KÜLKEDİSİ
Bir zamanlar, kötü bir üvey annesi olan güzel, ezilmiş bir kız yaşarmış.
Bir peri anne, baloya gitme dileğini yerine getirmiş.
Tam gece yarısı Külkedisi cam ayakkabısını kaybetmiş.
Ama bir prens onu bulmuş ve sonunda Külkedisi'nin de izini bulunca
âşık olmuşlar ve sonsuza dek mutlu yaşamışlar.
Hikâyeyi biliyorsunuz. Veya bildiğiniz hikâye şu:
Kötü bir üvey annesi olan güzel, ezilmiş bir kız varmış.
Sihirli balık kılçıkları yılbaşına gitme dileğini yerine getirmiş.
Orada minik altın ayakkabısını kaybetmiş.
Ama Kral onu bulmuş ve Külkedisi'nin de izini bulunca
âşık olmuşlar ve sonsuza dek mutlu yaşamışlar.
Kötü üvey annesi de mağarada kayaların altında kalarak ölmüş.
Yunanistan'da da benzer bir hikâye anlatılırmış.
Ama bu güzel, ezilmiş kız nehirde yıkanırken
bir kartal hızla gelip sandaletini çalmış.
Sonra sandalet, tesadüfen bir kralın kucağına düşmüş.
Spoiler uyarısı.
Sonunda onun izini bulmuş, âşık olmuşlar ve sonsuza dek mutlu yaşamışlar.
Ve çok daha fazlası var.
Ezilmiş kız.
Olaya sihir karışır. Ayakkabısını kaybeder, aşkı bulur.
Kız, sihir, ayakkabı, aşk.
1893'te bir folklorcu
Külkedisi'nin dünya çapında anlatılan 345 versiyonunu kaydetti.
Bugün binlercesi olduğunu düşünüyoruz ve sırf Külkedisi'nin değil.
Bilip sevdiğiniz peri masallarının çoğu onlarca ülkede mevcut.
Neden aynı hikâyenin versiyonlarını anlatıyoruz?
Bu peri masallarında ne var?
Hazır mısınız? Gidelim.
Bu kapakların arkalarında
bu ölümsüz gözdeleri buluyoruz.
Küçükken Kırmızı Başlıklı Kız'ı dinlemeni hatırlıyor musun?
Unutma, saat 12'yi vurduğunda
eve gitmiş olmalısın.
Beyaz atlı prens büyüyü bozmaya gelene dek
büyüyle derin bir uykuya yatırılan güzel prensesi hatırlar mısın?
Hadi, uyansana tembel işe yaramaz!
Hadi, uyan!
PERİ MASALLARI
"Peri masalı" terimini genellikle
gerçek olamayacak kadar güzel şeyleri düşünürken kullanırız.
Görüntü aklınızda mevcut. Birçok film, dizi ve reklamda gösterildi.
Sonra görüntü, inanılmaz derecede güzel bir anda donar.
Genellikle spesifik olarak Disney filmlerinin sonunu hatırlarız.
1937'de Mickey Mouse'un eş yaratıcısı, sıra dışı animatör Walt Disney
Pamuk Prenses'i çıkardı.
Güzel bir kızın, kötü üvey annesinin
ve farklı mizaçlarda yedi sevimli cücenin hareketli öyküsü.
Ne?
Onun ilk uzun metrajlı animasyon filmiydi
ve tanıtımda övündükleri üzere çok düzlemli teknikolorla yapılmıştı.
Walt Disney ve sanatçı ekibi
bunlar gibi 250,000'den fazla resim oluşturdu.
Karakterlerin gerçek insanlar gibi görünmesi ve dans etmesi için
çoğu resim kare kare referans videolarından kopyalandı.
Çizgi filmlerin, mesela bu eski Disney filmlerinin aksine.
Prodüksiyon o kadar iddialıydı ki gazeteler "delilik" dedi.
Ama Pamuk Prenses çıktığında fikirlerini değiştirdiler.
Film dünya çapında ses getirdi.
Pamuk Prenses aksesuarları, bebekleri,
çeşit çeşit cüce tarzında şapka
ve satılan ilk film müziği alınabiliyordu.
Enflasyon düzeltmesiyle,
Pamuk Prenses hâlâ en yüksek hasılatlı filmler arasında.
Ardından gelen birçok Disney hitine yol gösterici oldu.
Balo elbiselerinin, şatoların,
muhtemelen bir prensle evlenerek mutlu sona ulaşması gereken
yoksul bir genç kızın olduğu bir fantezi.
Bunlarda bir sorun yok
ama yaptıkları şey eski peri masallarından çok farklı.
Peri masalının ne olduğunu öğrenmek istiyorsanız
gerçek uzmanlara sormanız gerekir.
Filmlerde olabilen,
kitaplarda olabilen bir şey.
Ana karakter gerekir. Sihir vardır.
Peri masalı,
güzel konuşmalar yapan güzel karakterlerin olduğu bir hikâyedir.
Peri masalları
gerçek değildir.
Sadece hikâyedir.
Sihirle, yaratıcılıkla, renklerle dolu başka bir dünyadan gelir.
Yani bu dünya bildiğimiz dünyadan tamamen farklıdır.
Bu tanımlar epey doğru.
Bence bu hikâyeleri
başkalaşma ve dönüşüme dair masallar olarak düşünebiliriz.
Külkedisi'nin paçavraları güzel bir elbiseye dönüşür.
Pamuk Prenses bir gerçek aşk öpücüğüyle hayata döner.
Jack'in fasulyeleri
bulutların ötesine uzanan bir bitki kulesi çıkarır.
Tüm peri masallarında gizem ve sihir vardır.
Peri masalı olmayan birçok öyküde de öyle.
Bu nedenle peri masalının ne olmadığına bakabiliriz.
Öncelikle peri masalı, efsane değildir.
Efsaneler, tarihî temelleri olan öykülerdir.
Gerçek bir yer ve zamanda geçerler.
Peri masalında bu unsurlar belirsiz olabilir.
Bu nedenle genellikle "Bir zamanlar" diye başlarlar.
Çekçede "Yedi sıradağın, yedi nehrin ötesinde" diye.
Arapçada
"Evvel gün, çağ, zaman içinde bir varmış bir yokmuş" diye.
Peri masalı mit de değildir.
Mitler, genellikle kutsal hikâyeler veya kuruluş hikâyeleridir.
Bir medeniyetin nasıl başladığını anlatan kuruluş anlatılarıdır.
Yani dinî hikâyelerdir.
Ve son olarak, peri masalı fabl da değildir.
Fabl, genellikle iki hayvanı konuşturma yoluyla
bir ahlak dersi veya mesaj vermek üzere anlatılır.
Örneğin Tavşan ile Kaplumbağa,
yavaş ve istikrarlı gidenin yarışı kazanacağını gösterir.
Korkmuyorum.
Seninle yarışacağım ve kazanacağım.
Peri masallarında da ahlak unsurları olabilir
ama ne olduğu daima açık değildir.
Jack ve Fasulye Sırığı çalmayı savunuyor gibi duruyor.
En azından devlerden.
Basit bir hikâye. Derinliği yok.
İyilik ve kötülük güçleri.
İçinde hiç nüans yok.
Olay örgüleri de benzerdir.
Kahraman ve dünyası gösterilir.
Sonra kötü adam girip kötü bir şey yapar.
Kahraman, düzeltecek bir plan yapar. Sihirden yardım alır.
Zorlanır, kaçar, ödüllendirilir. Son.
Bu olay örgüsüne sahip olan çok hikâye var.
Bunlardan pek azında
bir prens, güzel bir prensesi kurtarır ve evlenirler.
Folklorcular Disney'den nefret eder.
Disney'ninkiler şirket peri masallarıdır. Tepeden inmedir.
Ve bazı açılardan
bize tüm yerel varyantları silen standartlaşmış bir versiyon sunmuştur.
Mesela o Külkedisi masallarını.
Japonya'nın Hachikazuki adında kendi Külkedisi vardı.
Hikâyesi Japonya'ya özgüydü.
Kafasına takılı sihirli bir kâse onu koruyordu.
Bir Budist sembolü.
Ama Disney'nin Külkedisi,
Japonya'ya gelince kültürel bir fenomene dönüştü.
Filmlerde, kitaplarda, aksesuarlarda
ve All-Star Dream Cinderella güreş turnuvasında kullanıldı.
Sovyet döneminde çizgi filmi yapılan Rus Pamuk Prenses'e bakalım.
Ünlü sihirli ayna
ve zehirli elma mevcut.
Ama yedi cüce yerine yedi şövalye var.
Pamuk Prenses'le ilişkileri de biraz farklı.
Biliyorsun, sen bizim kardeşimizsin.
Buradaki yedimiz de sana âşığız.
Disney'nin Pamuk Prenses'i dünyayı fethetmeden önce de
temel aldığı masal benzer bir şey yapmıştı.
Disney'nin açıkça selam çaktığı,
biraz daha karanlık bir Alman halk masalı olan Sneewittchen.
Cücelerin evi klasik bir Orta Çağ Cermen tasarımı.
Yuvarlak kuleleri, demir alemleriyle şato
ve Pamuk Prenses'in dik yakası, kabarık, pencereli kolları da öyle.
Bu orijinal Alman versiyonu
edebiyat tarihinin en büyük pazarlama başarılarından biriyle
böyle popüler olmuştu.
Peri masallarının çocuk hikâyelerine dönüştürülmesiyle.
Jacob ve Wilhelm Grimm
kütüphaneci ve amatör folklorcuydu.
1800'lerin başlarında,
günümüzde Almanya olan Prusya'da yaşıyorlardı.
Bu dönemde Napolyon'un imparatorluğu hızla genişliyordu.
Bu yüzden Alman mirasının tamamen yok olabileceğini düşünüyorlardı.
Ülkeyi dolaşarak halk hikâyelerini topladılar.
Hikâye anlatıcılığının kalıntılarını kaybolmadan yakalamak istiyorlardı.
Yetişkinlerin yetişkinlere
bazen çocukların da olduğu ortamlarda anlattığı hikâyeleri.
1812'de Çocuk ve Ev Masalları adlı bir kitap yayımladılar.
Adı buydu
çünkü masalların konusu çocuklardı, kitlesi değil.
Onların Rapunzel versiyonunu bir dinleyin.
Kötü kalpli büyücü Gothel Ana'nın bir kuleye hapsettiği,
sihirli saçları olan güzel bir kız varmış.
Bir gün bir prens
onunla güzel vakit geçirmek için saçlarından tırmanmış.
Rapunzel hamile kalmış ve ikizleri olmuş.
Gothel da onları ormana sürmüş.
Aldığı eleştiriler çok kötüydü. Kitap topa tutuldu.
Önde gelen bir eleştirmen kitaba "acınası ve tatsız" dedi.
Onlar da "Bu eleştirmenleri dinleyelim" dediler.
"Bu hikâyeleri daha çocuk dostu yapalım."
Kitabın son baskısında
Prens'le Rapunzel sadece sohbet eder.
Kimse hamile kalmaz.
Sonra dikenler, Prens'in gözlerini çıkarır.
19. yüzyıl Almanyası'nda çocuk dostu daha fazla şiddet demekti.
Savruk Peter adlı bir kitap zamanının çok satanlarındandı.
Hikâyeler arasında, emdiği parmakları dev makaslarla kesilen bir çocuk
ve saçını taramak istemediği için böyle olan,
anne babasının sevgisini yitiren bir çocuk vardı.
Bunlar, merakın tehlikelerine karşı uyaran eğitici masallardı.
Çocuklar için davranış rehberi oldular.
Grimm'lerin Külkedisi'nde üvey kardeşler
cam ayakkabıya sokabilmek için ayaklarından parçalar keserler
ama gıcık bir güvercin planlarını bozar.
"Ku kuri ku, ayakkabı kan doldu" yazar.
Kafiyeli bir beyitti. Hatırlamıyorum.
Aslında şöyledir:
Ruk di gu, ruk di gu!
Ayakkabı kan doldu.
Ayakkabı dar.
Gelini saklamaya çalıştılar.
Sonra da kuşlar geri gelip gözlerini oyar.
Üç yaşındayken buna bayıldığımı,
"Evet, kötülerin hak ettiği bu, oh olsun" dediğimi çok net hatırlıyorum.
Kitap yurt dışında yaygınlaşınca editörler, illüstrasyonlar da ekledi.
Büyük bir değişim noktasıydı.
"Uykudan önce kitapları" dediğimiz şeyin parçası oldular.
Danimarkalı Hans Christian Andersen gibi başka yazarları
peri masalı yaratmaya yönlendirdiler.
Ama Grimm'ler kendi prologlarında sihirli bir iddiada bulunmuşlardı.
Onların hikâyeleri eskiydi.
Eski, basit yaşam biçimlerinden çıkmıştı.
Genellikle bu hikâyelerin çoğunun çok eski olduğu varsayılırdı.
Çünkü aynı hikâyeleri
akraba olan farklı kültürlerde görüyoruz.
Grimm'lerden bir küsur asır önce
Charles Perrault, Fransa'da hit bir masal kitabı yayımlamıştı.
Çoğu hikâyesi aynıydı.
Daha eski yazarlar da vardı.
Bu hikâyelerin onlar uydurduktan sonra hızla yayılmış olması mümkündü.
Belki de bu hikâyeler çok ilgi çekiciydi,
insanların dinlemeyi, anlatmayı sevdiği çok eğlenceli hikâyelerdi.
Yani aslında çok eski olmayabilirlerdi.
Ama bu gizemi çözmek neredeyse imkânsızdı.
Kırmızı Başlıklı Kız'a bakalım.
Harita, masalın bir versiyonunun yazıldığı her bir zamanı gösteriyor.
Yazanlar Batı Afrika'da bir misyoner, Çin'de bir şair,
Almanya'da iki kardeş.
Ama tüm bu kaydedilen hikâyelerin arasında
binlerce kilometre ve yüzlerce yıl var.
Bu, evrimsel biyologların
yaşamın tarihini anlamaya çalışırken yaşadığı soruna benziyor.
Çünkü var olmuş türlerin yalnızca çok küçük bir kısmı
dünyada bir iz bırakmış.
Ama belli bir özelliği veya geni takip ederek
türlerin evrimini gösterebiliyorlar.
Hatta uzun süre önce yok olmuş ortak ataları kanıtlayabiliyorlar.
Tehrani de bu yaklaşımı benimsedi.
Kırmızı Başlıklı Kız'ın DNA'sı basittir.
Bir çocuk veya çocuklar ebeveyn olmadan yalnız kalır.
Sevilen bir akrabanın kılığına giren avcı tarafından kandırılır.
Ama bir sürü mutasyon da vardır.
Avrupa'da avcı kurttur.
Çin'de kaplandır.
Afrika'da devdir.
Bazı hikâyelerde çocuk, kırmızı bir başlık takar.
Bazılarındaysa çocuk keçidir.
Bazen çocuk ölür veya…
Yoldan geçen bir oduncu kurdun karnını deşer
ve Kırmızı Başlıklı Kız'ı kurtarır.
Bazen de…
Bir adama ihtiyacı yoktur.
Kurttan kaçmanın bir yolunu kendisi bulur.
Tehrani, tüm bu varyasyonlara göre hikâyenin yayılmasının izini sürdü.
Kırmızı Başlıklı Kız'ın versiyonlarının bir soyağacı çıkıyor.
Üç kıtaya yayılıyor,
detayların eklenip çıkarıldığı küçük dallara ayrılıyor.
Bu ağaç kendi masalını anlatıyor.
Bir masalın seyahat ettiği yerlerin,
onu paylaşan, seven, kendine uyduran kuşakların masalını.
Bir dalda geriye giderek ortak atalı hikâyeleri de görebilirsiniz.
Grimm'lerinki gibi.
Almanlığından gurur duydukları masalları Perrault'nun Fransız masalından geliyor.
Grimm'lerin ana kaynaklarından biri
anne babası Fransız göçmenler olan bir aile dostuydu.
Muhtemelen Perrault'nun yazdığı versiyonu biliyordu.
Ama masalı Perrault'nun yaratmadığı kesindi.
Orijinal Kırmızı Başlıklı Kız tüm ünlü kitaplardan eskidir,
en az 1,000 yıl önce ortaya çıkmıştır.
Ama yerini ve zamanını tam olarak bilmiyoruz.
İnsanların kamp alanlarında toplanıp
birbirlerine hikâyeler anlattıklarını düşünüyoruz.
Hem atalarının bilgilerini aktarmak için
hem de eğlence için.
Bu hikâyeler çok uzun süre boyunca kuşaktan kuşağa aktarıldı.
Güzel ve Çirkin 4,000 yıllık.
Jack ve Fasulye Sırığı 5,000 yıllık.
İnceledikleri en eski peri masalıysa…
Almanya'da, Batı Avrupa'da,
Doğu Avrupa'da, Batı Asya'da,
son ortak atalarına kadar gidilebilen bu halkların çoğunda var.
6,000 yıl önce.
Matbaanın icadından 5,500 yıl önce. Kâğıdın icadından 4,000 yıl önce.
Gılgamış Destanı'yla bir hikâyeyi ilk yazıya geçirmemizden
2,000 yıl önce.
Bronz yapmayı öğrenmemizin, bu medeniyet değiştiren olayın zamanında
anlatılan bir hikâyeydi.
Hikâye belki de bu nedenle Demirci ve Şeytan'dı.
Demirci, kötü niyetli ve doğaüstü bir yaratıkla anlaşma yapar.
İsteği, her maddeyi lehimleyebilip gelmiş geçmiş en iyi demirci olmaktır.
Karşılığında da ruhunu verecektir.
Bunu duymadıysanız bir versiyonunu duymuşsunuzdur.
Ruhumu şeytana satmak için dün gece yarısı kavşağa gidecektim.
Hessian'ı benden öç alsın diye mezarından kaldırmasının karşılığında
şeytana ruhumu teklif ettim.
Bir anlaşma yapmak ister miydin?
Fiyatını söyle.
Hristiyan toplumlarında hırsın tehlikelerine dair bir hikâye oldu
ama orijinal versiyonunda…
Demircinin ilk yaptığı şey
hareket edemesin diye şeytanı yere sabitlemek oluyor.
Hem gelmiş geçmiş en iyi demirci oluyor hem de ruhunu vermiyor.
Şeytanı kandırıyor.
Peri masalları çok uzun zamandır beta testlerinden geçiyor.
Bu hikâyeler, asırlar boyu anlatılıp dokunarak
çağrışımlar yapan, spesifik detayların bir dizisine dönüştü.
Hikâyelerde doğal seçilim.
Bir hikâye evrimleştikçe gereksiz her şeyi üstünden atar.
Karakter ve olaylar bu nedenle çok basittir.
Böylece kolayca çağa uydurulabilirler.
Kötü üvey anne karakteri çoktur
çünkü 20. yüzyıldan önce
kadınların doğumda ölmesi çok yaygındı.
Disney'nin Külkedisi'nde bal kabağından fayton vardı
çünkü Charles Perrault o versiyonu ilk yazdığında
bal kabağı insanları heyecanlandırıyordu.
Amerika kıtasından gelen yeni, havalı mahsuldü.
Efsanevi illüzyonist Georges Méliès'in en eski filmlerinden bazıları
Külkedisi ve Mavi Sakal'ın versiyonlarıydı.
Pek de çocuk dostu olmayan hikâyede
bir kadın yeni kocasının karılarını öldürme alışkanlığını keşfeder.
Sonra Lotte Reiniger onları yepyeni bir dünyaya taşıdı.
Kuklalar kesip gölgelerini oynatarak
ilk gerçek uzun metrajlı animasyonu üretmiş oldu.
Grimm'lerin Pamuk Prensesi'nin 1916'daki versiyonu olan bu film
kapalı gişe oynadı.
Filmi izlemeyi çok isteyen kalabalıklar sinemalara sığmadı.
Söylentiye göre aralarında Walt adında bir çocuk da vardı.
Filmden öyle büyülendi ki büyüyünce kendi versiyonunu yaptı.
Disney, hikâyelerin hepimizin bildiği tek versiyonunu yarattı.
Bu açıdan
olumsuz bir kültürel etkisinin olduğunu söylemek mümkün.
Ama Disney hikâyeleri canlı tuttu.
Disney olmasaydı
bu peri masallarının çoğu yok olabilirdi.
Peri masalları, yapıldıkları dönemin ürünüdür.
Örneğin Pamuk Prenses
1930'larda yapılmış bir film.
Zamanın uysal, hamarat, temizlik yapan kadın idealine;
kadınlıkta, kadınsılıkta pasiflik idealine yer veriyor.
Disney'nin yaratıcı pozisyonlarına sadece beyaz erkekleri alması da meşhur.
Şirketin bu ret mektubunda açıkladığı gibi
"Kızlar Disney'nin meslek okuluna bile alınmıyordu."
Ama zaman değişti.
Karlar Ülkesi, bir kadının yönettiği ilk Disney animasyonu oldu.
Esin kaynağı Andersen'ın Karlar Kraliçesi hikâyesiydi.
Ama kız kardeşlerin dayanışmasına bir övgü hâline geldi.
Ve genel olarak kadın dayanışmasına.
Birçok açıdan peri masallarını daha feminist yaparken
aslında ileri değil, geriye gidiyoruz.
Yazar Madame d'Aulnoy
bize "peri masalı" terimini 17. yüzyılda verdi.
Onun Külkedisi versiyonunda
güzel, ezilmiş kızın lakabı Küçük Zeki Kız.
Çünkü düşmanlarını zekâsıyla yenerek,
üst mevkilerdeki perilerle arkadaş olarak zafer kazanıyor.
Bütün zamanını düşmanlarına kibar davranarak geçiriyor
ama bu versiyonun sonundaki ders
berbat insanlara kibar davranmanın, sonunda onları yenmenin
çok komik bir şey olduğu.
Peri masalları kamp ateşlerinden evlere,
sayfalara, sonra da ekranlara taşınırken
bazı hikâyeler karanlığa gömüldü.
Ama bugün farklı dallara, ağaçlara, hatta farklı ormanlara
her zamankinden daha çok erişebiliyoruz.
Coco filmi,
atalarımızı hatırlamanın önemli olduğu Meksika kültürünü milyonlara tanıttı.
Moana, içinde yaşadığımız topluluklarla ilgilenmeyi hatırlatan
Polinezya kültürüne dayanıyordu.
Ve Japonya'dan Hayao Miyazaki
dünyaya, şiddetin dehşetiyle ve doğaya saygıyla ilgili hikâyeler verdi.
Doğaya saygı,
Wolfwalkers filmine ilham veren Kelt kültüründe de olan bir tema.
Dünyaya açılmanın en güzel yanı,
hepimizi birleştiren bir halk kültürü zinciri olduğunu görmek.
Yani bu hikâyeleri
farklı kıtalarda, farklı kültürlerde, farklı dillerde konuşabiliyoruz.
Peri masallarının binlerce yıl yaşamasının bir sebebi var.
Bu sebep de
insana dair temel sorunları düşünmemize yardım etmeleri.
En iyi halk masalları
hem çok uyarlanabilir olan
hem de her yerde ve her zaman tüm insanlara hitap eden temel gerçekleri
ve temel endişeleri anlatanlardır.
Yabancılarla konuşmamam,
daima anne babamı ve akrabalarımı dinlemem gerektiğini öğrendim.
Kurdu görsem yürümeye devam ederdim, onunla konuşmazdım,
büyükannemin evine giderdim.
Orada durmadan yemek yerdim.
İçimizin güzel olması için
illaki güzel bir şey giymemiz veya güzel olmamız gerekmez.
Birisi bizi seviyorsa veya bizimle arkadaş olmak istiyorsa
bizi olduğumuz gibi sever.
Kendimize inanır ve güvenirsek
ne olursa olsun ilerleyebiliriz.
Huzur ve refah içinde yaşadılar.
Veya ömürlerinin sonuna kadar mutlu ve hoşnut yaşadılar.
Veya hâlâ mutluluk ve lüks içinde yaşıyorlar.
Veya sonsuza dek mutlu yaşadılar.
Veya onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine.
Alt yazı çevirmeni: Hazal Ünlüçay