KOPCIUSZEK
Dawno temu była sobie piękna, uciskana dziewczyna ze złą macochą.
Wróżka chrzestna spełniła jej marzenie o balu,
gdzie o północy dziewczyna zgubiła szklany pantofelek.
Ale znalazł go książę i kiedy w końcu ją odszukał,
zakochali się w sobie i żyli długo i szczęśliwie.
Znacie tę historię.
A może znacie inną.
Była sobie piękna, uciskana dziewczyna ze złą macochą.
Magiczne rybie ości spełniły jej marzenie
o zabawie noworocznej,
gdzie zgubiła swój malutki złoty bucik.
Ale znalazł go król i kiedy w końcu ją odszukał,
zakochali się w sobie i żyli długo i szczęśliwie.
A jej złą macochę
przygniotły kamienie w jaskini.
W Grecji opowiadano podobną historię.
Tyle że piękna, uciskana dziewczyna kąpała się w rzece,
kiedy nadleciał orzeł i porwał jej sandał.
Który potem nieoczekiwanie spadł na kolana króla.
Uwaga, spoiler. Kiedy w końcu ją odszukał,
zakochali się w sobie i żyli długo i szczęśliwie.
Jest ich dużo więcej.
Uciskana dziewczyna.
Magiczna interwencja.
Gubi but, odnajduje miłość.
Dziewczyna, magia, but, miłość.
W 1893 roku
folklorystka odnotowała 345 różnych wersji Kopciuszka
z całego świata.
Dziś uważa się, że ta liczba idzie w tysiące,
i nie chodzi tylko o Kopciuszka.
Wiele baśni, które znacie i kochacie,
istnieje w wielu różnych krajach.
Czemu wciąż powtarzamy tę samą historię?
Co takiego jest w baśniach?
Gotowi? Zaczynamy.
Pomiędzy tymi okładkami
znajdziemy nieśmiertelnych ulubieńców.
Pamiętasz, jak w dzieciństwie
słuchałeś o Czerwonym Kapturku?
Pamiętaj, że gdy zegar wybije północ,
musisz być w domu.
Pamiętacie uroczą księżniczkę, która zapadła w głęboki sen,
aż książę zdjął z niej zaklęcie?
Obudź się! Ty bezużyteczny leniu!
Obudź się!
BAŚNIE
Kiedy mówimy o baśniach, często używamy tego pojęcia,
myśląc o czymś nierealistycznie dobrym.
KRYTYK KULTURY
Znacie ten obraz,
odtwarzany w wielu filmach,
programach, reklamach.
Kamera zastyga w tej niewiarygodnie pięknej chwili.
Często odwołujemy się konkretnie
do zakończenia filmów Disneya.
W 1937 roku Walt Disney,
niezwykły animator,
współtwórca Myszki Miki,
wypuścił Królewnę Śnieżkę, wesołą historię
pięknej dziewczyny, jej złej macochy
i siedmiu uroczych krasnoludków o różnym temperamencie.
Co?
To był jego pierwszy pełnometrażowy film animowany,
nakręcony z użyciem kamery wieloplanowej,
jak zachwalano w reklamie.
Ponad 250 000 takich rysunków
stworzonych przez Walta Disneya i jego artystów.
Wiele skopiowano klatka po klatce z nagrania aktorów,
żeby postacie wyglądały i tańczyły jak prawdziwi ludzie.
W przeciwieństwie do kreskówek.
Wcześniejszych filmów Disneya.
Realizacja była tak ambitna, że gazety uznały ją za szaleństwo.
Ale gdy film wyszedł, zmienili śpiewkę.
Stał się międzynarodową sensacją.
Można było kupić śnieżkowe akcesoria, lalki,
kapelusze inspirowane krasnoludkami
i pierwszą w historii ścieżkę dźwiękową z filmu.
Biorąc pod uwagę inflację,
Królewna Śnieżka nadal należy
do najlepiej zarabiających filmów.
Była wzorcem dla kolejnych hitów Disneya.
Fantazja o sukniach balowych i zamkach
i ta biedna dziewczyna,
która musi znaleźć szczęście,
zapewne poślubiając księcia.
Nie ma w tym nic złego, ale to całkowicie różni się
od wcześniejszych baśni.
Jeśli chcecie wiedzieć, o co chodzi w baśniach,
zapytajcie prawdziwych ekspertów.
To coś…
WIELKA BRYTANIA
…co może być w filmach
albo w książkach.
Musi być główna postać. Jest magicznie.
STANY ZJEDNOCZONE
Baśń to historia, która ma…
INDIE
…ładne postacie, które mówią piękne przemowy.
Baśń…
nie jest prawdziwa.
To tylko historia.
To pochodzi z innego świata, świata magii,
pełnego kreatywności i kolorów.
Zupełnie inny świat niż ten, który znamy.
Te definicje są całkiem trafne.
Te historie mogą mieć sens…
PROFESOR FOLKLORU I MITOLOGII
…jako opowieści o metamorfozie i transformacji.
Łachmany Kopciuszka zmieniają się w piękną suknię.
Królewnę Śnieżkę ożywia pocałunek prawdziwej miłości.
Fasola Jasia rośnie jak wieża,
która sięga ponad chmury.
Wszystkie baśnie mają w sobie tajemnicę i magię.
Tak samo jak wiele historii, które nie są baśniami,
więc warto wiedzieć, czym baśń nie jest.
Po pierwsze, baśń nie jest legendą.
Legendy to historie o podłożu historycznym,
osadzone w rzeczywistym czasie i miejscu.
Czas i miejsce akcji baśni powinny być nieznane,
dlatego często zaczyna się ona od „Dawno, dawno temu”.
Albo po czesku: „Za siedmioma górami,
za siedmioma rzekami”.
Albo po arabsku:
„Było, och, co było lub nie było,
w najstarszych dniach, latach i czasach”.
Baśń to też nie jest mit.
Który często jest świętą historią
lub historią założycielską.
Narracją o powstaniu cywilizacji.
Innymi słowy, historią religijną.
I wreszcie baśń to nie bajka,
czyli opowieść z konkretnym morałem lub przesłaniem,
często przekazywanym przez parę mówiących zwierząt.
Jak Żółw i zając,
która to bajka pokazuje, że powolny i stały wygra wyścig.
Nie boję się.
Będę się z tobą ścigał i wygram.
Baśnie mogą zawierać jakiś morał,
ale nie zawsze jest jasne, co nim jest.
Jaś i magiczna fasola wydaje się popierać okradanie.
Przynajmniej ogrów.
To prosta historia o szkieletowej konstrukcji.
Siły dobra i zła.
Nie ma tu żadnych niuansów.
Zwykle mają podobną strukturę.
Poznajemy bohatera i jego świat.
Potem pojawia się złoczyńca, robi coś złego.
Bohater wymyśla plan ratunkowy, otrzymuje magiczną pomoc.
Jest walka, ucieczka, nagroda. Koniec.
Wiele historii ma taką konstrukcję.
Ale tylko niewielka część
mówi o pięknej księżniczce uratowanej przez księcia i ich ślubie.
Folkloryści nie cierpią Disneya.
To korporacyjna baśń, odgórnie ustalona.
W pewnym sensie otrzymujemy
ujednoliconą wersję,
która usunęła wszystkie lokalne warianty.
Jak te wszystkie Kopciuszki.
Japonia miała własnego Kopciuszka,
Hachikazuki,
i jej historia była stricte japońska.
Chroni ją magiczna misa przytwierdzona do głowy,
symbol buddyjski.
Ale gdy w Japonii pojawił się Kopciuszek Disneya,
stał się fenomenem kulturowym.
Był w filmach, książkach, dodatkach,
i All-Star Dream Cinderella,
turnieju wrestlingu.
Albo rosyjska wersja Królewny Śnieżki, tu w kreskówce z czasów ZSRR,
ze słynnym magicznym lustrem
i zatrutym jabłkiem.
Ale siedmiu krasnoludków to siedmiu rycerzy.
Ich relacja ze Śnieżką jest nieco inna.
Jak wiesz, jesteś naszą siostrą.
Cała nasza siódemka jest w tobie zakochana.
Ale zanim Śnieżka Disneya podbiła świat,
opowieść, na której się opierała, też zyskała sławę.
Trochę mroczniejsza niemiecka baśń ludowa,
Sneewittchen, którą Disney się inspirował.
Dom krasnoludków to średniowieczny germański styl.
Tak samo jak zamek, z okrągłymi wieżami i zwieńczeniami.
Podobnie odgięty kołnierz Śnieżki i bufiaste rękawy z rozcięciami.
Oryginalna niemiecka wersja stała się sławna
przez największy w historii literatury marketingowy majstersztyk.
Zmieniający baśnie
w historie dla dzieci.
Jacob i Wilhelm Grimm
byli bibliotekarzami i folklorystami.
Żyli w Prusach, obecnych Niemczech,
na początku XIX wieku.
Był to okres, kiedy rozrastało się imperium Napoleona,
zagrażając, jak uważano, całemu dziedzictwu Niemiec.
Więc podróżowali po kraju, zbierając podania ludowe.
Chcieli utrwalić pozostałości tradycji gawędziarskiej,
zanim zaniknie.
Historie, które dorośli opowiadali innym dorosłym,
czasami przy obecności dzieci.
W 1812 roku
wydali książkę pod tytułem Baśnie domowe i dziecięce,
bo opowieści były o dzieciach,
a nie dla dzieci.
To ich wersja Roszpunki.
Piękna dziewczyna o magicznych włosach
jest więziona w wieży przez czarownicę,
matkę Gotel.
Książę wspina się po włosach Roszpunki,
by cieszyć się jej towarzystwem.
Ta zachodzi w ciążę i rodzi bliźniaki,
więc Gotel wypędza ich do głuszy.
Recenzje były okropne. Książkę ostro skrytykowano.
Czołowy krytyk nazwał ją „żałosną i prostacką”.
Bracia postanowili posłuchać krytyków
i zmienić historie na przyjazne dzieciom.
W finalnym wydaniu
książę jedynie rozmawia z Roszpunką.
Nikt nie zachodzi w ciążę.
A potem ciernie wykłuwają księciu oczy.
W XIX-wiecznych Niemczech „przyjazne dzieciom” oznacza
więcej przemocy.
Książka zatytułowana Staś Straszydło
była wtedy bestsellerem.
Na przykład chłopiec ssący kciuk
ma palec odcięty nożyczkami.
Albo chłopiec, który nie chce się uczesać,
więc wygląda tak,
przestaje być kochany przez rodziców.
To były przestrogi
ostrzegające przed zbytnią ciekawością.
Stały się podręcznikiem dobrych manier.
W Kopciuszku braci Grimm
przyrodnie siostry odcinają sobie palce,
żeby wcisnąć stopy do pantofelka,
ale ich plany udaremnia natrętny gołąb.
Śpiewa: „Kukuryku, krew w pantofelku”.
To była rymowanka. Teraz nie pamiętam.
Leciało tak…
Ruk di gu, ruk di gu!
Krwi w buciku pełno już.
Pantofelek przyciasnawy.
Panna młoda do odprawy!
Później ptaki wrócą i wydziobią im oczy.
Pamiętam, że miałam trzy lata
i byłam w to bardzo zaangażowana.
„Tak, ci źli ludzie na to zasługują”.
Gdy książka rozeszła się na cały świat,
redaktorzy dodali ilustracje.
To był prawdziwy punkt zwrotny.
Stały się częścią lektury przed snem.
To inspirowało innych pisarzy, jak Hansa Christiana Andersena,
do wymyślania własnych bajek.
MAŁA SYRENKA
Ale w swoim prologu bracia Grimm
wysunęli magiczne twierdzenie.
Ich historie były prastare,
związane z najprostszymi formami życia.
Często zakładano,
że wiele z tych historii jest bardzo starych.
To dlatego, że znajdujemy takie same historie…
PROFESOR ANTROPOLOGII
…w różnych kulturach,
które wiemy, że są ze sobą powiązane.
Ponad sto lat przed braćmi Grimm
Charles Perrault wydał we Francji książkę
zawierającą wiele podobnych baśni.
Byli też wcześniejsi pisarze
i to możliwe, że wymyślili historie,
które potem się rozprzestrzeniły.
Wiele z tych historii
mogło po prostu wpadać w ucho.
Mogły służyć tylko do rozrywki,
bo ludzie uwielbiali ich słuchać i je opowiadać,
więc wcale nie muszą być prastare.
Ale rozwiązanie tej zagadki
było prawie niemożliwe.
Weźmy Czerwonego Kapturka.
Na mapie widać
wszystkie spisane wersje tej historii.
Przez misjonarza w Afryce Zachodniej, poetę w Chinach
czy dwóch braci w Niemczech.
Ale zapisy tych historii
dzielą tysiące kilometrów i setki lat.
To bardzo podobne do problemu, jaki mają biolodzy ewolucyjni,
gdy próbują zrekonstruować historię życia,
bo tylko ułamek wszystkich gatunków, jakie kiedykolwiek istniały,
zostawił po sobie ślad.
Ale śledząc pewną cechę lub gen,
mogą pokazać, jak ewoluował gatunek
i udowodnić istnienie wspólnego przodka,
który już dawno wyginął.
Tehrani zrobił to samo.
Rdzeń Czerwonego Kapturka jest prosty.
Dziecko lub dzieci
są daleko od rodziców i oszukuje je drapieżnik,
który udaje ukochanego krewnego.
Ale jest też wiele mutacji.
W Europie drapieżnik to wilk.
W Chinach to tygrys.
W Afryce – ogr.
W niektórych opowieściach dziecko ma czerwony kapturek.
W innych dziecko to koza.
Czasami dziecko umiera albo…
Przechodzący drwal rozcina żołądek wilka
i ratuje Czerwonego Kapturka.
A innym razem…
Nie potrzebuje mężczyzny.
Sama wymyśla, jak uciec wilkowi.
Na podstawie tych wariacji badacz ustalił,
jak historia się rozprzestrzeniła.
Powstaje drzewo rodowe
wersji Czerwonego Kapturka.
Rozchodzi się na trzy kontynenty
i dzieli na mniejsze gałęzie, w zależności od szczegółów.
To drzewo opowiada własną historię
miejsc, które odwiedziła baśń,
i pokoleń ludzi, którzy ją kochali
i uczynili własną.
Śledząc jakąkolwiek gałąź,
zobaczymy historie mające wspólnego przodka.
Jak wersja braci Grimm.
Ich dumna niemiecka opowieść
jest bezpośrednim potomkiem francuskiej baśni Perraulta.
Jednym ze źródeł braci Grimm
była przyjaciółka rodziny, córka francuskich imigrantów.
Którzy pewnie znali wersję
spisaną przez Perraulta.
Ale Perrault na pewno jej nie wymyślił.
Pierwotny Czerwony Kapturek poprzedza każdą znaną książkę
i pochodzi co najmniej sprzed tysiąca lat.
Ale nie wiemy, skąd ani z jakich czasów.
Wyobrażamy sobie ludzi
zbierających się przy ognisku
i opowiadających sobie historie,
żeby przekazać mądrość przodków,
ale także dla rozrywki.
Te historie przekazywano z pokolenia na pokolenie
od bardzo dawna.
Piękna i Bestia ma 4000 lat.
Jaś i magiczna fasola – 5000 lat.
I najstarsza baśń, jaką badali…
Była w Niemczech,
w Europie Zachodniej,
w Europie Wschodniej i Azji Zachodniej.
W wielu z tych populacji, które sięgają
do ostatnich wspólnych przodków.
Sześć tysięcy lat temu.
Pięć tysięcy pięćset lat, zanim wymyśliliśmy druk.
Cztery tysiące przed wynalezieniem papieru.
Dwa tysiące, zanim pierwszy raz spisaliśmy historię,
Epos o Gilgameszu.
Po raz pierwszy opowiadano ją w czasach, gdy nauczyliśmy się wytapiać brąz,
co odmieniło cywilizację.
Może dlatego ta historia to Kowal i diabeł.
Kowal dogaduje się
ze złą, nadprzyrodzoną postacią.
Chce umieć łączyć wszystkie materiały,
żeby być najlepszym kowalem.
W zamian
odda swoją duszę.
Na pewno znacie jakąś wersję tej historii.
Musiałem być na tym skrzyżowaniu o północy,
żeby sprzedać duszę diabłu.
Ofiarowałam duszę szatanowi,
żeby pozwolił mu wstać z grobu i się zemścić.
Byłbyś gotowy zawrzeć układ?
Podaj cenę.
W chrześcijańskich społeczeństwach opowieść przestrzegała przed ambicją,
ale w pierwotnej wersji…
Pierwsze, co robi kowal,
to przykuwa diabła tak, że ten nie może się ruszyć.
Tak zostaje najlepszym kowalem na świecie
i zachowuje duszę, więc oszukuje diabła.
Baśnie przechodzą testy beta
od bardzo dawna.
Są to historie, które zostały dopracowane,
jeśli chodzi o sugestywność szczegółów,
na przestrzeni wielu wieków.
Przetrwały najsilniejsze.
Gdy historia ewoluuje,
porzuca wszystko, co zbędne.
Dlatego postacie i fabuły są takie proste,
że łatwo je dostosować do danych czasów.
Jest tyle złych macoch,
bo przed XX wiekiem
kobiety często umierały przy porodzie.
A Kopciuszek Disneya dostał karocę z dyni,
bo kiedy Charles Perrault pisał tę wersję,
ekscytowano się dyniami.
Były to nowe rośliny przywiezione z Ameryki.
Niektóre z wczesnych filmów
legendarnego iluzjonisty Georges'a Mélièsa
były wersjami Kopciuszka i Sinobrodego.
Niezbyt przyjazna dziecku historia kobiety,
która odkrywa, że jej nowy mąż
ma zwyczaj zabijać swoje żony.
Potem Lotte Reiniger przeniosła je do zupełnie nowego świata,
wycinając postaci i tworząc choreografie.
Tak powstał pierwszy pełnometrażowy film animowany.
A ten film, Królewna Śnieżka z 1916 roku,
wyświetlano w zatłoczonych kinach,
niemal pękających w szwach, bo tylu było chętnych.
A wśród nich znalazł się ponoć
młody chłopak o imieniu Walt,
który tak się zachwycił, że później stworzył własną wersję.
Disney stworzył jedyną znaną nam historię.
W tym sensie można powiedzieć,
że miało to negatywny wpływ na kulturę.
Ale Disney pomógł tym historiom przetrwać.
Gdyby nie on,
wiele z tych baśni mogło zniknąć.
Baśnie są dziełem czasów,
w których powstają.
Jeśli spojrzymy na Królewnę Śnieżkę,
to film z lat 30.
Ówczesny ideał kobiety,
która jest słodka, pracowita i sprząta.
To dość pasywny ideał
kobiecości.
Disney na kreatywnych stanowiskach zatrudniał tylko białych mężczyzn.
Jak wyjaśniła firma w liście odmownym:
„Dziewczyn nie brano nawet pod uwagę w kwestii szkolenia”.
Ale czasy się zmieniły.
Kraina lodu to pierwszy animowany film Disneya
wyreżyserowany przez kobietę.
Czerpano inspirację z Królowej śniegu Andersena,
ale film stał się rodzajem hymnu
wychwalającego solidarność sióstr
oraz solidarność kobiet w ogóle.
Gdy przerabiamy baśnie na bardziej feministyczne,
nie idziemy naprzód, tylko się cofamy.
Pisarka Madame d’Aulnoy
podaje termin „baśń” już w XVII wieku.
W jej wersji Kopciuszka piękna, uciskana dziewczyna
jest nazywana „mądrą dziewczynką”,
bo triumfuje, przechytrzając wrogów
i zaprzyjaźniając się z wróżkami.
Cały czas jest miła dla swoich wrogów,
ale morał na końcu tej wersji jest taki,
że zabawnie być miłym dla okropnych ludzi,
ale i tak dostaną cięgi.
Gdy baśnie trafiły z ognisk do domów,
a potem na strony książek i ekrany,
niektóre historie odeszły w cień.
Ale dziś, jak nigdy wcześniej,
mamy dostęp do różnych gałęzi,
różnych drzew i całych lasów.
Film Coco pokazał milionom meksykański folklor mówiący o tym,
jak ważna jest pamięć o przodkach.
Vaiana opierała się na polinezyjskich tradycjach,
które przypominają, by dbać o swoją społeczność.
A japoński reżyser Hayao Miyazaki
opowiedział światu o okropnościach przemocy
i szacunku dla świata natury.
To główny motyw celtyckiego folkloru,
na którym oparto Sekret wilczej gromady.
Wspaniałe w globalizacji jest to,
że istnieje złoty łańcuch folkloru,
który jednoczy nas wszystkich.
Dzięki tym opowieściom porozumiewamy się niezależnie od kontynentu,
różnic kulturowych
i językowych.
Baśnie to historie, które przetrwały
przez tysiące lat nie bez powodu.
Skłaniają nas do myślenia o problemach
kluczowych dla ludzkiego doświadczenia.
Najlepsze baśnie ludowe to te,
które łatwo zaadaptować,
ale też te, które odnoszą się
do fundamentalnych prawd i kwestii,
które są istotne
dla ludzi na całym świecie i w każdym czasie.
Nauczyłam się, żeby nie rozmawiać z obcymi
i zawsze słuchać rodziców
lub rodziny, którą się zna.
Gdybym zobaczyła wilka, szłabym dalej do domku babci,
nie rozmawiałabym z nim.
Nie zatrzymywałabym się.
Nie zawsze trzeba
nosić coś ładnego
albo ładnie wyglądać,
żeby być ładną od środka.
Jeśli ktoś cię polubił
i chce być twoim przyjacielem, będzie cię lubił za to, kim jesteś.
Jeśli wierzymy w siebie i sobie ufamy,
pójdziemy naprzód, bez względu na wszystko.
I żyli w pokoju i dostatku.
Albo w zadowoleniu do końca swoich dni.
Albo w szczęściu i luksusie do dziś.
Albo długo i szczęśliwie.
I to już koniec tej baśni.
Napisy: Anna Samoń