Miliarderzy inaczej patrzą na pieniądze.
W porównaniu z przeciętnym Amerykaninem
lot prywatnym odrzutowcem to dla miliardera jazda metrem.
Lamborghini jest jak zabawkowy samochód.
A zakup wyspy na własność jak wpłata zaliczki na dom.
Miliarderzy nie stanowią 1%,
a raczej 0,0001% społeczeństwa.
Co jest najgorsze?
MILIARDER
Nic.
Nic a nic.
Wystarczy telefon, by spotkać się z przywódcą.
Co najmniej tuzin włada krajem.
...nadchodzą lepsze czasy.
W chińskim parlamencie zasiada około stu miliarderów.
Milionerów jest coraz więcej.
W 1987 r. było ich około 140.
W 2019 r. mamy 15 razy więcej miliarderów,
a ich łączny majątek jest 30 razy większy
i wynosi niemal dziewięć bilionów dolarów.
Gdyby utworzyli oni państwo,
byłoby ósmym najbogatszym na świecie.
Osoby te posiadają niesamowicie wielki majątek.
REDAKTORKA
Wpływają na wiele regionów świata.
Te wpływy uczyniły z nich symbol niesprawiedliwości i korupcji,
wywołując na świecie protesty i ruchy polityczne.
Ludzie mają dość życia w świecie...
SENATOR USA
...gdzie garstka ma większość pieniędzy.
Wielu miliarderów
zbiło fortunę dzięki swoim wynalazkom.
Inni większą, inni mniejszą.
Dlaczego mamy dziś więcej miliarderów?
I czy to dobrze, czy źle?
Bogaci cieszą się łatwym i wystawnym życiem.
Pieniądze są zbyt cenne.
Sprzedane!
Przepaść między bogaczami
i klasą średnią dramatycznie się powiększa.
Czekam na mój kolejny miliard.
Co zrobisz z tymi dolarami?
Tworzę firmy i wspieram ludzi, którzy tworzą nowe rzeczy,
od sieci społecznościowych po rakiety.
Żołądek ma swoje granice. Nie sposób kupić większego domu.
W tym kraju potrzebujemy więcej złotych zasad,
a mniej rządzenia złotem.
MILIARDERZY
Aż wstyd się przyznać, od kiedy piszę o bogatych ludziach.
Luisa Kroll tworzy jeden z najbardziej znanych rankingów miliarderów.
W 1981 roku, gdy zaczynaliśmy tworzyć tę listę,
wiadomo było, gdzie należy szukać bogactwa.
W Teksasie, gdzie ludzie zbili fortunę na ropie.
W Dolinie Krzemowej, gdzie rodziła się branża technologiczna.
W Nowym Jorku
ludzie chodzili po mieście szukając właścicieli nieruchomości.
Trudno było jednak ustalić pochodzenie majątku.
Niewielu wierzyło wtedy, że im się to uda,
ale we wrześniu 1982 roku opublikowano pierwszą listę Forbes 400.
Ranking obejmował 11 spadkobierców Johna Rockefellera.
Żył on w USA pod koniec XIX wieku,
w epoce zwanej wiekiem pozłacanym,
kiedy pojawili się pierwsi domorośli miliarderzy.
Dziś fortuna Rockefellera i Carnegiego
byłaby warta dwa razy więcej niż majątek najbogatszego człowieka.
Czasy te odznaczało nie tylko wielkie bogactwo...
EKONOMISTA
...ale i ogromna korupcja.
Mark Twain wymyślił zwrot wiek pozłacany,
bo choć na wierzchu błyszczał bogactwem, był jednak przegniły od środka.
Carnegie, Vanderbilt i Rockefeller dorobili się dzięki koneksjom.
Konsolidując branże w fundusze, wykorzystując robotników
i płacąc znikome podatki.
Wcześniej trudno porównywać majątek,
ale bogaci byli tylko ci, którzy kontrolowali imperia.
Jak Oktawian August, cesarz Rzymu,
chińska cesarzowa Wu
czy Mansa Musa, król Imperium Mali,
który kontrolował jedne z największych złoży złota.
Był tak znany z bogactwa,
że umieszczono jego podobiznę na średniowiecznej mapie.
W wieku pozłacanym wzbogacali się inaczej.
Stworzyli dochodowe firmy.
Ten olbrzymi wzrost bogactwa był spowodowany
utworzeniem pierwszej w USA gospodarki na skalę całego kontynentu
oraz powstaniem potężnych korporacji.
Takich jak koleje Vanderbilta, które utworzyły część
liczącej ponad 300 tysięcy kilometrów sieci kolejowej łączącej cały kontynent,
czyniąc ze Stanów gospodarczą potęgę.
Liczba miliarderów rośnie
z powodu coraz bardziej globalnej gospodarki.
Cały świat stał się bogatszy.
Nierówność na świecie ulega zmniejszeniu.
EKONOMISTA
Dzieje się tak głównie dlatego,
że niektóre biedne kraje szybko się rozwijają.
W ostatnich dekadach najszybciej rozwijają się Chiny.
Jeszcze 40 i 50 lat temu Chiny były krajem,
w którym większość ludzi żyła w skrajnym ubóstwie.
Komunistyczny rząd prowadzi socjalistyczną modernizację.
Skrajne ubóstwo niemal zniknęło w Chinach.
Przed rokiem 1978 w Chinach w ogóle nie było miliarderów.
W 2017 r. Chiny zyskiwały dwóch miliarderów tygodniowo.
Pod względem ich liczby były drugim krajem po USA.
Nie ma nic dziwnego w tym, że przedsiębiorcy się bogacą,
bardzo szybko gromadząc majątek.
W Indiach jest podobnie.
Tamtejsza gospodarka wyciągnęła miliony ludzi z ubóstwa
i wytworzyła ponad 100 miliarderów.
To współcześni miliarderzy. Oni również mają różne majątki.
Zdecydowana większość, czyli 94%,
posiada mniej niż dziesięć miliardów dolarów.
Pięć procent posiada od 10 do 30 miliardów dolarów,
a jeden procent to mega miliarderzy,
z ponad 30 miliardami dolarów.
Czasem myślę o kimś:
„Ten to ma dopiero pieniędzy”.
Potem dociera do mnie, że to durne myślenie.
Choć branża technologiczna nie ma najwięcej miliarderów,
to dała najwięcej mega miliarderów.
Mówi się, że zwycięzca zgarnia wszystko.
Produkty cyfrowe, jak strony czy aplikacje nie wymagają wielu osób
i szybko trafiają na globalne rynki.
Nie bez powodu Google stał się synonimem wyszukiwarki.
Obsługuje ponad 90% wszystkich zapytań,
a założyciele firmy zajęli 10 i 14 miejsca na liście najbogatszych osób w 2019 r.
Facebook ma więcej użytkowników niż inne platformy społecznościowe,
wykluczając te, które wykupił.
Jego założyciel to ósma najbogatsza osoba świata.
Niemal 50% zakupów internetowych w USA odbywa się w sklepie Amazon.
W 2019 r. założyciel firmy Jeff Bezos był najbogatszy na ziemi.
Słynni miliarderzy, tacy jak Oprah, Kylie Jenner
czy Michael Jordan, są na dalszych pozycjach,
i nie trafili na listę z powodu pracy, która dała im sławę.
Michael Jordan na koszykówce zarobił 90 milionów,
a na partnerstwie z firmami około miliarda.
Drugie tyle zarobił z udziałów w zespole.
Dzięki pracy stał się milionerem,
a dzięki kapitałowi — miliarderem.
Kapitał to własność, która może dać zyski.
Dom może stanowić kapitał.
Kapitałem mogą być akcje.
A nawet czyjś wizerunek,
np. Michaela Jordana.
Patenty to kapitał,
np. na leki lub technologię.
Także prawa autorskie, np. do Myszki Miki.
WNUCZKA ROYA DISNEYA
Moje dorastanie było powiązane z Disneyem.
MAJĄTEK: „9-CYFROWA LICZBA”
Nie sposób zarobić miliarda dolarów żyjąc z pensji
i płacąc zwykłe podatki.
To niemożliwe.
To własność tworzy majątek.
Większość bogatych osób zarabia jak inni, poprzez pracę.
Im ktoś bogatszy, tym mniej dochodu pochodzi z pracy,
a tym więcej z kapitału.
0,0001% bogatych stanowi wyjątkowy tego przykład.
Dochód, jaki generuje gospodarka, w większym stopniu
zależy od kapitału niż od pracy.
Takie są fundamenty.
A to dlatego, że globalne marki nie tylko mają globalne rynki,
ale i globalne zasoby siły roboczej.
Coraz częściej nie płacą za nią wcale.
Jak branża tekstylna,
która w ostatnich 200 latach przeszła szereg przemian.
Każda zwiększała produktywność i zyski.
Dziś większość szwaczy pochodzi z krajów rozwijających się,
bo są tańsi.
Teraz maszyny zaczynają całkowicie zastępować robotników.
To jest Sewbot.
Automatyzuje to, co wykonywały ludzkie ręce,
a w godzinę szyje tyle koszul co 17 robotników.
Obniża koszt zakupu dla klientów, a właścicielom daje większe zyski.
Własność kapitału,
zwłaszcza w przypadku współwłasności korporacyjnej,
jest bardzo skoncentrowana.
Jak w przypadku miliarderów w posiadaniu marek H&M,
Zara czy Walmart.
Gdy ktoś zgromadzi taki kapitał, dalej rośnie on sam.
Pieniądz robi pieniądz. Można zamknąć je w pokoju,
a one same się rozmnożą.
Tak to działa.
Spadkobierca fortuny Seagrama, Edgar Bronfman, powiedział,
że zmiana 100 dolarów w 110 dolarów to ciężka praca.
Ale zmiana 100 milionów w 110 milionów to coś nieuniknionego.
Mając tylko 100 dolarów oszczędności
trudno ich nie wydać i trudno je zainwestować.
Ale 100 milionów dolarów można zamienić w 110 milionów
zostawiając je przez rok na giełdzie, nie ruszając nawet palcem.
Bardzo szybko, w ciągu kilku pokoleń,
okaże się, że stworzyliśmy dynastię albo kilka dynastii.
A ponieważ pieniądze mogą kontrolować politykę,
powinniśmy tego unikać.
Według szacunków
13% miliarderów odziedziczyło swoje fortuny,
a 56% zarobiło je samemu.
Trudno jednak ich od siebie odróżnić,
bo wielu spadkobierców pomnaża swoją fortunę.
Ta grupa stanowi kolejne 30% miliarderów.
W 2014 r. stworzyliśmy tzw. skalę domorosłych miliarderów.
Na tej skali jeden oznacza osoby, które odziedziczyły pieniądze
i nie zrobiły z nimi nic,
oprócz opychania się cukierkami.
Dziesięć to ktoś, kto zaczynał od zera.
Do tej kategorii można zaliczyć Oprah Winfrey.
W tym roku dodaliśmy Kylie Jenner, co wywołało kontrowersje.
Znalazła bowiem sposób na to, jak zarobić na fanach na Instagramie
i sławie rodziny.
Mamy nową najmłodszą miliarderkę.
Niektórzy dodaliby do tytułu Kylie objaśnienie.
Skoro nie dostałam tych pieniędzy od nikogo,
to moja zasługa.
Gdy startujesz z trzeciej bazy i zdobywasz home run,
to nie to twoja zasługa.
12,4 MILIARDA USD
Wielu domorosłych bogaczy budzi emocje.
Gdy zaczęliśmy dopisywać do listy rosyjskich oligarchów,
nie wiedzieliśmy, jak inaczej ich nazwać.
Niektórzy nazywają ich kleptokratami
od greckich słów kleptes oznaczającego złodzieja i kratos oznaczającego władzę.
To osoba z koneksjami politycznymi,
które dorobiła się na złożach państwa.
Jak wówczas, gdy w 1991 roku rozpadł się Związek Radziecki.
Rosja ma teraz niemal 100 „domorosłych” miliarderów.
Nie istniała kategoria dla osób,
które nabywały tanio aktywa, kradnąc lub wchodząc w układy z rządem,
jak byśmy tego nie nazwali.
Ocena moralności zależy od tego, w jaki sposób dana osoba
nabyła swój majątek.
Czy zrobiła to kosztem innych
czy też wytworzyła nowy majątek
poprzez świetne produkty dla społeczności?
Są to dwa odmienne sposoby generowania majątku.
MUZEUM CARNEGIE
W wieku pozłacanym miliarderzy oddawali część majątku społeczeństwu,
jak Andrew Carnegie.
Społeczeństwo osądzi:
„Człowiek, który umiera z takim majątkiem,
umiera okryty hańbą”.
Powiedział, iż nie godzi się, aby bogacz umierał bogaty.
Dlatego wszędzie mamy
instytuty Carnegie, biblioteki Carnegie, Carnegie Hall,
Carnegie Mellon University.
To jest spuścizna jego szczodrości.
Ta tradycja trwa do dziś.
Ponad 200 miliarderów podpisało już tzw. Giving Pledge,
zobowiązując się oddać ponad połowę majątku.
Wykonują też obowiązki rządów państw,
takie jak walka z chorobami zakaźnymi,
finansowanie obiektów olimpijskich,
jak to uczynili rosyjscy miliarderzy przed igrzyskami w Soczi,
i ułatwienie dostępu do studiów.
Utworzymy stypendium, aby skończyć z kredytami studenckimi.
Lub naprawa ważnej infrastruktury.
Czego nie udało się osiągnąć władzom Michigan i Flint,
miliarder Elon Musk...
...zażegna kryzys z wodą...
...i obiecuje dostarczyć czystą wodę do każdego domu w mieście.
Mówiło się o tym, że wystarczy zebrać 55 milionów dolarów
od bogaczy, by rozwiązać problem.
Zdecydowanie się temu sprzeciwiałam.
Podjęto mnóstwo działań o charakterze dobroczynnym
i bardzo dobrze,
ale tu chodzi o problem z systemem.
Nie chcemy, aby obywatele byli zdani
na dobroczynność prywatnych osób,
które decydują o tym, czy naprawić dany problem
dotyczący infrastruktury, rządu, podstawowych praw człowieka.
Rządy finansują usługi publiczne z podatków,
ale w bogatych krajach
dochód z pracy jest wyżej opodatkowany niż dochód kapitałowy.
W tej chwili system podatkowy
ma wyższą stopę podatku dla dochodów z pracy niż dla kapitału.
Mogę wypisać czek na wyższą kwotę.
Naprawdę.
Nie mówię, że chcę płacić 90% podatku,
bo to oznaczałoby zmianę działalności
i odejście od inwestowania w początkujących przedsiębiorców
i filantropię.
Nawet jeśli kraj podniesie podatki dla zamożnych,
trudno je ściągnąć w zglobalizowanej gospodarce.
Najlepszą analogię dla zagranicznych systemów finansowych
stanowi ekosystem.
Mamy cały szereg małych, czasem także większych krajów,
które tworzą własne realia prawa.
Jak unikanie podatków.
Kajmany są w tym specjalistami.
Na Kajmanach stoi budynek,
jeden budynek,
w którym „mieści się” 20 tysięcy firm.
Jest to adres, który pozwala im wykorzystać
ulgi podatkowe na Kajmanach.
Podatku CIT uniknie się w Luksemburgu
lub stanie USA Delaware.
By uniknąć podatku spadkowego,
najlepiej udać się na słynącą z tego Wyspę Jersey.
Wyspy Cooka,
zwane czasem „wyspami oszustów”,
specjalizują się w ukrywaniu aktywów przed wierzycielami.
I tylko tym się zajmują.
Świat miał okazję zajrzeć w ten system w 2016 roku.
Donosimy, jak bogaci i władcy kryją gotówkę
na całym świecie.
Nazywane są Kwitami z Panamy.
Dokładnie 11 milionów Kwitów z Panamy.
Przeciek z kancelarii Mossack Fonseca z Panamy.
Kwity z Raju to kolejny przeciek...
...pokazujący, jak najbogatsze i najpotężniejsze osoby...
...ukrywają pieniądze za granicą.
Ważną lekcję stanowiła galeria zdjęć
z twarzami zamieszanych osób, całą menażerią
gwiazd sportu, jak Lionel Messi,
aktorów takich jak Jackie Chan,
królową Elżbietą i członkami Izby Lordów.
Największy szok wywołały jednak liczby.
Analiza krajów skandynawskich wykazała, że większość ludzi
unika przeciętnie płacenia 5% podatków.
0,01% najbogatszych ludzi nie płaci około 25% należnych podatków.
Na zagranicznych rachunkach był w sumie ukrywany
odpowiednik 10% światowego PKB.
W grę wchodziły biliony dolarów.
Przodowała w tym Rosja.
0,01% osób ukryło ponad połowę majątku na zagranicznych rachunkach bankowych,
pozbawiając kraj ogromnych kwot na usługi publiczne
czy budowę obiektów olimpijskich.
Wszystkie osoby na liście korzystały z czyjejś pomocy.
Nie pływają przecież jachtami studiując prawo podatkowe Kajmanów.
Bogaci zatrudniają do tego ludzi,
tak samo jak do sprzątania domu, gotowania czy opieki nad dziećmi.
Może i miliarderzy to ósmy najbogatszy naród świata,
ale w wielu kwestiach są też ludźmi bez narodowości.
Eksperci pomagają im wybrać przepisy kraju, który im odpowiada.
Globalizacja zapewniła wiele adresów, pod którymi można ukryć pieniądze.
Jesteśmy na ulicy Miliarderów,
w enklawie luksusowych wieżowców na południe od Central Parku.
Nowy Jork ma najwięcej miliarderów.
Miliarderzy kupują w Nowym Jorku,
luksusowe to mało powiedziane,
te warte dziesiątki milionów dolarów apartamenty.
Nasza średnia cena sprzedaży przekracza 18 milionów dolarów,
a nasz przeciętny klient
posiada nawet kilka miliardów dolarów.
AGENTKA NIERUCHOMOŚCI
Nowojorskie nieruchomości stanowią część
globalnego ekosystemu ukrywania majątku przed prawem,
prania pieniędzy i robienia rzeczy na pograniczu bezprawia.
Ludzie chcą zainwestować
albo szukają skrytki depozytowej w niebie,
dlatego kupują nieruchomość, by zabezpieczyć pieniądze,
czasami z dala od własnego kraju,
gdzie mogą być opodatkowane lub skonfiskowane każdego dnia.
Na początku 2018 roku
72% apartamentów wartych ponad 10 milionów dolarów
zakupiono poprzez spółki z o.o., które często zatajają tożsamość kupca.
Wystarczy założyć spółkę z o.o., trust
albo spółkę będącą własnością innej spółki lub funduszu.
Ustalenie faktycznego właściciela graniczy wtedy z cudem.
To jeden powód, czemu trudno ustalić, gdzie są wszyscy miliarderzy,
ilu ich jest
i ile dokładnie mają pieniędzy.
Rządy nie śledzą majątku na całym świecie.
Takie rankingi jak Forbes to najlepsze źródła,
choć nie są wiarygodne.
Uważam, że lista Forbes 400
i inne publikowane listy bogaczy są bardzo mylące.
Opierają się na dostępnych informacjach.
Jeśli głównym źródłem majątku danej osoby
są akcje w spółce publicznej,
wystarczy sprawdzić ilość akcji,
pomnożyć to przez ich cenę i mamy miliardera.
Gotowe!
Ale majątek wielu ludzi pochodzi z innych źródeł.
Dwie trzecie majątku wielu miliarderów to prywatne aktywa.
Czasem nie wiedzą, ile mają pieniędzy.
Jak tłumaczył niegdyś w kongresie potentat naftowy Nelson Bunker Hunt...
Wie pan, ile posiada pieniędzy?
Gdybym wiedział, nie miałbym zbyt wiele.
Ma pan całkowitą rację.
Nabywając aktywa, które nie są w obrocie publicznym,
można je wycenić na dowolną kwotę.
Niektórzy politycy tak właśnie postępują.
Donald Trump i jego ojciec trafili na pierwszą listę Forbes 400.
Nawet przy tej pierwszej liście zamieszczono uwagę mówiącą:
„Twierdzą, że posiadają 500 milionów”.
Niektórzy chcą się znaleźć na okładce Forbesa.
Mogą coś zyskać dzięki sławie, ale nie dotyczy to wszystkich.
Dlatego sam Forbes przyznaje, że zaniża wartość majątku na świecie.
Zawsze nas trapi, jaka część majątku nam umyka.
Czasami ta myśl nie pozwala mi zasnąć.
W wieku pozłacanym miliarderzy nie rozdawali pieniędzy sami.
Wkraczał bowiem rząd.
Era postępu
zapoczątkowała nowy sposób legislacji,
rozbijając największe spółki powiernicze takie jak Standard Oil.
Teddy Roosevelt słynął z rozwalania takich spółek.
W erze globalizacji gromadzenie majątku wygląda inaczej.
Unia Europejska wpisała raje podatkowe na czarną listę.
Zobaczymy, jakie będą rezultaty.
W USA politycy lewicy zaczęli domagać się
wyższych podatków dla zamożnych.
Popiera ich większość Amerykanów,
a nawet niektórzy miliarderzy.
Chcę płacić wyższe podatki.
Podnieść podatki dla bogatych?
Oczywiście.
System podatkowy sprzyja bogatym,
a nie klasie średniej.
Należy to zmienić.
Sposób gromadzenia majątku
to ważny temat na debatę publiczną.
Moralność...
to inna kwestia.
Do rozstrzygnięcia z księdzem.
Relacje z miliarderami są skomplikowane.
Zrobiliśmy z nich celebrytów.
Daliśmy im władzę.
Niektórzy świetnie wykorzystują swój majątek,
czasem skuteczniej niż rządy.
Nie martwią mnie konkretne osoby,
tylko system, który dopuszcza tak ogromne przychody i nierówności.
Ten naród miliarderów może wkrótce być najbogatszy na świecie.
I choć mają majątki w wielu krajach,
to my będziemy żyć w ich.
Napisy: Przemek Kalemba