ASSEPOESTER
Er was eens een mooi, onderdrukt meisje met een gemene stiefmoeder.
Toen zorgde een goede fee dat ze naar het bal kon gaan…
…waar ze om klokslag middernacht haar glazen muiltje verloor.
Maar een prins vond het en toen hij haar eindelijk opspoorde…
…werden ze verliefd en leefden ze nog lang en gelukkig. Je kent het verhaal.
Of misschien ken je dit verhaal.
Er was eens mooi, onderdrukt meisje met een gemene stiefmoeder.
Toen zorgden magische visgraten dat ze naar het nieuwjaarsfestival kon…
…waar ze haar gouden schoentje verloor.
Maar de koning vond 't en toen hij haar eindelijk opspoorde…
…werden ze verliefd en leefden ze nog lang en gelukkig.
En haar gemene stiefmoeder werd verpletterd door rotsen in een grot.
In Griekenland werd een vergelijkbaar verhaal verteld.
Alleen was dit mooie, onderdrukte meisje aan het baden in een rivier…
…toen een arend haar sandaal stal…
…en bij gelukkig toeval in de schoot van een koning liet vallen.
Spoiler: toen hij haar eindelijk opspoorde…
…werden ze verliefd en leefden ze nog lang en gelukkig.
En er zijn er nog veel meer.
Onderdrukt meisje. Magische ingreep. Verliest schoen. Ontmoet geliefde.
Meisje, magie, schoen, liefde.
Al in 1893 legde een folklorist…
…345 versies van Assepoester vast die wereldwijd verteld werden.
We denken dat er nu duizenden versies zijn en niet alleen van Assepoester.
Veel van de sprookjes waar je van houdt bestaan in tientallen andere landen.
Waarom vertellen we hetzelfde verhaal steeds opnieuw?
Wat is het toch met sprookjes?
Klaar? Laten we gaan.
Tussen deze kaften vinden we deze blijvende favorieten.
Weet je nog dat je als kind het verhaal van Roodkapje hoorde?
Denk eraan dat je thuis moet zijn als de klok 12 slaat.
Weet je die lieflijke prinses nog die in een toverslaap was…
…tot haar droomprins de betovering kwam verbreken?
Kom op, wakker worden. Luie schavuit dat je bent. Wakker worden.
Als we over sprookjes praten, gebruiken we die term vaak…
…om dingen te beschrijven die onrealistisch goed zijn.
Je kent het beeld wel.
Het is keer op keer opgevoerd in films, tv-series, advertenties.
Het beeld bevriest op een onmogelijk mooi moment.
Vaak halen we daarbij specifiek het idee van het einde van een Disneyfilm op.
In 1937 bracht Walt Disney…
…buitengewoon animator en medebedenker van Mickey Mouse…
…Sneeuwwitje uit.
Het verhaal van een mooi meisje, haar gemene stiefmoeder…
…en zeven snoezige dwergen met elk een ander temperament.
Wat?
Het was z'n eerste animatiefilm van speelfilmlengte…
…gemaakt in multiplane technicolor, zoals de marketing trots meldde.
Meer dan 250,000 dergelijke schilderingen…
…zijn gemaakt door Walt Disney en z'n tekenaars.
Veel waren frame voor frame gekopieerd van een opname van deze acteurs…
…zodat de personages eruitzagen en dansten als echte mensen.
In tegenstelling tot… nou ja, tekenfilms. Zoals deze eerdere Disneyfilms.
De productie was zo ambitieus dat kranten het z'n stommiteit noemden.
Maar toen Sneeuwwitje uitkwam, zongen ze een toontje lager.
De film werd een internationale sensatie.
Je kon Sneeuwwitje-accessoires kopen, Sneeuwwitje-poppen…
…hoeden die op die van de dwergen leken…
…en de eerste soundtrack die ooit te koop was.
Als je de inflatie meerekent, is Sneeuwwitje nog steeds…
…onder de grootste kassuccessen ooit gemaakt.
En het vormde de mal voor vele Disneyhits die volgden.
Een fantasie van baljurken en kastelen en een arm jong meisje dat…
…haar gelukkige afloop moet vinden, waarschijnlijk door een prins te huwen.
Daar is niets mis mee, maar het doet heel iets anders…
…dan eerdere sprookjes.
Als je wilt weten waar sprookjes echt om gaan…
…moet je het de echte experts vragen.
Het is een ding…
…dat misschien in een film zit, misschien in een boek.
Er moet een hoofdpersoon zijn. Het is magisch.
Een sprookje is in principe een verhaal waarin…
…knappe personages mooie toespraken houden.
Een sprookje is…
…niet echt. Het is maar een verhaal.
Dat komt uit een andere wereld, vol magie, creativiteit en kleur.
Het is een totaal andere wereld dan de wereld die wij kennen.
En die definities zijn behoorlijk accuraat.
Het is misschien zinnig om deze verhalen te zien…
…als verhalen over metamorfose en transformatie.
Assepoesters lompen veranderen in een mooie jurk.
Sneeuwwitje komt tot leven door een echte liefdeskus.
Jaaps bonen groeien uit tot een toren die voorbij de wolken reikt.
In alle sprookjes zit mysterie en magie.
Maar in veel verhalen die geen sprookjes zijn ook.
Het helpt dus misschien om te weten wat een sprookje niet is.
Ten eerste is een sprookje geen legende.
Legenden zijn allemaal verhalen met een historische basis…
…in een echte tijd, op een echte plek.
De setting van een sprookje moet ambigu zijn.
Daarom beginnen ze vaak met 'er was eens'.
Of in het Tsjechisch: 'Voorbij zeven bergketens…
…voorbij zeven rivieren.'
Of in het Arabisch: 'Er was, o, wat er was…
…of er was niet, in de oudste dagen en perioden en tijden.'
Een sprookje is ook geen mythe.
Wat vaak een heilig verhaal of een oorsprongsverhaal is.
Een vertelling over het begin van een beschaving.
Anders gezegd, een religieus verhaal.
Tot slot is een sprookje geen fabel…
…wat verhalen zijn met een specifieke moraal of boodschap…
…vaak overgebracht door twee pratende dieren.
Zoals De haas en de schildpad…
…dat ons laat zien dat langzaam maar zeker wint.
Ik ben niet bang. Ik neem het tegen je op en ik win.
Sprookjes kunnen een moreel element hebben…
…maar het is niet altijd duidelijk wat het is.
Jaap en de bonenstaak lijkt vóór stelen.
Tenminste van reuzen.
Het is een simpel verhaal. Een geraamte.
De krachten van goed en kwaad.
Er zit maar heel weinig nuance in.
Vaak is er een vergelijkbare verhaallijn.
De held en diens wereld worden gevestigd. Dan komt de slechterik iets slechts doen.
De held wil het rechtzetten, krijgt magische hulp.
Er is een strijd. De held ontsnapt en wordt beloond. Einde.
Er zijn veel verhalen die die lijn volgen.
Slechts een kleine subset gaat over een knappe prinses…
…die wordt gered door een prins met wie ze trouwt.
Folkloristen zijn Disney-haters.
Het is een commercieel sprookje. Het is van bovenaf.
Eigenlijk heeft het ons een gestandaardiseerde versie gegeven…
…die al die lokale varianten heeft weggevaagd.
Zoals al die Assepoesters.
Japan had z'n eigen Assepoester, Hachikazuki…
…en haar verhaal was uniek Japans.
Ze wordt beschermd door een magische kom op haar hoofd, een boeddhistisch symbool.
Maar toen Disney's Assepoester naar Japan kwam…
…werd zij een cultureel fenomeen in films, boeken, accessoires…
…en All-Star Dream Cinderella, een worsteltoernooi.
Of de Russische versie van Sneeuwwitje, hier in een film uit de Sovjettijd.
Met de beroemde magische spiegel…
…en de giftige appel…
…maar de zeven dwergen zijn zeven ridders.
En hun relatie met Sneeuwwitje is een beetje anders.
Zoals je weet, ben je onze zus.
We zijn alle zeven verliefd op je.
Maar zelfs voor Disney's Sneeuwwitje de wereld veroverde…
…deed het verhaal waarop het is gebaseerd iets vergelijkbaars.
Een wat duisterder Duits volksverhaal…
…Sneewittchen, waar Disney duidelijk naar verwijst.
Het huis van de dwergen is een typisch middeleeuws Duits ontwerp.
Net als het kasteel met ronde torens en ijzeren pinakels…
…en Sneeuwwitjes opstaande kraag en bolle mouwen met inkepingen.
Die originele Duitse versie was zo beroemd geworden…
…door een van de grote marketingcoups in de literaire geschiedenis.
Sprookjes veranderen…
…in kinderverhalen.
Jacob en Wilhelm Grimm waren bibliothecarissen en amateurfolkloristen…
…uit Pruisen, nu Duitsland. Ze leefden in de vroege 19e eeuw…
…een periode waarin Napoleons rijk snel groter werd.
Het dreigde, zo vreesden ze, het Duitse erfgoed te overschaduwen.
Dus reisden ze rond om sagen te verzamelen.
Ze wilden de resten van de mondelinge overlevering vastleggen…
…voor die verdween.
Het waren verhalen die volwassenen elkaar vertelden…
…soms met kinderen erbij.
In 1812 publiceerden ze een boek met de titel Kinder- en huisverhalen…
…met verhalen over kinderen, niet voor kinderen.
Nou, dit is hun versie van Raponsje. Er is een mooi meisje met magisch haar…
…dat in een toren is opgesloten door een slechte heks, moeder Gothel.
Op een dag klimt een prins in haar haar omhoog…
…om van haar gezelschap te genieten.
Raponsje wordt zwanger van een tweeling, dus verbant Gothel ze naar de wildernis.
Ze kregen vreselijke recensies. Het boek werd afgekraakt.
Een vooraanstaand criticus noemde het 'zielig en smakeloos'.
En ze besloten om naar de critici te luisteren.
'We maken die verhalen kindvriendelijker.'
In hun laatste editie kletst de prins alleen met Raponsje.
Niemand wordt zwanger.
En dan worden de ogen van de prins uitgestoken door doornen.
Kindvriendelijk in 19e-eeuws Duitsland betekende meer geweld.
Een boek dat Piet de Smeerpoets heet, was in die tijd een bestseller.
Met verhalen over een duimzuiger wiens duim wordt afgeknipt…
…en een jongen die z'n haar niet wil kammen…
…zodat hij er uiteindelijk zo uitziet en z'n ouders niet meer van hem houden.
De verhalen waren een waarschuwing over de gevaren van nieuwsgierigheid.
Ze werden een manierenhandboek voor kinderen.
In de Grimm-versie van Assepoester…
…hakken de stiefzussen een stuk voet af…
…om ze in het muiltje te kunnen proppen, maar een lastige duif verijdelt dat.
Die zegt: 'Roekoekoe, er zit bloed in de schoen.'
Het rijmt. Ik weet het niet meer precies.
Eigenlijk is het…
Roekedekoe, roekedekoe.
Er is bloed in de schoen.
De schoen is veel te klein.
Dit kan de bruid niet zijn.
Later komen de vogels terug en pikken ze hun ogen uit.
Ik herinner me helder dat ik een jaar of drie was…
…en het gewoon helemaal zag zitten. Ik had zoiets van:
'Ja, die slechte mensen verdienen het. Pak ze.'
Toen het boek werd vertaald, voegden redacteuren illustraties toe.
Dat is een echt verbuigingspunt.
Ze werden deel van wat we nu bedtijdverhaaltjes noemen.
Het inspireerde anderen, zoals de Deen Hans Christian Andersen…
…tot het verzinnen van hun eigen sprookjes.
Maar in hun proloog deden de Grimms een vrij magische claim.
Hun verhalen waren eeuwenoud…
…verbonden aan de eerdere, simpelste vormen van leven.
Er was vaak de aanname dat veel van die verhalen erg oud waren.
Dat komt doordat we veel van dezelfde verhalen…
…in verschillende culturen vinden, culturen die aan elkaar verwant zijn.
Meer dan een eeuw voor de Grimms…
…had Charles Perrault in Frankrijk een populair sprookjesboek gepubliceerd…
…met daarin veel van dezelfde verhalen. Er waren ook eerdere schrijvers.
Het is mogelijk dat zij deze verhalen daadwerkelijk verzonnen…
…en dat ze zich daarna snel verspreidden.
Veel van deze verhalen zijn wellicht simpelweg erg pakkend.
Niets meer dan vermakelijke verhalen die mensen graag horen en vertellen.
Dus wellicht ontstonden ze helemaal niet zo lang geleden.
Maar het oplossen van dat mysterie was vrijwel onmogelijk.
Neem Roodkapje.
Deze kaart is een snapshot van alle keren dat er een versie van werd opgeschreven.
Door een missionaris in West-Afrika, een dichter in China…
…of twee broers in Duitsland.
Maar tussen al die opgetekende verhalen…
…liggen duizenden kilometers en honderden jaren.
Het lijkt erg op het probleem dat evolutiebiologen hebben…
…bij hun pogingen de geschiedenis van het leven te reconstrueren…
…omdat slechts een fractie van alle soorten die ooit hebben bestaan…
…überhaupt enig spoor achterliet.
Maar door een bepaald trekje of gen te volgen…
…kunnen ze aantonen hoe soorten zich ontwikkelden…
…en zelfs bewijzen dat uitgestorven gedeelde voorouders echt bestonden.
Tehrani koos voor dezelfde aanpak.
De kern van Roodkapje is simpel.
Een kind wordt van een ouder gescheiden en misleid door een roofdier…
…dat zich als geliefd familielid voordoet.
Maar er zijn ook veel mutaties.
In Europa is het roofdier een wolf. In China is het een tijger.
In Afrika een reus.
In sommige verhalen draagt het kind een rood kapje.
In andere is het kind een geit.
Soms gaat het kind dood of…
Een houthakker snijdt de maag van de wolf open…
…en redt Roodkapje.
En andere keren…
Een man hoeft haar niet te redden.
Ze verzint zelf een manier om aan de wolf te ontsnappen.
Op basis van al die variaties…
…heeft Tehrani de spreiding van het verhaal getraceerd.
Je krijgt een soort stamboom van versies van Roodkapje.
Uitgewaaierd over drie continenten…
…en verdeeld in kleinere aftakkingen van toegevoegde en verdwenen details.
Deze boom vertelt een eigen verhaal over de plekken die een verhaal bezocht…
…en de generaties mensen die het deelden, liefhadden en zich eigen maakten.
Door elke tak terug te volgen…
…kun je ook zien welke verhalen een voorouder delen.
Zoals de Grimm-versie.
Hun trots Duitse verhaal stamt direct af van Perraults Franse verhaal.
Een belangrijke bron voor de Grimms…
…was een familievriendin, de dochter van Franse immigranten.
Die waarschijnlijk wel bekend waren met de versie van Perrault.
Maar Perrault had het verhaal zeker niet bedacht.
Het originele Roodkapje was er eerder dan de beroemde boeken.
Het ontstond minstens 1000 jaar geleden.
Maar we weten niet zeker waar of wanneer.
We stellen ons mensen voor die om een kampvuur zitten…
…en elkaar verhalen vertellen.
Ten eerste om de wijsheid van voorouders door te geven, maar ook ter vermaak.
Deze verhalen zijn heel lang van generatie op generatie doorgegeven.
Belle en het beest is 4000 jaar oud.
Jaap en de bonenstaak is 5000 jaar oud.
En het oudste sprookje dat ze onderzochten…
Je vindt in Duitsland…
…en in West-Europa…
…en in Oost-Europa en West-Azië…
…veel populaties die je helemaal kunt traceren…
…naar de laatste gedeelde voorouders.
Zesduizend jaar geleden.
Dat is 5500 jaar voor we de boekdrukkunst uitvonden.
Vierduizend jaar voor we papier uitvonden.
Tweeduizend jaar voor het eerste verhaal dat we opschreven, het Gilgamesj-epos.
Het werd voor het eerst verteld in de tijd waarin we brons leerden maken…
…iets wat de beschaving veranderde.
Wellicht is het verhaal daarom De smid en de duivel.
De hoefsmid maakt een afspraak…
…met een kwaadaardig, bovennatuurlijk figuur.
Hij wil om het even welk materiaal aaneen kunnen smeden…
…om de beste smid ooit te worden.
In ruil daarvoor zal hij z'n ziel opgeven.
Dat verhaal ken je misschien niet, maar een versie ervan wel.
Ik moest m'n ziel om middernacht bij die kruising aan de duivel verkopen.
Ik bood m'n ziel aan Satan aan…
…als hij de Hessiër tot leven zou wekken om me te wreken.
Ben je bereid om een deal te maken?
Noem je prijs.
In christelijke gemeenschappen is het een verhaal over het gevaar van ambitie…
…maar in de originele versie…
Het eerste wat de smid doet…
…is de duivel vastsmeden, zodat hij niet van z'n plek kan.
Dus hij wordt de beste hoefsmid ooit…
…en behoudt z'n ziel, dus hij beduvelt de duivel.
Sprookjes worden al heel lang in de praktijk getest.
Het zijn verhalen die zijn teruggebracht…
…tot een reeks zeer suggestieve, specifieke details…
…in de eeuwen waarin ze steeds weer werden verteld.
Het is natuurlijke verhaalselectie.
Naarmate een verhaal evolueert, werpt het af wat overtollig is.
Daarom zijn de personages en plots zo simpel…
…waardoor ze makkelijk op de tijd zijn aan te passen.
Er zijn zoveel gemene stiefmoeders omdat het voor de 20e eeuw…
…vaak voorkwam dat vrouwen stierven in het kraambed.
En Disney's Assepoester kreeg een pompoen als koets…
…omdat men in de tijd dat Charles Perrault dat opschreef…
…enthousiast was over pompoenen.
Pompoenen waren het coole, nieuwe gewas uit de Amerika's.
Wat van de eerste films…
…van de legendarische illusionist Georges Méliès…
…waren versies van Assepoester en Blauwbaard…
…het niet-zo-kindvriendelijke verhaal van een vrouw die ontdekt dat haar man…
…de gewoonte heeft z'n echtgenotes te vermoorden.
Toen verplaatste Lotte Reiniger ze naar een nieuwe wereld.
Ze knipte poppen en choreografeerde hun schaduw.
Zo maakte zij echt de eerste animatiefilm van speelfilmlengte.
En deze verfilming uit 1916 van de Grimm-versie van Sneeuwwitje…
…draaide in afgeladen zalen…
…waar de dolenthousiaste mensenmassa maar amper in paste.
Onder hen, zo gaat het verhaal, was een jonge jongen die Walt heette…
…die er zo door bekoord was dat hij later z'n eigen versie zou maken.
Disney heeft het ene verhaal gecreëerd dat we allemaal kennen.
In die zin kun je dus zeggen…
…dat het een soort negatief cultureel effect heeft gehad.
Maar Disney hield de verhalen in leven.
Als Disney er niet geweest was…
…waren veel van z'n sprookjes misschien verdwenen.
Sprookjes zijn echt een product van de tijd waarin ze zijn gemaakt.
Kijk naar Sneeuwwitje, een film uit de jaren 30.
Het vrouwelijke ideaal in die tijd was lief en vlijtig, iemand die poetst.
Het is een soort passief ideaal van vrouwelijkheid en het vrouw-zijn.
Disney stond er ook om bekend dat hij alleen witte mannen…
…creatieve functies gaf.
Zoals het bedrijf uitlegde in deze afwijzingsbrief…
…werden meisjes niet eens in overweging genomen voor hun opleiding.
Maar het zijn andere tijden.
Frozen is de eerste Disney-animatiefilm die door een vrouw is geregisseerd.
Het is gebaseerd op De sneeuwkoningin van Hans Christian Andersen…
…maar wordt een soort hymne aan de solidariteit van zussen…
…en de solidariteit van vrouwen in het algemeen.
Als we sprookjes feministischer herschrijven…
…gaan we niet zozeer vooruit, maar achteruit.
De schrijfster Madame d'Aulnoy…
…was de gangmaakster van het sprookjesgenre in de 17e eeuw.
In haar versie van Assepoester wordt het mooie, onderdrukte meisje…
…ook wel 'slimme kleine meid' genoemd…
…omdat ze haar vijanden te slim af is…
…en hooggeplaatste vrienden vindt in de feeën.
Ze is de hele tijd aardig tegen al haar vijanden…
…maar de moraal aan het einde van deze versie…
…is dat het grappig is om aardig te zijn tegen akelige mensen…
…en ze daarna toch te verslaan.
Toen sprookjes van het kampvuur naar het huis, de bladzijde…
…en uiteindelijk het scherm gingen, verdwenen sommige in de schaduwen.
Maar meer dan ooit tevoren beschikken we over verschillende takken…
…verschillende bomen en zelfs compleet verschillende bossen.
De film Coco introduceerde miljoenen tot Mexicaanse folklore…
…over het belang van het herinneren van je voorouders.
Vaiana was gebaseerd op Polynesische volkstradities…
…over zorgen voor onze gemeenschap.
En de Japanner Hayao Miyazaki…
…schonk de wereld verhalen over de gruwel van geweld…
…en respect voor de natuurlijke wereld.
Dat thema zie je ook in de Keltische folklore…
…die de inspiratie vormde voor Wolfwalkers.
Het mooie aan de globalisering is…
…dat we beseffen dat er een gouden draad van folklore is…
…die ons allemaal verenigt.
Deze verhalen kunnen ons in gesprek brengen over continenten…
…en cultuurverschillen en taalverschillen overbruggen.
Sprookjes zijn verhalen die met reden al duizenden jaren overleven.
Ze helpen ons nadenken over de problemen die horen bij het mens-zijn.
De allerbeste volksverhalen zijn de verhalen die erg aanpasbaar zijn…
…maar die ook echt iets zeggen over de fundamentele waarheden en zorgen…
…die altijd en overal relevant zullen zijn voor mensen.
Ik heb geleerd dat je niet met vreemden moet praten…
…en altijd naar je ouders moet luisteren, of naar familie die je kent.
Als ik de wolf zag, zou ik doorlopen en niet met hem praten.
Ik zou naar het huis van oma gaan en gewoon eten zonder te stoppen.
Je hoeft niet altijd…
…mooie kleren te dragen of mooi te zijn…
…om vanbinnen mooi te zijn.
Als iemand je mag of vrienden wil zijn, mag diegene je om wie je bent.
Als we in onszelf geloven…
…kunnen we altijd verder, wat er ook gebeurt.
En ze leefden nog vredig en welvarend.
Of gelukkig en tevreden tot het einde van hun dagen.
Of vol geluk en weelde tot op de dag van vandaag.
Of nog lang en gelukkig.
Of snip, snap, snuit, het verhaal is uit.