‪LỌ LEM
‪Ngày xửa ngày xưa, có một cô gái ‪xinh đẹp, bị mụ dì ghẻ độc ác chà đạp.
‪Rồi bà tiên đỡ đầu ‪ban cho nàng điều ước đi dạ hội,
‪tại đó, vào đúng nửa đêm, ‪nàng đánh rơi chiếc hài thủy tinh.
‪Nhưng hoàng tử nọ đã nhặt được nó, ‪để rồi khi chàng tìm được nàng,
‪họ đã phải lòng ‪và sống hạnh phúc mãi về sau.
‪Câu chuyện đó quen chứ. ‪Hay có lẽ bạn sẽ biết câu chuyện này.
‪Có một cô gái xinh đẹp, ‪bị mụ dì ghẻ độc ác chà đạp.
‪Rồi một khúc xương cá thần kỳ ‪ban cho nàng điều ước đi dự hội Năm Mới,
‪nơi nàng đánh rơi chiếc hài vàng tí xíu.
‪Nhưng nhà vua đã nhặt được, ‪để rồi khi vua tìm được nàng,
‪họ đã phải lòng ‪và sống hạnh phúc mãi về sau.
‪Còn mụ dì ghẻ độc ác của nàng
‪thì bị đá trong hang đè chết.
‪Ở Hy Lạp, người ta ‪cũng từng kể một câu chuyện tương tự.
‪Có điều, cô gái xinh đẹp, ‪bị chà đạp nọ đang tắm dưới sông
‪thì bị con đại bàng ‪sà xuống cướp mất chiếc dép,
‪rồi tình cờ làm sao, nó thả ‪chiếc dép rơi thẳng vào lòng nhà vua.
‪Bật mí cốt truyện, khi vua tìm được nàng,
‪họ đã phải lòng ‪và sống hạnh phúc mãi về sau.
‪Còn nhiều câu chuyện nữa.
‪Cô gái bị chà đạp. Sự can thiệp màu nhiệm.
‪Mất chiếc hài, gặp tình yêu. ‪Cô gái, phép màu, chiếc hài, tình yêu.
‪Hồi năm 1893,
‪một nhà nghiên cứu văn học dân gian ‪đã lưu 345 phiên bản‪ ‪chuyện ‪Lọ Lem
‪được kể trên thế giới.
‪Ngày nay chúng tôi nghĩ ‪con số đó lên tới hàng nghìn,
‪và không chỉ mỗi ‪Lọ Lem‪. ‪Nhiều truyện cổ tích bạn biết và yêu thích
‪cũng tồn tại ở hàng chục nước khác.
‪Sao ta cứ kể mãi ‪những phiên bản của cùng một câu chuyện?
‪Truyện cổ tích có gì mà thú vị đến thế?
‪Sẵn sàng chưa? Đi nào.
‪Sau những trang bìa này là những ‪câu chuyện được yêu thích trường tồn.
‪Nhớ hồi bé, bạn được nghe ‪câu chuyện về Cô bé quàng khăn đỏ không?
‪Chớ quên, khi đồng hồ điểm 12 giờ ‪là con phải có mặt ở nhà rồi nhé.
‪Nhớ nàng công chúa xinh đẹp ‪bị bỏ bùa‪,‪ chìm vào giấc ngủ sâu
‪tới khi Hoàng tử Bạch Mã ‪đến phá lời nguyền không?
‪Thôi nào, dậy mau! ‪Đồ lười biếng ăn không ngồi rồi kia!
‪Nào, dậy mau!
‪TRUYỆN CỔ TÍCH
‪Nói về "truyện cổ tích", ‪ta hay dùng cụm từ đó
‪khi liên tưởng đến ‪những việc tốt đẹp tới mức phi thực tế.
‪Bạn biết cái cảnh đó rồi, ‪nó được tái hiện trong quá nhiều phim,
‪sô truyền hình và quảng cáo.
‪Và máy quay sẽ, kiểu, ngưng đọng ‪trước khoảnh khắc đẹp đến phi lý đó.
‪Và thường ta sẽ ‪liên tưởng cụ thể tới hình ảnh
‪đoạn kết của một bộ phim Disney.
‪Năm 1937, Walt Disney,
‪nhà làm phim hoạt hình thiên tài, ‪đồng sáng tạo ra Chuột Mickey,
‪đã trình làng ‪Bạch Tuyết‪, câu chuyện vui nhộn
‪về cô gái xinh đẹp, mụ dì ghẻ độc ác
‪cùng bảy chú lùn đáng yêu, ‪mỗi người mang một tính khí.
‪Gì hả?
‪Đó là bộ phim hoạt hình dài ‪đầu tay của ông,
‪và như họ tiếp thị, được sản xuất ‪bằng Công nghệ phim màu đa ảnh.
‪Hơn 250,000 bức tranh như thế này
‪đã được Walt Disney ‪và đội ngũ họa sĩ tạo ra.
‪Nhiều bức được chép đúng từng khung hình ‪từ một đoạn phim quay các diễn viên mẫu,
‪khiến các nhân vật ‪nhảy múa và trông giống hệt người thật.
‪Khác hẳn với,
‪ừm, các phim hoạt hình này.
‪Những bộ phim Disney thời đầu.
‪Việc sản xuất này tham vọng ‪đến nỗi bị báo chí coi là điên rồ.
‪Nhưng sau khi ‪Bạch Tuyết‪ ra mắt, ‪họ đã thay đổi suy nghĩ.
‪Bộ phim trở thành ‪một hiện tượng ở tầm quốc tế.
‪Bạn có thể mua ‪phụ kiện Bạch Tuyết, búp bê Bạch Tuyết,
‪nhiều mẫu mũ lấy cảm hứng từ các chú lùn, ‪và đĩa nhạc phim đầu tiên từng được bán.
‪Nếu bạn điều chỉnh theo lạm phát, ‪Bạch Tuyết‪ vẫn nằm trong số
‪những bộ phim ‪có doanh thu cao nhất mọi thời đại.
‪Và nó đã tạo ra khuôn mẫu cho ‪nhiều phim ăn khách của Disney sau này.
‪Một viễn cảnh về những bộ váy dạ hội, ‪những lâu đài và một thiếu nữ tội nghiệp
‪muốn tìm kiếm cái kết có hậu cho mình, ‪có lẽ là qua việc lấy được một hoàng tử.
‪Và những thứ đó không có gì sai cả, ‪nhưng rất khác với truyện cổ tích đời đầu.
‪Nếu muốn biết ‪thế nào mới thực sự là truyện cổ tích,
‪bạn phải hỏi những chuyên gia đích thực.
‪Truyện cổ tích là thứ
‪có thể có trong phim,
‪có thể có trong sách truyện ạ.
‪Nó phải có nhân vật chính. ‪Nó phải có phép màu.
‪Truyện cổ tích ‪về cơ bản là một câu chuyện có
‪những nhân vật xinh đẹp, ‪nói những lời hay ý đẹp ạ.
‪Truyện cổ tích
‪không có thật ạ.
‪Nó chỉ là truyện thôi.
‪Nó đến từ một thế giới khác, ‪thế giới của phép màu,
‪nhiều màu sắc và đầy sự sáng tạo.
‪Ý cháu là, thế giới đó ‪khác hẳn thế giới ta đang biết.
‪Thật ra, các định nghĩa này khá chính xác.
‪Có thể có lý khi coi những câu chuyện đó
‪là những câu chuyện ‪về sự biến hình và biến đổi.
‪Bộ váy rách rưới của Lọ Lem ‪biến thành một bộ váy đẹp đẽ.
‪Bạch Tuyết hồi sinh ‪nhờ nụ hôn của tình yêu đích thực.
‪Những hạt đậu của Jack vươn thành ‪cây khổng lồ, vượt trên cả những tầng mây.
‪Truyện cổ tích nào ‪cũng có yếu tố bí ẩn và màu nhiệm.
‪Nhưng nhiều câu chuyện ‪không phải truyện cổ tích cũng vậy,
‪nên có lẽ ta nên tìm hiểu xem ‪truyện cổ tích khác ở điểm gì.
‪Thứ nhất, ‪truyện cổ tích khác truyền thuyết.
‪Truyền thuyết đều là ‪những câu chuyện có căn cứ lịch sử,
‪lấy bối cảnh ở thời đại, địa điểm thật.
‪Bối cảnh của truyện cổ tích ‪thì thường mơ hồ,
‪thế nên chúng hay mở đầu ‪với cụm "Ngày xửa ngày xưa".
‪Hay như trong truyện của Séc là: ‪"Sau bảy rặng núi,
‪sau bảy con sông". ‪Hay như trong truyện Ả rập là:
‪"Ôi, những ngày tháng, kỷ nguyên, thời đại ‪xa xưa nhất, đã từng hoặc chưa từng có".
‪Truyện cổ tích cũng khác thần thoại.
‪Thần thoại thường là câu chuyện ‪thiêng liêng, hoặc có tính nền tảng.
‪Một câu chuyện tường thuật ‪về cách một nền văn minh ra đời.
‪Nói cách khác là có tính tôn giáo.
‪Cuối cùng, ‪truyện cổ tích khác truyện ngụ ngôn,
‪những câu chuyện có mục đích ‪truyền tải một thông điệp, bài học,
‪thường là qua hai con vật biết nói.
‪Như ‪Thỏ và Rùa‪ chẳng hạn,
‪câu chuyện đã dạy ta rằng, ‪ừm, chậm nhưng chắc sẽ thắng.
‪Tớ không sợ đâu.
‪Tớ sẽ chạy đua với cậu, và tớ sẽ thắng.
‪Truyện cổ tích ‪có thể chứa đựng yếu tố răn dạy,
‪nhưng chả phải lúc nào cũng rõ ràng.
‪Jack và Cây đậu thần ‪có vẻ cổ súy cho thói ‪ăn cắp vặt. Chí ít là ăn cắp của yêu tinh.
‪Truyện cổ tích ‪là câu chuyện đơn giản. Không màu mè.
‪Chỉ có hai thế lực thiện và ác.
‪Không có sắc thái nào khác trong đó.
‪Và thường đi theo một mạch truyện. ‪Có người hùng và thế giới của người hùng,
‪rồi ác nhân xuất hiện và làm gì đó xấu xa,
‪người hùng nghĩ ra kế hoạch giải cứu, ‪nhận được sự trợ giúp nhiệm màu.
‪Hai bên giằng co, người hùng thoát ‪và được tưởng thưởng. Hết truyện.
‪Có rất nhiều câu chuyện ‪đi theo mạch truyện kiểu này.
‪Và chỉ một tập hợp rất nhỏ
‪là có một nàng công chúa xinh đẹp ‪được hoàng tử giải cứu, rồi họ lấy nhau.
‪Giới nghiên cứu văn học dân gian ‪không ưa Disney.
‪Truyện cổ tích Disney ‪là kiểu công nghiệp, đã bị giản lược.
‪Nên theo nhiều cách, nó đem tới ‪cho ta một phiên bản bị đại chúng hóa,
‪lược bỏ tất cả ‪biến thể của truyện địa phương.
‪Lấy các nàng Lọ Lem làm ví dụ.
‪Nhật Bản có một nàng Lọ Lem riêng,
‪Hachikazuki, và chuyện của nàng ‪"Nhật" không lẫn đi đâu được.
‪Nàng được một cái bình bát ma thuật ‪đội trên đầu bảo vệ,
‪một biểu tượng Phật giáo. Nhưng khi ‪Lọ Lem‪ của Disney tới Nhật Bản,
‪nàng lại trở thành một hiện tượng văn hóa,
‪xuất hiện trong phim, sách, phụ kiện
‪và giải đấu vật ‪All-Star Nàng Lọ Lem Trong Mơ.
‪Hay như phiên bản ‪Bạch Tuyết‪ của Nga, ‪lưu giữ từ thời kỳ hoạt hình Liên Xô,
‪có chiếc gương thần nổi tiếng
‪cùng trái táo độc,
‪nhưng bảy chú lùn ‪thì là bảy chàng hiệp sĩ.
‪Và mối quan hệ ‪giữa họ và Bạch Tuyết cũng hơi khác.
‪Nàng biết đấy, nàng như em gái chúng ta.
‪Bảy người chúng ta đây ‪đều yêu thương nàng.
‪Nhưng trước khi ‪Bạch Tuyết‪ Disney thống trị thế giới,
‪câu chuyện nó dựa theo ‪đã đạt kỳ tích tương tự.
‪Một câu chuyện dân gian của Đức ‪có phần u ám hơn
‪tên ‪Sneewittchen, ‪mà rõ ràng Disney đã chịu ảnh hưởng.
‪Nhà của các chú lùn ‪có thiết kế đúng kiểu Đức thời Trung cổ.
‪Lâu đài cũng vậy, ‪với tháp tròn và hình chạm đầu mái sắt,
‪cùng cổ váy dựng và tay váy bồng ‪có những đường xẻ của Bạch Tuyết.
‪Phiên bản gốc của Đức này ‪từng trở nên vô cùng nổi tiếng
‪nhờ một chiêu quảng bá ‪thuộc loại táo bạo nhất lịch sử văn học.
‪Biến truyện cổ tích
‪thành truyện thiếu nhi.
‪Jacob và Wilhelm Grimm
‪là hai thủ thư và nhà nghiên cứu văn học ‪dân gian không chuyên ở Phổ, giờ là Đức,
‪hồi đầu thế kỷ 19,
‪thời kỳ đế chế của Napoleon ‪đang bành trướng nhanh chóng,
‪điều mà theo họ, sẽ có nguy cơ ‪làm di sản Đức bị lu mờ hoàn toàn.
‪Vậy là họ đi khắp nước, ‪thu thập truyện dân gian.
‪Họ muốn lưu giữ những gì còn lại ‪của truyền thống kể chuyện
‪trước khi nó biến mất. Những câu chuyện ‪được truyền miệng giữa những người lớn,
‪đôi khi là có cả con em ngồi nghe.
‪Năm 1812,
‪họ đã xuất bản cuốn sách có tựa đề ‪Truyện của Trẻ em và Gia đình‪,
‪bởi những câu chuyện đó là về trẻ em
‪chứ không phải dành cho trẻ em.
‪Đây là phiên bản ‪Nàng công chúa tóc mây ‪của họ. Có cô gái đẹp có mái tóc thần,
‪nàng bị giam trong tòa tháp ‪bởi một mụ phù thủy độc ác
‪tên là Mẹ Gothel.
‪Ngày nọ, một hoàng tử nắm tóc nàng leo lên
‪để ở bên nàng. Nàng công chúa tóc mây ‪đã có thai và sinh được một cặp song sinh,
‪thế là Gothel ‪trục xuất họ tới chốn hoang dã.
‪Cuốn truyện đó ‪bị đánh giá tệ hại, bị chê tơi bời.
‪Một nhà phê bình hàng đầu ‪đã dùng từ "thảm hại và khiếm nhã".
‪Thế là họ quyết định: ‪"Nghe lời giới phê bình vậy.
‪Ta sẽ viết kiểu dễ gần với trẻ em hơn".
‪Tới phiên bản cuối cùng của họ,‪ ‪hoàng tử ‪chỉ tâm sự với Nàng công chúa tóc mây.
‪Không có cái thai nào nữa.
‪Cuối cùng, hoàng tử ‪bị gai chọc lòi con ngươi.
‪Thế kỷ 19 ở Đức, "thân thiện với trẻ em" ‪bạo lực hơn bây giờ.
‪Thời đó có một cuốn truyện bán chạy nhất ‪tên là ‪Peter Đầu Xù‪,
‪với những truyện như ‪một cậu bé hay mút ngón cái
‪nên bị một cây kéo khổng lồ cắt phăng mất.
‪Hoặc là, có một cậu bé lười chải đầu
‪nên bộ dạng thành ra thế này,
‪và bố mẹ cậu không yêu cậu nữa.
‪Đó là các câu chuyện mang tính cảnh báo ‪để dạy bọn trẻ tò mò là rất nguy hiểm.
‪Chúng trở thành ‪cuốn sổ tay ứng xử cho trẻ em.
‪Trong bản ‪Lọ Lem‪ của anh em Grimm,
‪hai cô em cùng cha khác mẹ ‪đã cắt một khúc bàn chân
‪để cố nhét vào chiếc hài, nhưng bị ‪một con bồ câu phiền phức ngăn cản.
‪Nó kêu: "Cúc cù cu cu, máu đầy hài mụ".
‪Một cặp câu thơ gì đó có vần. ‪Tôi không nhớ lắm.
‪Thật ra là…
‪Rúc-di-cúc, rúc-di-cúc!
‪Máu thấm trên hài, do chân dài quá.
‪Chính cô dâu thật, vẫn ở trong nhà!
‪Sau đó, đàn chim ‪đã quay lại và mổ lòi mắt họ ra.
‪Tôi vẫn nhớ rất rõ ‪là hồi đó tôi cỡ ba tuổi,
‪và đã thấy cực kỳ khoái chí, kiểu:
‪"Thế chứ, đáng đời ‪mấy kẻ xấu xa đó. Ăn quả báo đi".
‪Khi cuốn sách được đưa ra quốc tế, ‪các biên tập viên đã thêm hình minh họa.
‪Đó là bước ngoặt thực sự. Chúng trở thành ‪một phần của thói quen đọc truyện ru ngủ.
‪Truyền cảm hứng để các nhà văn khác ‪như Hans Christian Andersen của Đan Mạch
‪sáng tác những truyện cổ tích riêng.
‪Nhưng trong phần lời tựa, anh em Grimm ‪đã khẳng định một điều khá kỳ diệu.
‪Những câu chuyện của họ có từ xa xưa,
‪gắn với những hình thái sống ‪đơn sơ và lâu đời nhất.
‪Thường có giả thiết cho rằng nhiều ‪truyện cổ tích này đã có tuổi đời rất lâu.
‪Lý do là vì, ta có thể thấy ‪rất nhiều câu chuyện tương đồng
‪ở những nền văn hóa khác nhau, những ‪nền văn hóa ta biết có liên quan đến nhau.
‪Hơn một thế kỷ trước thời Grimm,
‪Charles Perrault đã ra mắt ‪tập truyện cổ tích ăn khách tại Pháp,
‪với rất nhiều câu chuyện tương tự.
‪Trước đó còn có ‪những nhà văn khác, nên có thể
‪họ đã sáng tác ra những câu chuyện này, ‪rồi chúng lan ra như cháy rừng vậy.
‪Rất nhiều những câu chuyện đó
‪có lẽ đơn giản là nghe bắt tai.
‪Chúng có lẽ chỉ là những câu chuyện thú vị ‪mà người ta thích nghe và thích kể lại,
‪nên vì thế có khi ‪chúng chẳng phải có gốc gác cổ xưa gì cả.
‪Nhưng việc vén màn bí ẩn đó
‪là gần như không thể.
‪Lấy ‪Cô bé quàng khăn đỏ‪ làm ví dụ.
‪Bản đồ này là hình chụp mọi thời điểm ‪khi có một phiên bản được ghi lại.
‪Bởi một nhà truyền giáo Tây Phi, một ‪thi sĩ Trung Quốc, hoặc anh em người Đức.
‪Nhưng giữa những câu chuyện ‪được ghi lại đó
‪là khoảng cách ‪hàng ngàn cây số và hàng trăm năm.
‪Vấn đề này rất giống với ‪vấn đề mà giới sinh học tiến hóa gặp phải
‪khi tìm cách tái cấu trúc
‪lịch sử sự sống,
‪vì chỉ một phần rất nhỏ
‪trong mọi giống loài từng tồn tại ‪là có để lại dấu vết nào đó.
‪Nhưng bằng cách lần theo ‪một đặc tính hoặc gen,
‪họ có thể chứng minh ‪cách các giống loài đã tiến hóa‪,
‪thậm chí chứng minh sự tồn tại của ‪các tổ tiên chung đã tuyệt chủng từ lâu.
‪Và Tehrani đã dùng cách tiếp cận tương tự.
‪ADN cốt lõi của ‪Cô bé quàng khăn đỏ ‪rất đơn giản. Một, hoặc nhiều đứa bé,
‪bị cô lập khỏi cha mẹ, sau đó bị một con ‪dã thú lừa, bằng cách giả làm người thân.
‪Mà câu chuyện này cũng có nhiều biến thể.
‪Ở Châu Âu, dã thú đó là một con sói.
‪Ở Trung Quốc, nó là con hổ. ‪Ở Châu Phi, nó là yêu tinh.
‪Có vài phiên bản, đứa bé quàng khăn đỏ. ‪Có những phiên bản, đứa bé lại là con dê.
‪Có những phiên bản ‪bắt đứa bé phải chết, hoặc…
‪Một người tiều phu đi ngang qua, ‪rạch bụng con sói
‪để cứu Cô bé quàng khăn đỏ.
‪- Ở những phiên bản khác thì… ‪- Cô bé chả cần một người đàn ông cứu.
‪Tự cô bé tìm được cách thoát khỏi con sói.
‪Và dựa trên tất cả biến thể đó,‪ ‪Tehrani ‪đã lần ra cách câu chuyện lan truyền.
‪Ta có, kiểu, một cây phả hệ
‪gồm các phiên bản của ‪Cô bé quàng khăn đỏ‪.
‪Trải dài ba lục địa,
‪và tách thành những nhánh nhỏ ‪ở nơi có chi tiết bị mất hay được bổ sung.
‪Cái cây này thuật lại câu chuyện riêng
‪về những nơi câu chuyện đã đi qua,
‪và về những thế hệ người ‪đã yêu thích và chia sẻ nó,
‪biến nó thành câu chuyện riêng. ‪Bằng cách lần lại theo các nhánh cây,
‪bạn còn thấy được ‪câu chuyện nào có chung tổ tiên.
‪Ví dụ, phiên bản của Grimm‪. ‪Câu chuyện tiếng Đức kiêu hãnh của họ
‪là hậu duệ trực hệ ‪của phiên bản tiếng Pháp của Perrault.
‪Một nguồn truyện chính của Grimm
‪là một người bạn của gia đình, ‪con gái của người nhập cư Pháp.
‪Bà ấy có lẽ đã chả lạ gì
‪phiên bản truyện mà Perrault đã viết ra.
‪Nhưng chắc chắn ‪Perrault không phải cha đẻ của nó.
‪Truyện ‪Cô bé quàng khăn đỏ‪ gốc ‪có trước bất kỳ cuốn sách nổi tiếng nào,
‪tức là ra đời ‪từ ít nhất một ngàn năm trước.
‪Nhưng ta không rõ là lúc nào hay ở đâu.
‪Chúng tôi hình dung là con người
‪đã quây quần quanh những bãi trại
‪rồi kể chuyện cho nhau nghe.
‪Trước là truyền lại tri thức của tổ tiên,
‪sau, cũng là vì mục đích tiêu khiển.
‪Những câu chuyện đó ‪đã được truyền lại qua các thế hệ
‪trong một thời gian dài.
‪Người đẹp và Quái vật‪ đã 4,000 năm tuổi.
‪Jack và Cây đậu thần‪ là 5,000 năm tuổi.
‪Còn truyện cổ tích xưa nhất ‪người ta từng nghiên cứu…
‪Bạn sẽ tìm thấy ở Đức,
‪ở Tây Âu,
‪ở Đông Âu, ở Tây Á,
‪rất nhiều phiên bản khác nhau ‪mà bạn có thể lần lại
‪về những tổ tiên chung đời đầu.
‪Sáu ngàn năm trước.
‪Năm ngàn năm trăm năm ‪trước khi ta phát minh ra kỹ thuật in.
‪Và bốn ngàn năm ‪trước khi ta phát minh ra giấy.
‪Hai ngàn năm trước khi ta viết ra ‪câu chuyện đầu tiên, ‪Sử thi Gilgamesh‪.
‪Lần đầu nó được kể là cùng khoảng ‪thời gian ta biết cách làm đồ đồng,
‪một sự kiện đã thay đổi cả nền văn minh.
‪Có lẽ là lý do ‪câu chuyện đó mang tên ‪Thợ rèn và Ác quỷ‪.
‪Người thợ rèn đã giao kèo
‪với một sinh vật siêu nhiên, hiểm ác.
‪Ông ta ước mình có thể hàn mọi vật liệu ‪với nhau để trở thành thợ rèn vĩ đại nhất.
‪Và đổi lại,
‪ông ta sẽ từ bỏ linh hồn mình.
‪Dù chưa nghe câu chuyện đó, ‪chắc bạn đã nghe các phiên bản khác.
‪Nửa đêm qua, tôi phải tới đúng ngã tư kia ‪để bán linh hồn cho quỷ dữ.
‪Ta nguyện trao linh hồn cho Xa-tăng,
‪nếu hắn khiến Hessian ‪đội mồ sống dậy để báo thù cho ta.
‪Ngươi có chịu giao kèo không?
‪Ra giá đi.
‪Ở các xã hội theo Cơ-đốc, đây đã thành ‪câu chuyện về sự nguy hiểm của tham vọng,
‪nhưng trong phiên bản gốc…
‪Việc đầu tiên người thợ rèn làm
‪là ghim ác quỷ tại chỗ, ‪để hắn không nhúc nhích được.
‪Vậy là ông ta vừa thành ‪người thợ rèn vĩ đại nhất mọi thời,
‪vừa giữ được linh hồn, ‪tức ông ta đã lừa được ác quỷ.
‪Truyện cổ tích đã được "thử nghiệm ‪thị trường" trong một thời gian rất dài.
‪Chúng là những câu chuyện đã được mài giũa
‪thành một chuỗi các chi tiết ‪cực kỳ gợi mở và cụ thể
‪qua hàng thế kỷ được kể lại.
‪Chúng là câu chuyện ‪về sự sinh tồn của kẻ mạnh nhất.
‪Câu chuyện càng tiến hóa, ‪nó càng lược bớt những gì thừa thãi.
‪Nên các nhân vật ‪và cốt truyện mới đơn giản vậy,
‪và thế tức là ta ‪có thể dễ dàng áp chúng theo thời đại.
‪Có nhiều mụ dì ghẻ độc ác đến vậy ‪là vì trước thế kỷ 20,
‪chuyện phụ nữ mất ‪do sinh con là khá phổ biến.
‪Còn Lọ Lem của Disney ‪được ban cho cỗ xe bí ngô
‪là vì hồi Charles Perrault ‪mới viết ra phiên bản truyện đó,
‪cả thiên hạ đang "cuồng" bí ngô.
‪Chúng là giống cây trồng thú vị ‪mới được đem từ Châu Mỹ tới.
‪Một số bộ phim thời đầu của ‪ảo thuật gia huyền thoại Georges Méliès
‪là những phiên bản ‪của ‪Lọ Lem‪ và ‪Lão râu xanh,
‪câu chuyện không mấy thân thiện trẻ em ‪về một phụ nữ
‪phát hiện ra người chồng mới của cô
‪có thói quen giết vợ của hắn.
‪Thế rồi Lotte Reiniger đã ‪đưa chúng vào thế giới hoàn toàn mới,
‪cắt những con rối ‪rồi biên đạo bóng cho chúng
‪để tạo thành ‪bộ phim hoạt hình dài thực sự đầu tiên.
‪Và bộ phim này, một phiên bản năm 1916 ‪của ‪Bạch Tuyết‪ của anh em Grimm,
‪đã chiếu tại những nhà hát đông nghẹt,
‪gần như không đủ sức chứa ‪hàng đoàn khán giả khao khát tới xem.
‪Theo như chuyện kể, thì trong đó có cả
‪một cậu bé tên là Walt,
‪cậu đã bị nó hớp hồn, đến nỗi lớn lên, ‪cậu tự tạo ra một phiên bản riêng.
‪Disney đã tạo ra ‪một câu chuyện ai ai cũng biết.
‪Nên nếu nhìn nhận theo hướng đó, ‪bạn có thể nói là nó đã gây ra
‪hiệu ứng văn hóa tiêu cực. Nhưng Disney ‪đã giúp những câu chuyện đó sống mãi.
‪Không nhờ có Disney
‪thì rất nhiều truyện cổ tích ‪có thể đã biến mất.
‪Truyện cổ tích có thể coi là một sản phẩm ‪của cái thời đại sản sinh ra chúng.
‪Nếu xem lại ‪Bạch Tuyết‪, bạn sẽ thấy ‪đó đúng là một bộ phim thời thập niên 30.
‪Nó mang tiêu chuẩn về phụ nữ thời đó, ‪hiền dịu, nết na, gọn gàng,
‪đó là cách nhìn nhận thụ động
‪về phụ nữ và sự nữ tính thời đó.
‪Disney còn có tiếng là chỉ thuê đàn ông ‪da trắng làm các công việc sáng tạo.
‪Như công ty ông ‪từng lý giải trong lá thư từ chối này,
‪nguyên văn: "Phụ nữ còn không được ‪cân nhắc trong các trường sư phạm".
‪Nhưng thời thế đã thay đổi.
‪Nữ hoàng băng giá ‪là bộ phim hoạt hình ‪đầu tiên của Disney có đạo diễn là nữ.
‪Bộ phim đó lấy cảm hứng ‪từ truyện ‪Bà chúa Tuyết‪ của Andersen,
‪nhưng có thể nói ‪đã trở thành một khúc hát ca tụng
‪tình đoàn kết giữa những người chị em,
‪và, bạn biết đấy, ‪tình đoàn kết giữa phụ nữ nói chung.
‪Theo nhiều cách, khi viết lại ‪truyện cổ tích theo hướng bình quyền,
‪ta đang quay ngược lại ‪thì đúng hơn là tiến lên phía trước.
‪Văn sĩ, Nữ bá tước d'Aulnoy
‪đã khai sinh ra ‪cụm từ "truyện cổ tích" hồi thế kỷ 17.
‪Và trong phiên bản ‪Lọ Lem‪ của bà, ‪cô gái xinh đẹp, bị chà đạp nọ
‪có biệt danh là "Cô bé Thông minh",
‪vì cô đã nhanh trí chiến thắng kẻ thù
‪khi kết thân với ‪những nhân vật ưu tú, đó là những bà tiên.
‪Cả truyện, cô ấy ‪luôn tỏ ra bằng mặt với kẻ thù,
‪nhưng bài học rút ra ‪ở cuối phiên bản này là
‪khôi hài làm sao khi bạn ‪có thể tươi cười với những kẻ xấu xa
‪nhưng rồi vẫn đánh bại chúng.
‪Khi truyện cổ tích ‪đi từ bãi trại vào gia đình,
‪rồi lên giấy và cuối cùng là màn ảnh, ‪nhiều câu chuyện đã chìm vào quên lãng.
‪Nhưng giờ đây, hơn bao giờ hết, ‪ta đang tiếp cận được rất nhiều nhánh cây,
‪rất nhiều cái cây, ‪thậm chí rất nhiều khu rừng.
‪Coco‪ đã đưa văn học dân gian Mê-hi-cô ‪đến với hàng triệu người,
‪nói về tầm quan trọng ‪của việc ghi nhớ tổ tiên.
‪Moana‪ dựa trên ‪truyền thống dân gian Polynesia‪,
‪nhắc nhở ta ‪quan tâm tới cộng đồng của mình.
‪Còn Hayao Miyazaki của Nhật Bản
‪đem đến các câu chuyện ‪về sự tàn khốc của bạo lực,
‪và tôn trọng thế giới tự nhiên.
‪Đề tài đó ‪cũng có trong văn học dân gian Xen-tơ,
‪tạo cảm hứng ‪cho ‪Huyền thoại người hóa sói‪.
‪Cái tuyệt vời ‪của sự lan rộng toàn cầu này là
‪ta nhận ra rằng có một ‪sợi dây bằng vàng kết từ văn học dân gian
‪đang kết nối tất cả chúng ta.
‪Và rằng, những câu chuyện ấy ‪có thể khiến ta hàn huyên xuyên lục địa,
‪vượt qua những ranh giới về văn hóa, ‪những giới hạn về ngôn ngữ.
‪Truyện cổ tích tồn tại được ‪qua hàng ngàn năm bởi một lý do,
‪đó là chúng giúp ta nhìn nhận những vấn đề ‪cơ bản đối với trải nghiệm của con người.
‪Những câu chuyện dân gian hay nhất ‪là những câu chuyện vừa dễ phỏng theo,
‪lại vừa thực sự phản ánh được
‪kiểu, những chân lý cơ bản,
‪những mối quan tâm cơ bản, ‪những thứ sẽ còn đúng
‪với mọi con người, ‪ở mọi nơi, ở mọi thời điểm.
‪Cháu đã học được là ‪đừng tiếp chuyện người lạ,
‪và phải luôn nghe lời bố mẹ ‪hoặc nghe lời người nhà nào cháu biết.
‪Nếu gặp con sói đó, ‪cháu sẽ đi thẳng luôn, không trả lời nó,
‪tới nhà bà cháu
‪rồi chỉ ăn thôi, không dừng lại.
‪Ta không cần phải lúc nào cũng
‪mặc đồ đẹp
‪hoặc trông xinh đẹp
‪thì mới đẹp ở bên trong được.
‪Nếu người đó mến ta,
‪hoặc muốn làm bạn ta, ‪thì sẽ là vì con người thật của ta.
‪Nếu ta tự tin, tin tưởng ở chính mình, ‪dù gặp chuyện gì, ta cũng bước tiếp được.
‪Và họ sẽ sống trong an bình, thịnh vượng.
‪Hoặc vui vẻ và mãn nguyện ‪tới khi trút hơi thở cuối cùng.
‪Hoặc hạnh phúc và phú quý ‪cho tới tận ngày hôm nay.
‪Hoặc hạnh phúc mãi về sau. ‪Hoặc là, một, hai, ba, hết truyện rồi nha.
‪Biên dịch: Joy Ng