมาเก็บเมล็ดคืน ‎ในช่วงฤดูใบไม้ผลิ อีกหลายเดือนให้หลัง
‎ส่วนผมน่ะ แค่จอดรถไว้ที่ไหนยังจำไม่ได้เลย
‎ผมก็เลยคิดว่าสิ่งที่พวกมันทำ ค่อนข้างน่าทึ่ง
‎แต่มนุษย์ไม่เพียงวางแผน ‎สำหรับอนาคตของตัวเองเท่านั้น
‎เราวางแผนให้อนาคตของเผ่าพันธุ์เรา
‎เราสร้างโรงเรียน ‎ห้องสมุด และพิพิธภัณฑ์
‎เรามีวัฒนธรรม
‎วัฒนธรรมคือการมีความรับผิดชอบร่วมกัน ‎ต่อลูกหลานของเรา
‎ผมคิดว่าเราพบรูปแบบดังกล่าว ‎ได้จากการที่พวกสัตว์
‎ดูแลลูกๆ ของตัวเอง
‎ในโกตดิวัวร์ มีการศึกษาชิมแปนซี ‎สามกลุ่มที่มีความเกี่ยวข้องกันทางพันธุกรรม
‎พบว่าแต่ละกลุ่ม ‎ใช้เครื่องมือที่ต่างประเภทกัน
‎ในการกะเทาะเปลือกวอลนัทแอฟริกัน ‎ประเภทเดียวกัน
‎พบหลักฐานว่าแต่ละกลุ่ม ‎สอนลูกหลานของตัวเองต่างกันไป
‎และวาฬก็มีวัฒนธรรมเช่นกัน
‎นี่เป็นเพลงซึ่งเป็นที่นิยมในหมู่วาฬหลังค่อม
‎ในปี 2009 มีเพียงวาฬกลุ่มนี้ที่ร้องเพลงดังกล่าว
‎แล้วในปี 2010 วาฬกลุ่มนี้ก็พบ ‎วาฬอีกกลุ่มที่หากินในพื้นที่เดียวกัน
‎มีวาฬตัวหนึ่งในกลุ่มที่สอง ‎ละทิ้งเพลงของตัวเอง
‎แล้วกลับบ้านไปโดยร้องเพลงใหม่นี้
‎นักวิจัยเรียกเหตุการณ์นี้ว่า ‎การปฏิวัติวัฒนธรรม
‎การค้นพบแบบนี้เป็นการฉีกความเข้าใจของเรา
‎ว่าความคิดวิวัฒนาการมาอย่างไร
‎นกและวาฬไม่ได้เกี่ยวข้องกันใกล้เท่า ‎มนุษย์และวานรอื่นๆ
‎วาฬและมนุษย์ ทั้งคู่เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ‎มีบรรพบุรุษร่วมกัน
‎ต้องย้อนไปราวหนึ่งร้อยล้านปีก่อน ‎ส่วนบรรพบุรุษร่วมกันของเรา
‎กับวงศ์นกกา
‎ก็ต้องย้อนไปสามร้อยล้านปีก่อน ‎ก่อนยุคไดโนเสาร์
‎เรามาลงเอยมีความสามารถแบบเดียวกัน
‎ไม่ใช่เพราะเราสายพันธุ์ใกล้เคียงกัน
‎แต่เพราะเราประสบปัญหาแบบเดียวกัน
‎ทำให้เรามีโครงสร้างการรู้คิดแบบเดียวกัน
‎คุณสมบัติทางกายภาพ ‎ของสัตว์ชนิดต่างๆ เองก็เช่นกัน
‎สปีชีส์ที่ไม่เกี่ยวข้องกัน ต่างก็พัฒนาคุณสมบัติ ‎คล้ายๆ กัน เพื่อตอบสนองความต้องการของตน
‎เช่น ปีก ครีบหลัง และพิษ
‎สมองและการรับรู้ก็เช่นกัน
‎นั่นคือเหตุผลที่สัตว์ชนิดต่างๆ ‎ทั่วทั้งต้นไม้วิวัฒนาการ
‎ก็อาจมีคุณสมบัติการรู้จักตัวเอง
‎ยกเว้นกรณีของปลา ‎ที่เราแยกแยะได้ยาก
‎เหตุผลหนึ่งที่มันอาจ ‎พยายามถูรอยแดงทิ้ง
‎อาจเพราะมันรู้สึก ‎ตอนที่นักวิจัยแทงเกล็ดมันเบาๆ
‎เพื่อแต้มหมึก ‎ไม่ใช่เพราะมันรับรู้ตัวเอง
‎และการทดสอบด้วยกระจก ‎ก็มีข้อจำกัดอื่นๆ
‎ส่วนหนึ่งของปัญหาคือการทดสอบ ‎ที่ผมให้ไปเป็นการทดสอบทางการมองเห็น
‎และอาจมีสัตว์อีกหลายชนิด ‎ที่ไม่ได้ใช้การมองเห็น อย่างที่เราใช้
‎ในการรู้จำมนุษย์คนอื่น
‎ซึ่งนั่นก็ยิ่งเน้นให้เห็นจุดบอด ‎ของวิธีการที่เราใช้ศึกษาการรู้คิดของสัตว์
‎ในแง่หนึ่ง การทดสอบของเราหลายอย่าง ‎ก็เป็นเหมือนกระจก
‎มองหาคุณสมบัติของมนุษย์ ‎ใช้วิธีการวัดผลแบบมนุษย์
‎อิงจากมุมมองที่มนุษย์มีต่อโลก
‎นี่คือการมองเห็นของสุนัข ‎เมื่อเทียบกับของมนุษย์
‎สุนัขตาบอดสีแดง-เขียว
‎และการมองเห็นของมันแม่นยำน้อยกว่ามนุษย์ ‎สี่ถึงแปดเท่า
‎แต่พวกมันรับรู้สิ่งต่างๆ ในโลก ‎ด้วยประสาทสัมผัสรับกลิ่น
‎ซึ่งดีกว่าของมนุษย์ถึงหนึ่งหมื่นเท่า
‎นักวิจัยจึงออกแบบการทดสอบ ‎โดยใช้ตลับที่มีกลิ่นปัสสาวะเพื่อดูว่าสุนัข
‎จะแยกแยะกลิ่นของตัวเอง ‎ออกจากกลิ่นผสมอื่นๆ ได้หรือไม่
‎พวกมันดมกลิ่นผสม ‎นานกว่าดมกลิ่นของตัวเอง
‎ชี้ว่าสุนัขอาจรับรู้ถึงตัวเอง ‎แต่ใช้การดมกลิ่นเป็นหลัก ไม่ใช่การมองเห็น
‎ซึ่งก็อาจอธิบายสาเหตุว่าทำไม ในปี 2011 ‎นักวิจัยพบว่าช้าง
‎ซึ่งเป็นสัตว์ที่ฉลาดเมื่อวัดจากหลายๆ เกณฑ์ ‎ไม่ผ่านการทดสอบในการใช้กิ่งไม้
‎เพื่อเข้าถึงอาหารที่อยู่เกินระยะเอื้อมถึง
‎ในการที่จะทำความเข้าใจช้าง ‎มีหลายปัจจัยที่เราต้องเข้าใจก่อน เช่น
‎ช้างมีการดมที่ดีกว่าสุนัขเป็นร้อยเท่า
‎แต่แล้วนักวิจัยก็แก้ไขการทดสอบ
‎แทนที่จะทิ้งกิ่งไม้ไว้ ‎พวกเขาทิ้งกล่องและยางรถไว้
‎เพื่อดูว่าช้างจะขึ้นไปยืนบนสิ่งเหล่านั้น ‎เพื่อให้เอื้อมถึงอาหารหรือไม่
‎ซึ่งช้างก็ผ่านการทดสอบ
‎เราคิดว่าเหตุผลที่เป็นเช่นนั้น ‎เพราะการที่ช้าง
‎จะหยิบกิ่งไม้
‎มันต้องปิดอวัยวะการดม
‎คุณต้องเข้าใจก่อนว่า ‎สำหรับช้างแล้ว งวงนั้น
‎ไม่เหมือนมือ
‎งวงมีหน้าที่ต่างจากมือมาก
‎สัตว์ทุกชนิดมีมุมมองโลกของตัวเอง
‎และความสามารถในการรับรู้ของตัวเอง
‎สัตว์บางชนิดได้ยินและเห็น ‎สิ่งที่เราไม่อาจรับรู้ได้
‎เช่น ค้างคาว ‎สปีชีส์ที่พัฒนาความสามารถ
‎ในการรับรู้สิ่งรอบตัว ‎ด้วยเสียงสะท้อน
‎แปลว่าพวกมันนำทาง ‎โดยการใช้เสียงความถี่สูง
‎ที่อยู่นอกพิสัยการได้ยินของมนุษย์ ‎ให้สะท้อนกลับจากวัตถุใกล้ๆ
‎และแซลมอนใช้สนามแม่เหล็กของโลก ‎เป็นเหมือนเข็มทิศ
‎เพื่อนำทางหลายพันไมล์ในมหาสมุทร
‎กลับไปยังแหล่งวางไข่ของตัวเอง
‎การที่เราไม่สามารถทำสิ่งเหล่านี่ ‎อาจทำให้เราดูค่อนข้างทึ่ม‎ ‎เมื่อเทียบกับ
‎ค้างคาวหรือแซลมอน
‎เราพลาดหลายสิ่งที่สัตว์ ‎ทำที่ฉลาดอย่างเหลือเชื่อ
‎เพราะเราใช้ความคิดของมนุษย์เป็นมาตรฐาน
‎ยิ่งเราขยายแนวคิดว่าด้วยความคิด ‎ให้ครอบคลุมสัตว์ชนิดอื่นมากขึ้นเท่าไร
‎ก็ยิ่งช่วยปกป้องพวกมันมากขึ้นเท่านั้น
‎รัฐบาลสเปนผ่านญัตติที่ให้สิทธิกับวานรใหญ่
‎เพื่อคุ้มครองพวกมันจากการกักขัง ‎หรือการทดลอง
‎มีกรณีคล้ายๆ กันเกิดขึ้นในสหรัฐฯ ‎ในเรื่องสิทธิทางกฎหมายของช้างตัวแรก
‎ที่ผ่านการทดสอบ ‎การรับรู้ตัวเองด้วยกระจก
‎และรัฐบาลอินเดียก็สั่งห้าม ‎การแสดงโลมา
‎เพราะมีหลักฐานเพิ่มขึ้น ‎ว่าโลมา
‎เป็นสปีชีส์ที่ "มีความคิดสูงมาก"
‎เราต้องวางหลักของการมีอยู่ของเรา ‎ในธรรมชาติ
‎เรามีแนวโน้มที่จะแยกตัวเองออกไป ‎แยกตัวออกจากธรรมชาติ
‎แต่ไม่ใช่เลย ‎เราผูกพันกับธรรมชาติอย่างลึกซึ้ง
‎เราไม่อาจจัดการกับธรรมชาติ ‎ได้ตามที่ใจอยาก เพราะเราต้องระวัง
‎จนถึงไม่นานนี้ การวิจัยส่วนมากก็มุ่งเน้น ‎กับสัตว์ที่ทำให้พวกเรา
‎นึกถึงพวกเราเอง
‎เราเพิ่งเริ่มมองออกไปให้ไกลกว่านั้น
‎ไม่ว่าคุณจะคิดยังไงกับหมึกยักษ์ ‎อาจจะคิดว่ามันห่างไกล
‎จากมนุษย์ ไม่ต่างจากสัตว์ชนิดอื่นๆ บนโลกใบนี้
‎หมึกยักษ์ หรือหมึกสาย เรียกได้ทั้งสองอย่าง ‎เป็นส่วนหนึ่งของชั้นเซฟาโลพอด
‎มันมีสัญญาณบางอย่าง ‎ที่แสดงถึงการมีความคิด
‎เช่นเดียวกับมนุษย์ วานรอื่นๆ และนก ‎พวกมันใช้เครื่องมือ
‎เช่น ใช้กะลามะพร้าวเป็นเกราะป้องกันตัว
‎และพวกมันก็ยังขนเครื่องมือไป ‎ใช้ในอนาคตด้วย แปลว่าพวกมันเป็นนักวางแผน
‎เช่นเดียวกับนกคลากส์นัตแครกเกอร์
‎พวกมันรับรู้บุคคลที่ต่างกันได้
‎และพวกมันก็มีความสนใจในสิ่งใหม่ๆ ‎อย่างเช่นกล้องตัวนี้
‎หากคุณนำวัตถุที่ไม่คุ้นเคย ‎ไปหาสัตว์ป่า
‎พวกมันจะกลัว ‎หรือไม่ก็ไม่อยากยุ่งด้วยเลย
‎ในขณะที่หมึกยักษ์มักจะมองชิ้นพลาสติก
‎วัตถุที่สีสันสดใส ‎ว่าน่าสนใจมากๆ อยู่กลายๆ
‎หมึกยักษ์และญาติๆ เซฟาโลพอด ‎หมึกกระดอง สามารถเปลี่ยนแปลงสีของตัวเอง
‎โดยสมบูรณ์ในเวลาไม่กี่มิลลิวินาที
‎เป็นสิ่งที่นักวิทยาศาสตร์โดยดั้งเดิม
‎ไม่ถือว่าเป็นสัญญาณของความคิด
‎อาจเป็นเพราะมนุษย์ทำไม่ได้
‎นั่นคือตอนที่คุณรู้ว่าพวกมันจะยึดครองโลก
‎พวกมันมีแปดแขนแล้วทำแบบนี้ได้
‎ชัดเจนว่า ณ จุดหนึ่งจะมีเรื่องเลวร้าย ‎เกิดขึ้นระหว่างเราและหมึกยักษ์
‎แต่หมึกยักษ์ก็ได้ท้าทายความสัมพันธ์ดั้งเดิม ‎ระหว่างสัตว์กับความนึกคิด
‎พวกมันมีช่วงชีวิตที่สั้น ประมาณสองปี
‎พวกมันมักอาศัยอยู่ตัวเดียว ‎ไม่อยู่เป็นกลุ่ม
‎การคำนวนอัตราส่วนขนาดสมองต่อขนาดตัว ‎ก็ทำได้ยาก เพราะสมองและตัว
‎ของหมึกยักษ์นั้นแยกออกจากกันได้ยาก
‎จากเซลล์ประสาทห้าร้อยล้านเซลล์ของพวกมัน ‎สองในสามนั้นกระจายตัว
‎ไปทั่วหนวดของพวกมัน
‎อาจเพราะหมึกยักษ์อยู่ห่างจากมนุษย์ ‎มากกว่าวานรต่างๆ
‎สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอื่นๆ ‎แม้กระทั่งนก เมื่อดูจากต้นไม้วิวัฒนาการ
‎บรรพบุรุษร่วมของมนุษย์กับหมึกยักษ์นั้น ‎ไม่ฉลาดเลย
‎มันเป็นสิ่งมีชีวิตที่คล้ายหนอน ‎มีชีวิตอยู่เมื่อราวเจ็ดร้อยล้านปีก่อน
‎สำหรับช่วงเวลาที่สัตว์ต่างๆ ‎มีวิวัฒนาการ
‎เราก็อยู่บนเส้นทางที่แยกจากพวกมัน
‎เราอยู่บนเส้นทางที่เป็นอิสระต่อกัน
‎แต่นักวิทยาศาสตร์หลายคนก็เชื่อว่า ‎หมึกยักษ์วิวัฒนาการจนมีความนึกคิด
‎ที่เรารับรู้ได้
‎นั่นแปลว่ามีความเป็นไปได้ที่จะมี ‎สัตว์ที่มีความรู้สึกนึกคิดอยู่ทั่วไป
‎ในหลายล้านสปีชีส์ที่อยู่ร่วมโลกกับเรา
‎เราอยากจะเข้าใจว่าจักรวาลนี้ ‎เป็นสถานที่แบบไหน
‎แง่มุมหนึ่งที่สำคัญของคำถามนั้นคือ ‎ส่วนไหนของจักรวาล
‎ที่มีประสบการณ์ มีความคิด ‎และมีจิตใจ
‎มีแค่เราหรือเปล่า
‎หรือทุกชีวิตก็เหมือนกัน
‎หรือมีแค่ในสัตว์บางชนิด
‎ผมคิดว่านี่เป็นคำถามสำคัญ ‎ที่เราต้องหาคำตอบ
‎หากเราต้องการทำความเข้าใจ ‎ว่าเราอาศัยอยู่ในโลกแบบไหนกัน
‎คำบรรยายโดย ธัญ รัษฎานุกูล