Bir milyarder için para kavramı farklıdır.
Ortalama bir Amerikalıyla kıyaslandığında
bir milyarder için özel jet seyahati New York metrosunda gitmek gibidir.
Bir Lamborghini oyuncak araba gibidir.
Özel bir ada almak da ev peşinatı gibidir.
Milyarderler yüzde 1 değildir.
Daha ziyade on binde 1'dedir.
Milyarder olmanın en kötü yanı ne mi?
Hiç yok.
Hem de hiç.
Bir telefon açıp bir dünya lideriyle buluşabilirler.
Milyarderlerin en az birkaçı da dünya lideri.
...güzel günler geliyor.
Çin parlamentosunda yaklaşık 100 milyarder var.
Milyarderler çoğalıyor.
1987'de tahminen 140 milyarder vardı.
2019'a gelindiğinde bunun 15 katı milyarder
ve toplamı dokuz trilyon dolara ulaşan
neredeyse 30 kat fazla servet var.
Günümüzün milyarderleri bir ülke kursaydı
dünyanın en zengin sekizinci ülkesi olurdu.
Bu insanlar muazzam bir serveti elinde bulunduruyor
ve dünyanın birçok noktasına etki ediyorlar.
Bu etki onları eşitsizliğin, hileli sistemin sembolleri yaptı
ve tüm dünyada protestolara ve siyasi akımlara yol açtı.
İnsanlar birkaç kişinin çok şeye ve birçok insanın çok az şeye
sahip olduğu bir ulus ve dünyada yaşamaktan bıktı.
Ama bu milyarderlerin çoğu
servetlerini hayatları değiştiren şeyler icat ederek kazandı.
Bazılarının etkisi daha büyük oldu.
Peki niye hiç olmadığı kadar çok milyarder var?
Milyarderler dünya için iyi mi kötü mü?
NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Zenginler rahat bir yaşam ve zarafetin keyfini çıkarır.
Para çok kıymetli.
Satıldı!
Aşırı zenginler ve orta sınıf arasındaki makas çok açılıyor.
Gelecek yeni milyarımı bekliyorum.
Bu fazla parayla ne yapacaksınız?
Şirketler kuruyorum ve sosyal ağlardan roket gemilere dek
yeni şeyler icat edenleri destekliyorum.
Yiyebileceğinizin bir sınırı var.
Alabileceğiniz evin büyüklüğünün bir sınırı var.
Bu ülkenin ihtiyacı olan şey daha fazla Altın Kural
ve altın sahiplerinin daha az yönetimi.
MİLYARDERLER
Zenginleri bunca zamandır haber yaptığımı kabul etmekten utanıyorum.
Luisa Kroll dünyadaki en popüler milyarder listelerinden birini yapıyor.
1981'de bu liste yapılmaya başlandığında
ülkede serveti aramak için bakılacak bariz yerler vardı.
Teksas gibi yerlerde devasa petrol zenginlikleri vardı.
Bir de teknolojinin çıkışa geçtiği Silikon Vadisi vardı.
New York'ta
şehri gezip şunun sahibi kim, bunun sahibi kim öğrenmeye çalışıyorlardı.
Servetin izini sürmenin çok zor olduğu anlaşıldı.
Çok az kişi bunu başarabileceklerini düşünüyordu
ama nihayetinde 1982 Eylül'ünde ilk Forbes 400'ü yayınladılar.
Bu ilk servet sıralamasında John D. Rockefeller'ın 11 mirasçısı vardı.
1800'lerin sonlarında Amerika'da, Yaldızlı Çağ denilen dönemde yaşamıştı.
Kendi çabalarıyla milyarder olanlar ilk bu dönemde çıkmıştı.
Günümüzün parasıyla Rockefeller ve Carnegie
tahminen bugün dünyanın en zengin kişisinden
iki kat daha zengindi.
Bu çağın özelliği sadece bu hayret verici servet değildi,
aynı zamanda büyük yolsuzluklardı.
Yaldızlı Çağ sözünü Mark Twain türetti
çünkü servet yüzeyde parlarken altında kokuşmuşluk vardı.
Carnegie, Vanderbilt ve Rockefeller siyasi bağlantılarıyla zengin oldu,
sanayileri tröste dönüştürdü,
işçileri sömürdü ve çok az vergi ödedi.
Bu dönemden önce zenginliği kıyaslamak zordur
ama çok zenginseniz muhtemelen imparatorsunuzdur.
Roma imparatoru Augustus Caesar,
Çin imparatoriçesi Wu
veya en büyük altın kaynaklarından birini kontrol eden
Mali İmparatorluğu hükümdarı Mansa Musa buna örnektir.
Serveti öyle efsaneviydi ki
en önemli Orta Çağ haritalarından birine resmi basıldı.
Ancak Yaldızlı Çağ devleri paralarını farklı bir yolla kazandı:
Başarılı şirketler kurdular.
O dönem devasa servet artışına sebep olan şey
Amerika'da ilk kez kıtasal ölçekte bir ekonominin oluşturulması
ve büyük şirketlerin yükselişiydi.
Kıtayı ilk kez birbirine bağlayan 321 bin kilometrelik yeni rayların
bir kısmını inşa eden ve ABD'yi ekonomik süper güç yapan
Vanderbilt'ın demir yolları buna örnektir.
Giderek büyüyen küresel ölçekteki ekonomi sayesinde günümüzde milyarderler artıyor.
Bu tüm dünyayı zenginleştirdi.
Küresel düzeyde eşitsizlik azalıyor.
Bunun ana sebebi
bazı fakir ülkelerin hızla büyümesi.
Son yıllarda Çin kadar büyüyen başka bir ülke yok.
Çin 40 veya 50 yıl önce
halkın ezici çoğunluğunun büyük fakirlik içinde olduğu bir ülkeydi.
Komünist hükûmet sosyalist modernleşmenin peşinde.
Çin'deki aşırı yoksulluk neredeyse bitti.
1978'den önce Çinli milyarderler yoktu.
2017'ye gelindiğinde Çin her hafta iki yeni milyarder çıkarıyordu
ve ABD'nin ardından dünyadaki en yüksek milyarder sayısına sahipti.
Girişimcilerin çok zengin olup hızlıca servet edindiğini görmek
hiç de şaşırtıcı değil.
Hindistan'daki durum da benzer.
Gelişen ekonomileri on milyonlarca insanı fakirlikten çıkardı
ve 100'ün üzerinde milyarder yarattı.
Günümüzün milyarderleri bunlar. Onlarda bile büyük bir servet uçurumu var.
Yüzde 94'lük büyük çoğunluğun serveti 10 milyar dolar veya daha az.
Yüzde beşinin serveti 10 ila 30 milyar dolar arasında
ve listenin yüzde biri mega milyarder.
Servetleri 30 milyardan fazla.
Evet, insanlar şöyle diyor:
"Benden acayip fazla parası var."
"Kes sesini aptal." demek için kendime engel oluyorum.
Toplamda en çok milyarderler teknoloji alanında değil
ama en çok mega milyarder oradan çıktı.
"Kazanan her şeyi alır" diye bir şey var.
Site veya uygulama gibi dijital ürünler yapmak için çok insan gücü gerekmiyor
ve anında küresel pazara ulaşabiliyor.
Arama deyince akla Google'ın gelmesinin bir sebebi var.
Tüm aramaların yüzde 90'dan fazlası orada oluyor
ve Google kurucuları 2019'da dünyanın en zengin 10. ve 14. kişisi durumunda.
Kendine ait platformlar çıkarıldığında bile
en çok sosyal medya kullanıcısı Facebook'ta
ve kurucusu dünyanın en zengin sekizinci kişisi.
ABD'de internet alışverişlerinin yaklaşık yüzde 50'si Amazon'da oluyor.
Amazon'un kurucusu Jeff Bezos 2019'da dünyanın en zengin adamıydı.
Oprah, Kylie Jenner ve Michael Jordan gibi ünlü milyarderler
milyarderler sıralamasının alt sıralarında
ve hiçbiri onları ünlü yapan iş sayesinde listede değil.
Michael Jordan basketboldan 90 milyon dolar kazandı.
Ama şirket ortaklıkları bir milyar dolar civarıydı.
Keza sahip olduğu basketbol takımı da.
Emeğiyle milyoner oldu
ama sermaye sahibi olarak milyarder oldu.
Sermaye size para kazandıran, size ait her şeydir.
Bir ev sermaye olabilir.
Hisseler sermayedir.
Michael Jordan'sanız resminiz sermaye olabilir.
İlaç veya teknoloji patentleri gibi patentler sermaye olabilir.
Mickey Mouse'un telif hakları da.
Ben Disney'le ve onunla birlikte gelen şeylerle büyüdüm.
Düzenli gelir elde edip bunun için düzenli gelir vergisi ödeyerek
milyar dolar kazanamazsınız. İmkânı yok.
Serveti yaratan mülkiyettir.
Çoğu zengin insan, parasını diğer herkes gibi emeğiyle kazanır.
Ama zenginleştikçe emekle gelen geliriniz azalır,
sermayeden gelen gelir artar.
On binde 1 bu konuda çok iyi bir örnektir.
Geniş manada konuşursak ekonomide, üretilen gelir
emekten sermayeye kayıyor.
En basit temel bu.
Bunun sebebi küresel markaların sadece küresel pazara değil,
küresel iş gücüne de sahip olması
ve iş gücüne ücret ödeme ihtiyacının giderek azalmasıdır.
Örneğin tekstil sektörü.
Son 200 yılda bir dizi yenilik sektörü çok değiştirdi.
Her biri verimliliği ve kârı artırdı.
Günümüzde kıyafet işçilerinin büyük kısmı işçiliğin ucuz olduğu gelişen ülkelerde.
Artık makineler insanların yerini hepten almaya başlıyor.
Bunun adı Sewbot.
Eskiden el hüneri isteyen şeyi otomatik yapıyor
ve saatte 17 fabrika işçisi kadar gömlek dikebiliyor.
Bu, tüketiciler için maliyeti düşürüyor
ve sermaye sahiplerine daha çok kâr getiriyor.
Sermaye sahipliği,
bilhassa da şirketlerde hisse sahipliği,
oldukça yoğunlaşmış durumda.
Küresel markalar H&M, Zara ve Walmart'ın milyarder sahipleri gibi.
İnsanın böyle bir sermayesi olunca sürekli büyüyor.
Para parayı çekiyor. Parayı bir odaya kapattığınızda
üreyerek yeni paralar doğuruyor sanki.
Buna benzer şekilde işliyor.
Seagram'ın varisi Edgar Bronfman Sr.'ın da dediği gibi:
"100 doları 110 dolar yapmak iştir.
100 milyon doları 110 milyon dolar yapmaksa kaçınılmazdır."
Zira 100 dolar birikiminiz varsa
harcamamak ve yatırım yapmak zordur.
Ancak parmağınızı bile oynatmadan, ortalama bir yıl borsada tutarsanız
100 milyon dolarınız 110 milyon dolar olur.
Çabucak, birkaç nesil içinde
kendinizi bir ya da birçok hanedanın içinde bulursunuz.
Paranın siyaseti kontrol etme gücünü düşündüğümüzde
bu görmek isteyeceğimiz bir şey değildir.
Bir tahmine göre milyarderlerin yüzde 13'ü milyarlarını mirasla edindi
ve yüzde 56'sı kendi kazandı.
Ama aralarında net bir çizgi çekmek güç
çünkü miras edinen çoğu insan parayı artırmak için çalışıyor.
Bu da milyarderlerin diğer yüzde 30'luk kısmını tanımlıyor.
2014'te kendi kazanma ölçeği diye bir şey bulduk.
Ölçek birden, yani miras edindiğiniz, hiçbir şey yapmadan oturup
şekerleme filan yediğiniz versiyondan başlıyor.
Ölçekte 10 numaraysa sıfırdan zengin olmak demek.
Oprah Winfrey gibi biri bu kategoriye girer.
Bu yıl oldukça tartışmalı bir isim olan Kylie Jenner vardı.
Instagram takipçilerini ve ailesinin adını paraya dönüştürmenin bir yolunu buldu.
Kendi çabalarıyla zengin olmuş, yeni bir en genç milyarder var.
Ancak bazıları Kylie'nin unvanına şüpheyle yaklaşıyor.
Başka birinden edinmediyseniz kendiniz kazanmışsınızdır.
Kalenin dibinde dururken gol atıyorsanız kendiniz yapmış sayılmazsınız.
ROMAN ABRAMOVICH 12,4 MİLYAR DOLAR
Kendi kendine kazanılan diğer servet türleri de tartışmalı.
Rus milyarderleri, oligarkları listeye eklemeye başlayınca
bu insanlara ne ad vereceğimizi bilemedik.
Onlara kleptokratlar diyenler var.
Bu Yunanca hırsız anlamındaki "kleptes" ve güç anlamındaki "kratos"tan geliyor.
Bu, siyasi bağlantıları sayesinde ülkenin doğal kaynaklarından
zengin olanlar demek.
Sovyetler Birliği 1991'de dağılınca böyle oldu.
Rusya'nın sözde kendi kendine kazanmış yaklaşık 100 milyarderi var.
Çalarak veya hükûmetle anlaşarak
bu varlıkları ucuza almaları konusunda yardım gören kişiler için
bir kategori yoktu.
Servetinizi nasıl elde ettiğinizin
iyilik ve kötülükle bir ilgisi var.
Servetinizi herkesin pahasına mı elde ediyorsunuz?
Yoksa toplumun geri kalanı için harika ürünler yaparak mı
ek servet yaratıyorsunuz?
Servet yaratmanın çok farklı iki yolu mevcut.
Yaldızlı Çağ'da Andrew Carnegie gibi milyarderler servetlerinin çoğunu
topluma geri verdi.
O zaman halk şöyle düşünür:
Böyle zengin ölen bir adam
rezil hâlde ölür.
Zengin birinin servetiyle ölmesinin ayıp olduğunu söyledi.
Bu sebeple her yerde Carnegie enstitüleri, kütüphaneleri,
Carnegie Konser Salonu ve Carnegie Mellon Üniversitesi var.
Bir parayı geri verme mirası görüyorsunuz.
Bu gelenek hâlâ devam ediyor.
En az 200 milyarder Bağış Vaadi'ni imzaladı.
Servetlerinin en az yarısını verecekler.
Genelde devletin yaptığı işler yapıyorlar: Bulaşıcı hastalıklarla mücadele,
birçok Rus milyarderin 2014'teki
Soçi Kış Oyunlarında yaptığı gibi olimpik tesis inşa etme
ve üniversite bursu sağlamak gibi.
Ailem öğrenci borçlarını silmek için bağışta bulunuyor.
Ya da önemli altyapıları onarmak gibi.
Michigan eyaleti ve Flint şehri darda kaldığında
milyarder Elon Musk...
...su krizini çözme...
...şehirdeki her eve temiz su getirme sözü verdi. Bravo ona.
Zenginlerden 55 milyon dolar toplama ve Flint'in su sorununu
çözme konusu çok konuşuldu.
Buna çok karşıydım.
Elbette birçok hayır ve yardım işi oldu.
Bu harika
ama buradaki sorun yapısal bir sorun.
Vatandaşlarımızın altyapı, hükûmet,
ve temel insan haklarına dair sorunlarını çözme veya çözmeme ihtimali olan
özel, sorumsuz bireylerin insafına kalmasını istemeyiz.
Devletler vergi yoluyla bu kamu hizmetleri için para toplar
ama çoğu varlıklı ülkede
kişilerin gelir vergisi sermaye gelirinden daha çok vergilendirilir.
Vergi sistemi halihazırda
çalışmayı mülkiyetten daha yüksek oranda vergilendirmeye karar vermiş durumda.
Daha çok para vermeye itirazım yok.
Gerçekten yok.
Yüzde 90 vergi vermem gerektiğini söylemeyeceğim
çünkü o zaman bu,
girişimcilere, genç şirketlere
ve hayır işlerine yaptığım yatırımları değiştirecektir.
Bir ülke zenginlere koyduğu vergiyi artırsa bile
küresel bir dünyada bunu uygulamak zordur.
Denizaşırı finans sisteminin en güzel benzetimi şu olur:
Bir ekosistem gibidir.
Birçok ufak ülkeden, bazen de büyük ülkelerden oluşur
ve her biri ufak bir hukuk krallığı oluşturur.
Gelir vergisinden kaçmak gibi.
Bu Cayman Adaları'na has bir şey.
Cayman Adaları'nda bir bina var.
Tek bir bina
ve 20 bin şirkete ev sahipliği yapıyor.
Cayman Adaları'nın vergi avantajlarından yararlanmalarını sağlayan
bir posta adresi.
Kurumlar vergisinden kaçmak için Lüksemburg'a
veya Delaware eyaletine gidebilirsiniz.
Veraset vergisinden kaçmak için
en gözde yerlerden biri Avrupa adası Jersey'dir.
Bazen "Üçkâğıt Adaları" olarak bilinen Cook Adaları
varlıkları alacaklılardan saklamaya yardım etme konusunda uzmandır
ve tek yaptıkları budur.
Dünya 2016'da bu sistemi bir an için gördü.
Zengin ve güçlülerin parayı nasıl sakladığına dair yeni bulgular
dünyayı sallıyor.
Bunlara Panama Belgeleri deniyor.
Tam olarak 11 milyon Panama Belgesi var.
Mossack Fonseca adlı Panamalı hukuk firmasından sızdı.
Paradise Belgeleri de...
...gösteriyor ki, dünyanın en zengin ve güçlüleri paralarını...
...deniz aşırı hesaplarda saklıyor.
En büyük ders bu sayede ortaya çıkan
hilekâr yüzler oldu.
Çeşit çeşit insan vardı.
Lionel Messi gibi spor yıldızları,
Jackie Chan gibi sanatçılar
ve Kraliçe Elizabeth'le Lortlar Kamarası'nın bazı üyeleri.
Ama asıl şok, rakamlar açıklandığında gerçekleşti.
İskandinav ülkelerine dair yapılan bir analize göre
çoğu insan ortalama yüzde 5 veya daha az vergi kaçırıyor.
Yüzde 0,01'lik en zenginlerse yaklaşık yüzde 25 vergi kaçırıyor.
Toplamda dünya GSYH'nın yüzde 10'u denizaşırı banka hesaplarında yatıyor.
Bu, trilyonlarca dolar demek.
Rusya en kötü örneklerden biri.
Yüzde 0,01'lik grup, servetlerinin yarıdan fazlasını denizaşırı hesaplarda tutuyor.
Bu kamu hizmetleri veya olimpiyat tesisleri gibi şeyler için
oldukça fazla vergi kaybı demek.
Bu sızıntılarda ortaya çıkan herkes muhtemelen yardım aldı.
Yatlarında oturup Cayman Adaları vergi mevzuatını çalışmıyorlar.
Zenginler bu iş için adam tutuyorlar.
Evlerini temizletmek, yemek yaptırmak veya çocuk baktırmak için
adam tuttukları gibi.
Milyarderler dünyanın en zengin sekizinci ulusu olabilir
ama aynı zamanda birçok açıdan ulusu olmayan insanlar.
Uzman yardımıyla istedikleri ülkenin yasalarını seçebilirler.
Küreselleşme parayı saklamak için pek çok adres göstermekte.
Burası Milyarderler Sırası diye biliniyor.
Dünyada en çok milyarderin olduğu New York'ta, Central Park'ın güneyinde
lüks, çok katlı bir gökdelenler bölgesi.
Bu milyarderler New York'ta bu lüks yerleri alıyor.
Lüks sözü hafif kalır.
Bu daireler onlarca milyon dolar değerinde.
Ortalama satışımız 18 milyon doların üzerinde
ve ortalama müşterimizin serveti
yüzlerce milyon dolarla milyarlarca dolar arasında.
New York emlak sektörü
hukuktan para saklamanın, para aklamanın
ve yasallığa teğet geçen her türlü şeyin gerçekleştiği küresel bir ekosistem.
Bir tasarruf aracı isteyenler
belki gökdelende bir kasa istiyordur
ve paralarını, vergi veya el konma durumu yaşayabilecekleri ülkelerinden,
yarın ne olacağını bilmedikleri yerden uzakta tutmak için
emlak alıyordur.
2018 başında
fiyatı 10 milyon dolardan fazla olan dairelerin yüzde 72'si
alıcının genelde görünmez olduğu limitet şirketler, yani LŞ yoluyla alındı.
Sadece bir LŞ veya tröst kurmak
veya tröstün sahip olduğu başka bir LŞ'ye ait LŞ kurmak yeterli.
Nihai sahibin kim olduğunu bulmak neredeyse imkânsız olur.
Milyarderlerin yerlerini ve sayılarını, kaç milyarları olduğunu
öğrenmenin zor olmasının sebeplerinden biri de bu.
Devletler küresel ölçekte servetin izini sürmüyor.
Forbes gibi sıralamalar eldeki en iyi kaynaklar
ve güvenilir değiller.
Bence Forbes 400 listesi
veya yayınlanan herhangi bir zengin listesi oldukça yanıltıcı.
Halka açık bilgileri baz alıyorlar.
Bireyin ana gelir kaynağı
halka açık şirketteki hisselerse sahip olduğu hisse adedine bakarsınız
ve bunu fiyatla çarparsınız. Çıkan rakam milyarın üstündeyse bingo!
Ama dünyadaki birçok insan başka kaynaklar sayesinde zengin.
Çoğu milyarderin servetinin üçte ikisi özeldir.
Ne kadar paraları olduğunu milyarderler bile bilmeyebilir.
Petrol devi Nelson Bunker Hunt'ın ABD Kongresi'ne açıkladığı gibi.
Servetinizin miktarını biliyor musunuz?
Miktarı bilenlerin serveti genelde pek çok değildir.
Kesinlikle haklısınız.
Halka açık olmayan bir varlığı alınca
ona istediğiniz kıymeti biçebilirsiniz.
Siyasi arenada bunu yapanlar var.
Donald Trump ve babası ilk Forbes 400 listesindeydi.
Bu ilk listede bile şöyle bir not vardı:
"Servetimiz 500 milyon dolar, diyorlar."
Girişimciler Forbes'da kapak olmak isteyebilir.
Zengin olarak bilinmekle kazanacakları bir şey vardır
ama çoğu milyarderin yoktur.
Forbes bile dünyadaki servetin miktarını düşük tahmin ettiğini kabul ediyor.
Ne kadar serveti gözden kaçırdığımızı hep merak ediyoruz.
Açıkçası bazen geceleri bu yüzden uyuyamıyorum.
Yaldızlı Çağ'da ilk milyarderler paralarını öylece vermedi.
Devlet devreye girdi.
İlerici Dönem
yeni bir düzenleme şekli başlatarak
Standard Oil gibi büyük tröstleri dağıttı.
Teddy Roosevelt bu sebeple "tröst avcısı" olarak ünlendi.
Küresel bir dünyada serveti idare etmek biraz farklı.
Avrupa Birliği vergi cennetlerini kara listeye aldı.
Sonuçları göreceğiz. Amerikalı solcu siyasetçiler ise
zenginlere daha yüksek vergi gelmesi için bastırmaya başladı.
Amerikalıların çoğunluğu da bunda hemfikir.
Hatta bazı milyarderler de.
Daha çok vergi ödemeliyim.
Sizler için vergi artırılmalı mı?
Elbette.
Vergi sistemi orta sınıftan uzaklaşıp
zenginlere doğru kaydı. Bunun çözülmesi lazım.
Serveti büyütme şekliniz
kamu düzenini ilgilendiren bir konudur.
Ahlak ise
onları bağlar.
Kendileri ve rahipleri arasındadır.
Milyarderlerle ilişkimiz karmaşık.
Hâlihazırda değillerse de onları biz ünlü yaptık.
Onları güçlü yaptık.
Paralarıyla inanılmaz şeyler de yapıyorlar.
Bazen devletlerden daha etkili bir şekilde.
Bireyler beni endişelendirmiyor.
Bu dev gelire ve servet eşitsizliğine yol açan bir sistem söz konusu.
Milyarderler ulusu yakında dünyanın en zengin ulusu olabilir.
Paraları tek bir ülkede yaşamıyor olsa da
biz onların ülkesinde yaşayacağız.
Alt yazı çevirmeni: Mustafa Üneşi