ΣΤΑΧΤΟΠΟΥΤΑ
Μια φορά κι έναν καιρό, ήταν ένα όμορφο, βασανισμένο κορίτσι με μια κακιά μητριά.
Μετά, μια νεράιδα πραγματοποίησε την ευχή της να πάει σ' έναν χορό,
όπου, με το που σήμαναν μεσάνυχτα, έχασε το γυάλινο γοβάκι της.
Αλλά το βρήκε ένας πρίγκιπας, και όταν τελικά την εντόπισε,
ερωτεύτηκαν και ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα.
Ξέρετε την ιστορία.
Ή ίσως ξέρετε αυτήν την ιστορία.
Ήταν ένα όμορφο, βασανισμένο κορίτσι με μια κακιά μητριά.
Μετά, κάτι μαγικά ψαροκόκαλα
πραγματοποίησαν την ευχή της να πάει στη γιορτή της Πρωτοχρονιάς,
όπου έχασε το μικροσκοπικό χρυσό παπούτσι της.
Αλλά το βρήκε ο βασιλιάς, κι όταν τελικά την εντόπισε,
ερωτεύτηκαν και ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα.
Και η κακιά μητριά της
καταπλακώθηκε από βράχους σε μια σπηλιά.
Και στην Ελλάδα λεγόταν κάποτε μια παρόμοια ιστορία.
Μόνο που αυτό το όμορφο, βασανισμένο κορίτσι πλενόταν σ' ένα ποτάμι
όταν ένας αετός χίμηξε κι έκλεψε το σανδάλι της,
το οποίο εντελώς τυχαία το πέταξε στα πόδια ενός βασιλιά.
Προσοχή, σπόιλερ, όταν τελικά την εντόπισε,
ερωτεύτηκαν και έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα.
Και υπάρχουν πολλά ακόμα.
Βασανισμένο κορίτσι.
Μαγική παρέμβαση.
Χάνει παπούτσι, βρίσκει αγάπη.
Κορίτσι, μαγεία, παπούτσι, αγάπη.
Το 1893
ένας λαογράφος κατέγραψε 345 διαφορετικές εκδοχές της Σταχτοπούτας
απ' όλον τον κόσμο.
Σήμερα πιστεύουμε ότι ο αντίστοιχος αριθμός είναι χιλιάδες,
και δεν είναι μόνο η Σταχτοπούτα.
Πολλά παραμύθια που ξέρουμε κι αγαπάμε
υπάρχουν σε δεκάδες άλλες χώρες.
Γιατί λέμε συνεχώς εκδοχές της ίδιας ιστορίας;
Τι είναι τα παραμύθια;
Έτοιμοι; Πάμε.
Σε αυτά τα εξώφυλλα,
βρίσκουμε αθάνατα αγαπημένα πρόσωπα.
Θυμάσαι όταν ήσουν μικρός
κι άκουγες για την Κοκκινοσκουφίτσα;
Θυμήσου, όταν το ρολόι σημάνει δώδεκα,
θα πρέπει να είσαι σπίτι.
Θυμάστε την πριγκίπισσα που της έκαναν μάγια κι έπεσε σε βαθύ ύπνο
μέχρι που ήρθε ο πρίγκιπάς της κι έλυσε το ξόρκι;
Έλα, ξύπνα! Βρε ανεπρόκοπη τεμπέλα!
Άντε, ξύπνα!
ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ
Συχνά χρησιμοποιούμε τη λέξη "παραμύθια"
για να αναφερθούμε σε πράγματα που είναι εξωπραγματικά καλά.
Γνωρίζετε την εικόνα,
έχει αναπαραχθεί σε πολλές ταινίες,
σειρές, διαφημίσεις.
Και η κάμερα παγώνει σε αυτήν την απίστευτα όμορφη στιγμή.
Και συχνά μας έρχεται στο μυαλό
το τέλος μιας ταινίας της Disney.
Το 1937 ο Γουόλτ Ντίσνεϊ,
εξαίρετος καρτουνίστας,
συνδημιουργός του Μίκι Μάους,
κυκλοφόρησε τη Χιονάτη, την εύθυμη ιστορία
μιας όμορφης κοπέλας, της κακής μητριάς της
και εφτά αξιολάτρευτων νάνων με διαφορετικούς χαρακτήρες.
Τι;
Ήταν η πρώτη του ταινία κινουμένων σχεδίων μεγάλου μήκους,
γυρισμένη με το σύστημα έγχρωμης εικόνας Technicolor, όπως περηφανεύονταν.
Πάνω από 250,000 ζωγραφιές σαν κι αυτές
δημιουργήθηκαν από τον Γουόλτ Ντίσνεϊ και την ομάδα του.
Πολλές αντιγράφηκαν καρέ καρέ από αυτούς τους ηθοποιούς,
κι έτσι οι ήρωες έμοιαζαν και χόρευαν σαν αληθινοί άνθρωποι.
Σε αντίθεση
με τα καρτούν, όπως στις προηγούμενες ταινίες της Disney.
Η παραγωγή ήταν τόσο φιλόδοξη που οι εφημερίδες τη χαρακτήρισαν τρέλα.
Αλλά όταν βγήκε η Χιονάτη, άλλαξαν τροπάριο.
Έκανε πάταγο διεθνώς.
Μπορούσες να αγοράσεις αξεσουάρ της Χιονάτης, κούκλες Χιονάτη,
καπέλα εμπνευσμένα από τους νάνους
και το πρώτο σάουντρακ ταινίας που πουλήθηκε ποτέ.
Λαμβάνοντας υπόψη και τον πληθωρισμό, η Χιονάτη ακόμα συγκαταλέγεται
στις πιο εμπορικές ταινίες όλων των εποχών.
Και αποτέλεσε πρότυπο για πολλές μετέπειτα επιτυχίες της Disney.
Η φαντασίωση με τις τουαλέτες
και τα κάστρα, και μια φτωχή κοπέλα
που πρέπει να βρει την ευτυχία
μέσω του γάμου με έναν πρίγκιπα.
Δεν υπάρχει τίποτα κακό με όλα αυτά, αλλά κάνουν κάτι διαφορετικό
σε σχέση με τα παλαιότερα παραμύθια.
Αν θέλετε να μάθετε το πραγματικό νόημα των παραμυθιών,
πρέπει να ρωτήσετε τους ειδικούς.
Είναι κάτι
που μπορεί να υπάρχει σε ταινίες
ή και σε βιβλία.
Υπάρχει ένας κεντρικός ήρωας. Είναι μαγικό.
Ένα παραμύθι είναι μια ιστορία που έχει
όμορφους χαρακτήρες που λένε ωραία λόγια.
Ένα παραμύθι
δεν είναι αληθινό.
Είναι απλώς μια ιστορία.
Έρχεται από έναν άλλο κόσμο, έναν κόσμο μαγικό,
γεμάτο δημιουργικότητα και χρώματα.
Είναι ένας εντελώς διαφορετικός κόσμος από αυτόν που ξέρουμε.
Όλοι αυτοί οι ορισμοί είναι αρκετά ακριβείς.
Ίσως έχει νόημα να δούμε αυτές τις ιστορίες
ως ιστορίες σχετικές με τη μεταμόρφωση
και την αλλαγή.
Τα κουρέλια της Σταχτοπούτας μετατρέπονται σε όμορφο φόρεμα.
Τη Χιονάτη ανασταίνει το φιλί της αληθινής αγάπης.
Από τα φασόλια του Τζακ φυτρώνει ένα φυτό
που υψώνεται πάνω από τα σύννεφα.
Όλα τα παραμύθια έχουν μυστήριο και μαγεία.
Αλλά το ίδιο ισχύει για πολλές ιστορίες που δεν είναι παραμύθια,
οπότε καλό είναι να ξέρουμε τι δεν είναι παραμύθι.
Πρώτον, ένα παραμύθι δεν είναι θρύλος.
Οι θρύλοι είναι ιστορίες με ιστορικό υπόβαθρο,
που εκτυλίσσονται σε πραγματικό χρόνο και τόπο.
Το σκηνικό ενός παραμυθιού είναι ασαφές,
γι' αυτό συχνά ξεκινούν με τη φράση "Μια φορά κι έναν καιρό".
Ή όπως λένε στα τσεχικά, "Πέρα από εφτά οροσειρές,
πέρα από εφτά ποτάμια".
Ή στα αραβικά,
"Ήταν κάποτε, αχ, τι να 'ταν,
ή δεν ήταν, εκείνες τις μέρες, τα χρόνια, τους καιρούς".
Επίσης, ένα παραμύθι δεν ανήκει στη μυθολογία.
Η οποία συχνά περιλαμβάνει ιερές ιστορίες
ή θεμελιώδεις ιστορίες.
Αφηγήσεις για το πώς ξεκίνησε ένας πολιτισμός.
Με άλλα λόγια, θρησκευτικές ιστορίες.
Και τέλος, ένα παραμύθι δεν είναι μύθος,
ο οποίος είναι μια ιστορία με ηθικό δίδαγμα ή μήνυμα,
με πρωταγωνιστές συνήθως δύο ομιλούντα ζώα.
Όπως Ο Λαγός και η Χελώνα,
που μας διδάσκει ότι αργά και σταθερά στο τέλος κερδίζεις.
Δεν φοβάμαι.
Θα παραβγώ μαζί σου και θα κερδίσω.
Τα παραμύθια ενίοτε εμπεριέχουν στοιχεία ηθικής,
αλλά δεν είναι πάντα ξεκάθαρο ποια είναι αυτά.
Ο Τζακ και η Φασολιά μοιάζει να 'ναι υπέρ της κλοπής.
Τουλάχιστον από τέρατα.
Είναι μια απλή ιστορία, ένας βασικός σκελετός.
Οι δυνάμεις του καλού και του κακού.
Δεν υπάρχουν άλλες διαφοροποιήσεις.
Και τείνουν να ακολουθούν παρόμοια δομή.
Παρουσιάζεται ο ήρωας και ο κόσμος του,
μετά έρχεται ο κακός και κάνει κάτι μοχθηρό,
ο ήρωας βρίσκει μια λύση, λαμβάνει μαγική βοήθεια.
Ακολουθεί πάλη, ξεφεύγει, ανταμείβεται. Τέλος.
Πολλές ιστορίες ακολουθούν αυτήν τη δομή.
Και μόνο ένα μικρό υποσύνολο περιλαμβάνει
μια όμορφη πριγκίπισσα που σώζεται από πρίγκιπα και μετά παντρεύεται.
Οι λαογράφοι απεχθάνονται την Disney.
Είναι ένα εταιρικό παραμύθι, μια εκ των άνω προσέγγιση.
Και κατά κάποιον τρόπο, το αποτέλεσμα
είναι μια τυποποιημένη εκδοχή
που έχει σβήσει όλες τις τοπικές παραλλαγές.
Όπως όλες αυτές οι Σταχτοπούτες.
Η Ιαπωνία είχε τη δική της Σταχτοπούτα,
τη Χατσικαζούκι,
και η ιστορία της ήταν αποκλειστικά ιαπωνική.
Προστατεύεται από ένα μαγικό δοχείο πάνω στο κεφάλι της,
ένα βουδιστικό σύμβολο.
Αλλά όταν η Σταχτοπούτα της Disney έφτασε στην Ιαπωνία,
μετατράπηκε σε πολιτισμικό φαινόμενο,
που προβαλλόταν σε ταινίες, βιβλία, αξεσουάρ
και στο τουρνουά πάλης Σταχτοπούτα των Αστέρων.
Η ρωσική εκδοχή της Χιονάτης, όπως παρουσιάζεται σε αυτό το καρτούν,
έχει τον διάσημο μαγικό καθρέφτη
και το δηλητηριασμένο μήλο,
αλλά οι εφτά νάνοι είναι εφτά ιππότες.
Και η σχέση τους με τη Χιονάτη είναι λίγο διαφορετική.
Όπως ξέρεις, είσαι η αδερφή μας.
Και οι εφτά είμαστε ερωτευμένοι μαζί σου.
Αλλά προτού η Χιονάτη της Disney κατακτήσει τον κόσμο,
η ιστορία στην οποία βασίστηκε είχε καταφέρει κάτι ανάλογο.
Ήταν ένας πιο σκοτεινός γερμανικός μύθος,
ο Sneewittchen, που επηρέασε ξεκάθαρα την Disney.
Το σπίτι των νάνων είναι κλασικό μεσαιωνικό γερμανικό σχέδιο.
Το ίδιο και το κάστρο, με τους πυργίσκους και τις επιστέψεις,
καθώς και ο σηκωμένος γιακάς και τα φουσκωτά μανίκια της Χιονάτης.
Αυτή η αρχική γερμανική εκδοχή έγινε τόσο διάσημη
χάρη σε ένα από τα πιο επιτυχημένα μάρκετινγκ στην ιστορία της λογοτεχνίας.
Η μετατροπή των παραμυθιών
σε παιδικές ιστορίες.
Οι Γιάκομπ και Βίλχελμ Γκριμ
ήταν βιβλιοθηκάριοι και ερασιτέχνες λαογράφοι
που ζούσαν στην Πρωσία, τη σημερινή Γερμανία,
στις αρχές του 19ου αιώνα,
την περίοδο που η αυτοκρατορία του Ναπολέοντα επεκτεινόταν,
απειλώντας, όπως νόμιζαν, να επισκιάσει τη γερμανική κληρονομιά.
Ταξίδεψαν στη χώρα συλλέγοντας λαϊκές ιστορίες.
Ήθελαν να διασώσουν τα απομεινάρια μιας λαϊκής αφηγηματικής παράδοσης
προτού αυτή εξαφανιστεί.
Ιστορίες που αφηγούνταν ενήλικες σε άλλους ενήλικες,
ενίοτε παρουσία παιδιών.
Το 1812
εξέδωσαν ένα βιβλίο με τον τίτλο Παιδικά και Οικογενειακά Παραμύθια,
με παραμύθια που ήταν σχετικά με παιδιά,
αλλά όχι για παιδιά.
Αυτή είναι η εκδοχή τους για τη Ραπουνζέλ.
Ήταν ένα όμορφο κορίτσι με μαγικά μαλλιά
το οποίο είχε φυλακίσει σ' έναν πύργο μια κακιά μάγισσα,
η Μητέρα Γκόθελ.
Μια μέρα, ένας πρίγκιπας ανεβαίνει στα μαλλιά της
για να της κάνει παρέα.
Η Ραπουνζέλ μένει έγκυος, κάνει δίδυμα,
και η Γκόθελ τούς εξορίζει στο δάσος.
Οι κριτικές ήταν πολύ κακές. Το βιβλίο δέχτηκε σκληρή κριτική.
Ένας εξέχων κριτικός το αποκάλεσε "θλιβερό και κακόγουστο".
Και είπαν "Θα ακούσουμε τις κριτικές.
Θα κάνουμε τις ιστορίες κατάλληλες για παιδιά".
Στην τελευταία τους έκδοση,
ο πρίγκιπας απλώς μιλάει στη Ραπουνζέλ.
Δεν υπάρχει καμιά εγκυμοσύνη.
Και ο πρίγκιπας τυφλώνεται από κάτι αγκάθια.
Στη Γερμανία του 19ου αιώνα, κατάλληλο για παιδιά σήμαινε περισσότερη βία.
Το βιβλίο με τίτλο Ο Πετροτσουλούφης,
που έγινε μπεστ σέλερ της εποχής,
μιλά για ένα αγόρι που πιπιλά το δάχτυλό του,
το οποίο μετά κόβει ένα γιγάντιο ψαλίδι.
Ή για ένα αγόρι που δεν θέλει να χτενίζεται
και καταλήγει κάπως έτσι,
και οι γονείς του παύουν να το αγαπούν.
Επρόκειτο για προειδοποιητικά παραμύθια
που μιλούσαν για τους κινδύνους που ενέχει η περιέργεια.
Ήταν ένα εγχειρίδιο καλών τρόπων για παιδιά.
Στην Σταχτοπούτα των αδελφών Γκριμ
οι ετεροθαλείς αδελφές πετσόκοβαν τα πόδια τους
για να τα χωρέσουν στο γοβάκι,
αλλά τους χαλάει το σχέδιο ένα ενοχλητικό περιστέρι.
Που λέει "Κου κου κου, το γοβάκι έχει αίματα παντού".
Κάτι με ρίμα, δεν το θυμάμαι.
Βασικά, λέει…
Ρουκ ντι γκου, ρουκ ντι γκου!
Το γοβάκι έχει αίματα παντού.
Το γοβάκι είναι πολύ στενό.
Δεν είναι αυτό το κορίτσι το σωστό!
Αργότερα, τα πουλιά επιστρέφουν και τους βγάζουν τα μάτια.
Έχω μια πολύ ζωντανή ανάμνηση απ' όταν ήμουν τριών
και είχα παθιαστεί πολύ μ' αυτό κι έλεγα
"Ναι, καλά να πάθουν αυτοί οι κακοί άνθρωποι. Πάνω τους".
Καθώς το βιβλίο ταξίδευε σε όλο τον κόσμο, οι εκδότες πρόσθεταν εικονογραφήσεις.
Ήταν ένα σημείο καμπής.
Αποτέλεσαν κομμάτι αυτού που σήμερα αποκαλούμε διάβασμα πριν τον ύπνο.
Αυτό ενέπνευσε άλλους συγγραφείς, όπως τον Δανό Χανς Κρίστιαν Άντερσεν,
να γράψουν δικά τους παραμύθια.
Όμως, στον πρόλογό τους,
οι Γκριμ ισχυρίστηκαν κάτι μαγικό.
Οι ιστορίες τους ήταν αρχαίες,
συνδεδεμένες με παλαιότερους και απλούστερους τρόπους ζωής.
Συχνά πολλοί υπέθεταν
ότι πολλές από αυτές τις ιστορίες ήταν πολύ παλιές.
Κι αυτό επειδή βρίσκουμε πολλές παρόμοιες ιστορίες
σε διάφορους πολιτισμούς,
πολιτισμούς που ξέρουμε ότι συνδέονται μεταξύ τους.
Πάνω από έναν αιώνα πριν τους Γκριμ,
ο Σαρλ Περό είχε εκδώσει ένα βιβλίο με παραμύθια στη Γαλλία,
στο οποίο περιλαμβάνονταν πολλές παρόμοιες ιστορίες.
Υπήρχαν και παλαιότεροι συγγραφείς, οι οποίοι είναι πιθανό
να επινόησαν αυτές τις ιστορίες,
οι οποίες μετά διαδόθηκαν αστραπιαία.
Πολλές από αυτές τις ιστορίες
ίσως είναι απλώς πολύ πιασάρικες.
Ίσως είναι διασκεδαστικές ιστορίες
που οι άνθρωποι θέλουν να ακούν και να αφηγούνται,
οπότε μπορεί η προέλευσή τους να μην είναι αρχαία.
Αλλά η λύση αυτού του μυστηρίου
ήταν κάτι σχεδόν αδύνατο.
Για παράδειγμα, η Κοκκινοσκουφίτσα.
Αυτός ο χάρτης αποτυπώνει
όλες τις φορές που γράφτηκε μια εκδοχή της ιστορίας.
Από έναν ιεραπόστολο στη Δυτική Αφρική, έναν ποιητή στην Κίνα
ή δύο αδέλφια στη Γερμανία.
Αλλά όλες αυτές τις καταγεγραμμένες ιστορίες
τις χωρίζουν χιλιάδες χιλιόμετρα και εκατοντάδες χρόνια.
Είναι παρόμοιο με το πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι εξελικτικοί βιολόγοι
όταν προσπαθούν να εξηγήσουν
την εξέλιξη της ζωής,
καθώς μόνο ένα μικρό ποσοστό
όλων των ειδών που έχουν υπάρξει έχει αφήσει το αποτύπωμά του.
Εντοπίζοντας, όμως, κάποιο γνώρισμα ή γονίδιο,
μπορούν να δείξουν πώς εξελίχθηκαν τα είδη
και να αποδείξουν την ύπαρξη κοινών προγόνων
που έχουν εξαφανιστεί προ πολλού.
Και ο Τεράνι είχε την ίδια προσέγγιση.
Ο βασικός πυρήνας της Κοκκινοσκουφίτσας είναι απλός.
Ένα παιδί, ή κάποια παιδιά,
μακριά από γονείς, ξεγελιέται από κάποιο άγριο ζώο,
το οποίο παριστάνει έναν αγαπητό συγγενή.
Αλλά υπάρχουν και πολλές παραλλαγές.
Στην Ευρώπη, το άγριο ζώο είναι λύκος.
Στην Κίνα, είναι τίγρης.
Στην Αφρική, τέρας.
Σε κάποιες ιστορίες το παιδί φοράει κόκκινο σκούφο.
Και σε άλλες, το παιδί είναι κατσίκα.
Κάποιες φορές το παιδί πεθαίνει ή…
Ένας περαστικός ξυλοκόπος ανοίγει την κοιλιά του λύκου
και σώζει την Κοκκινοσκουφίτσα.
Και κάποιες άλλες φορές…
Δεν χρειάζεται κάποιον άντρα να τη σώσει.
Βρίσκει μόνη της τον τρόπο να ξεφύγει από τον λύκο.
Και με βάση όλες αυτές τις παραλλαγές,
ο Τεράνι βρήκε πώς πρέπει να διαδόθηκε η ιστορία.
Έχουμε ένα είδος οικογενειακού δέντρου
με τις παραλλαγές της Κοκκινοσκουφίτσας.
Απλώνεται σε τρεις ηπείρους
και χωρίζεται σε παρακλάδια ενώ στοιχεία προστίθενται ή χάνονται.
Αυτό το δέντρο διηγείται την ιστορία
των τόπων απ' όπου πέρασε το παραμύθι
και των γενεών ανθρώπων που το αφηγήθηκαν, το αγάπησαν
και το έκαναν δικό τους.
Ακολουθώντας τα κλαδιά,
μπορούμε να δούμε ποιες ιστορίες έχουν κοινή προέλευση.
Όπως η εκδοχή των Γκριμ.
Το γερμανικό τους παραμύθι
είναι απόγονος του γαλλικού που έγραψε ο Περό.
Μία από τις κύριες πηγές των Γκριμ
ήταν μια οικογενειακή φίλη, κόρη Γάλλων μεταναστών.
Οι οποίοι μάλλον γνώριζαν
την εκδοχή που είχε γράψει ο Περό.
Αλλά ο Περό σίγουρα δεν την είχε επινοήσει.
Η αρχική Κοκκινοσκουφίτσα προηγείται χρονικά όλων των γνωστών βιβλίων,
δημιουργήθηκε τουλάχιστον χίλια χρόνια πριν.
Αλλά δεν ξέρουμε πού και πότε.
Φανταζόμαστε ανθρώπους
να μαζεύονται στην ύπαιθρο
και να λένε ιστορίες.
Για να μεταλαμπαδεύσουν την αρχέγονη σοφία,
αλλά και για λόγους ψυχαγωγίας.
Αυτές οι ιστορίες περνούν από γενιά σε γενιά
εδώ και πάρα πολύ καιρό.
Η Πεντάμορφη και το Τέρας είναι μια ιστορία 4,000 ετών.
Ο Τζακ και η Φασολιά είναι 5,000 ετών.
Και το πιο παλιό παραμύθι που έχει μελετηθεί…
Στη Γερμανία,
στη Δυτική Ευρώπη,
στην Ανατολική Ευρώπη και στη Δυτική Ασία
βρίσκουμε πληθυσμούς τα ίχνη των οποίων ανάγονται
στους τελευταίους κοινούς προγόνους.
Πριν από έξι χιλιάδες χρόνια.
Πέντε χιλιάδες πεντακόσια χρόνια πριν εφεύρουμε την τυπογραφία.
Τέσσερις χιλιάδες χρόνια πριν εφεύρουμε το χαρτί.
Δύο χιλιάδες χρόνια πριν γράψουμε την πρώτη ιστορία,
το Έπος του Γκιλγκαμές.
Πρωτοειπώθηκε περίπου την εποχή που μάθαμε να φτιάχνουμε ορείχαλκο,
ένα κοσμοϊστορικό γεγονός.
Αυτό ίσως εξηγεί την ιστορία Ο Σιδεράς και ο Διάβολος.
Ο σιδεράς κάνει συμφωνία
με ένα μοχθηρό, υπερφυσικό ον.
Θέλει να μπορεί να ενώνει κάθε είδους υλικό,
ώστε να γίνει ο σπουδαιότερος σιδεράς.
Και ως αντάλλαγμα,
θα δώσει την ψυχή του.
Αν όχι την ιστορία αυτή, σίγουρα έχετε ακούσει μια εκδοχή της.
Έπρεπε να πάω στο σταυροδρόμι χθες για να πουλήσω την ψυχή μου στον διάβολο.
Προσέφερα την ψυχή μου στον Σατανά,
για να αναστήσει τον μισθοφόρο και να πάρει εκδίκηση για μένα.
Θα ήθελες να κάνουμε μια συμφωνία;
Το τίμημα;
Στις χριστιανικές κοινωνίες, έγινε ιστορία για τους κινδύνους της φιλοδοξίας,
αλλά στην αρχική εκδοχή…
Το πρώτο πράγμα που κάνει ο σιδεράς
είναι να ακινητοποιήσει τον διάβολο για να μην μπορεί να κουνηθεί.
Έτσι, γίνεται ο καλύτερος σιδεράς όλων των εποχών
και κρατά και την ψυχή του ξεγελώντας τον διάβολο.
Τα παραμύθια δοκιμάζονται εδώ και πολύ καιρό.
Πρόκειται για ιστορίες που έχουν τελειοποιηθεί
περιλαμβάνοντας πολλές ζωντανές και συγκεκριμένες λεπτομέρειες,
έπειτα από αιώνες αφήγησης.
Η ισχυρότερη ιστορία επιβιώνει.
Καθώς εξελίσσεται μια ιστορία,
απορρίπτει οτιδήποτε περιττό.
Γι' αυτό χαρακτήρες και πλοκές είναι τόσο απλά,
πράγμα που σημαίνει ότι προσαρμόζονται εύκολα σε κάθε εποχή.
Υπάρχουν πάρα πολλές κακές μητριές
διότι πριν τον 20ό αιώνα,
ήταν σύνηθες οι γυναίκες να πεθαίνουν στη γέννα.
Η Σταχτοπούτα της Disney είχε άμαξα-κολοκύθα
επειδή όταν ο Σαρλ Περό έγραψε την εκδοχή αυτή,
ο κόσμος τρελαινόταν για κολοκύθες.
Ήταν η νέα απίθανη καλλιέργεια που είχε έρθει από την Αμερική.
Κάποιες από τις πρώτες ταινίες
του θρυλικού ταχυδακτυλουργού Ζορζ Μελιές
ήταν εκδοχές της Σταχτοπούτας και του Κυανοπώγωνα.
Η όχι και τόσο παιδική ιστορία μιας γυναίκας
που ανακαλύπτει ότι ο σύζυγός της
συνηθίζει να σκοτώνει τις γυναίκες του.
Έπειτα, η Λότε Ράινιγκερ έφτιαξε έναν ολοκαίνουριο κόσμο
με φιγούρες των οποίων τις σκιές χορογραφούσε,
δημιουργώντας την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία κινουμένων σχεδίων.
Και αυτή η ταινία, μια εκδοχή της Χιονάτης των Γκριμ του 1916,
προβλήθηκε σε γεμάτες αίθουσες
με τα πλήθη να συρρέουν για να καταφέρουν να τη δουν.
Και όπως λέγεται, την είδε κι ένα νεαρό αγόρι ονόματι Γουόλτ,
που μαγεύτηκε τόσο πολύ που όταν μεγάλωσε, έφτιαξε τη δική του εκδοχή.
Ο Ντίσνεϊ δημιούργησε την ιστορία που όλοι ξέρουμε.
Και από αυτήν την έννοια,
μπορούμε να πούμε ότι είχε
αρνητικές επιπτώσεις σε επίπεδο κουλτούρας.
Αλλά ο Ντίσνεϊ κράτησε ζωντανές τις ιστορίες.
Αν δεν ήταν ο Ντίσνεϊ,
πολλά από αυτά τα παραμύθια μπορεί να είχαν εξαφανιστεί.
Τα παραμύθια είναι σε μεγάλο βαθμό προϊόν
της εποχής στην οποία δημιουργούνται.
Η Χιονάτη, για παράδειγμα,
είναι ταινία της δεκαετίας του '30.
Η ιδανική γυναίκα της εποχής,
που είναι γλυκιά, εργατική και καθαρίζει,
και εκφράζει την παθητική στάση
της γυναίκας και της θηλυκότητας.
Ο Ντίσνεϊ είναι επίσης γνωστό ότι προσλάμβανε μόνο λευκούς
σε δημιουργικές θέσεις.
Όπως εξήγησε η εταιρεία σε αυτήν την επιστολή απόρριψης,
κορίτσια δεν γίνονταν δεκτά ούτε στο πρόγραμμα εκπαίδευσης.
Αλλά οι καιροί άλλαξαν.
Το Ψυχρά κι Ανάποδα είναι η πρώτη ταινία της Disney
που σκηνοθετήθηκε από γυναίκα.
Έμπνευση της οποίας αποτελεί Η Βασίλισσα του Χιονιού του Άντερσεν.
Αλλά μετατρέπεται σε ένα είδος ύμνου
στην αλληλεγγύη μεταξύ αδελφών
και στην αλληλεγγύη μεταξύ γυναικών γενικότερα.
Όταν ξαναγράφουμε τα παραμύθια για να γίνουν πιο φεμινιστικά,
δεν κάνουμε βήματα μπροστά, αλλά πίσω.
Η συγγραφέας Μαντάμ ντ' Ολνοΐ
επινόησε τον όρο "fairy tale", ιστορίες με νεράιδες, τον 17ο αιώνα.
Στη δική της εκδοχή για τη Σταχτοπούτα, το όμορφο, βασανισμένο κορίτσι
λέγεται "Μικρό Έξυπνο Κορίτσι",
επειδή θριαμβεύει ξεγελώντας τους εχθρούς της
και πιάνοντας φιλίες με σημαντικές νεράιδες.
Πάντα είναι καλή με τους εχθρούς της,
αλλά σύμφωνα με το ηθικό δίδαγμα της εκδοχής αυτής,
έχει πλάκα να είσαι καλός με όσους σου φέρονται απαίσια
και στο τέλος να τους κερδίζεις.
Καθώς τα παραμύθια μεταφέρονταν από την ύπαιθρο στα σπίτια
κι από τις σελίδες στις οθόνες,
κάποιες ιστορίες χάθηκαν στις σκιές.
Σήμερα, όμως, περισσότερο από ποτέ,
έχουμε πρόσβαση σε διαφορετικά κλαδιά,
σε διαφορετικά δέντρα, σε ολόκληρα διαφορετικά δάση.
Η ταινία Coco έκανε γνωστή σε εκατομμύρια τη μεξικανική παράδοση
για τη σημασία που έχει να θυμόμαστε τους προγόνους μας.
Το Βαϊάνα βασίστηκε σε λαϊκές παραδόσεις της Πολυνησίας
που μας θυμίζουν να φροντίζουμε τις κοινότητές μας.
Και ο Ιάπωνας Χαγιάο Μιγιαζάκι
στις ιστορίες του μας μιλά για τη φρίκη της βίας
και τον σεβασμό προς τον φυσικό κόσμο.
Ένα θέμα και της κέλτικης λαογραφίας,
πηγή έμπνευσης για την ταινία Wolfwalkers.
Το ωραίο όταν έχεις πρόσβαση σε όλο τον κόσμο
είναι ότι συνειδητοποιείς πως υπάρχει μια χρυσή αλυσίδα λαϊκής παράδοσης
που μας ενώνει όλους.
Δηλαδή, αυτές οι ιστορίες μάς κάνουν να επικοινωνούμε μεταξύ ηπείρων,
αψηφώντας πολιτισμικά χάσματα
και γλωσσικά εμπόδια.
Τα παραμύθια είναι ιστορίες που έχουν επιβιώσει
χιλιάδες χρόνια για κάποιον λόγο,
επειδή μας βοηθούν να σκεφτόμαστε τα προβλήματα
που είναι θεμελιώδη για την ανθρώπινη ύπαρξη.
Οι καλύτερες λαϊκές ιστορίες
είναι αυτές που μπορείς να προσαρμόσεις πολύ εύκολα
και που έχουν ως περιεχόμενο
θεμελιώδεις αλήθειες,
θεμελιώδεις ανησυχίες που αφορούν
όλους τους ανθρώπους παντού και πάντα.
Έμαθα ότι δεν πρέπει να μιλάμε σε αγνώστους
και ότι πρέπει να ακούμε τους γονείς μας
και τους συγγενείς που γνωρίζουμε.
Αν συναντούσα τον λύκο, θα συνέχιζα να περπατάω, δεν θα του μιλούσα,
θα πήγαινα στο σπίτι της γιαγιάς
και θα έτρωγα, δεν θα σταματούσα.
Δεν χρειάζεται πάντα
να φοράς κάτι όμορφο
ή να φαίνεσαι όμορφη
για να είσαι όμορφη και μέσα σου.
Αν κάποιος σε συμπαθεί
και θέλει να είναι φίλος σου, σε συμπαθεί γι' αυτό που είσαι.
Αν πιστεύουμε στον εαυτό μας,
μπορούμε να πάμε μπροστά, ό,τι και να γίνει.
Και ζήσαν αυτοί ειρηνικά και πλουσιοπάροχα.
Ή ευτυχείς και ικανοποιημένοι μέχρι το τέλος της ζωής τους.
Ή μέσα στη χαρά και στα πλούτη μέχρι και σήμερα.
Ή ευτυχισμένοι για πάντα.
Ή αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα.
Υποτιτλισμός: Δέσποινα Πασσαλή