Eylül 2017'de Maria Kasırgası
büyük bir güçle Karayipler'den geçerek Porto Riko'yu vurdu.
O kasırganın sesi canavara benziyordu.
Hırlayarak her şeyi yıkan, av arayan bir canavara.
Hiçbir şey yapamadığın bir durumda olmak korkunç bir şey.
20 yıllık emeklerimin yıkıldığını gördüm.
Son 24 saat nasıl geçti?
Cehennem gibi. Korkunçtu. Korkunç.
Hayatımda hiç böyle bir şey yaşamamıştım
ve umarım bir daha yaşamam.
Kasırganın geçmesinden iki gün sonra San Juan'a girdim.
Orada olduğum süre boyunca su ve elektrik yoktu.
İlk elden şunu söyleyebilirim.
Evi ve sevdikleri için korktuğu bir kasırga atlatmak
insanın ruhunda hayatı boyu kalacak bir iz bırakıyor.
Kasırga rotasında olan insanlar çoğalıyor
ve gezegenin ısınmasıyla kasırgaların daha yıkıcı olması olası.
Kasırgaların sayısı artmasa bile
gördüklerimiz muhtemelen çok daha tehlikeli ve yıkıcı olacak.
Bu yıkıcı güç karşısında
topluluklarımızı daha güvenli kılmak için neler yapabiliriz?
Yaklaşan fırtınalara dayanmayı öğrenebilir miyiz?
Görüş alanının ortasında dev bir fırtına var.
Kasırgalarla şiddetli, yıkıcı rüzgârlar,
yoğun yağmurlar ve okyanus kabarmaları görülüyor.
Tayfunun şiddeti karşısında gemiler çaresiz.
New Orleans'in batısında henüz bir şey yok
ama çoğu kişi 1960'ların fırtınalarını çok net hatırlıyor.
Ben 61 yaşındayım.
Hepsi çok korkutucudur. Ciddiye alınmaları gerekir.
KASIRGALAR
1959'da Soğuk Savaş şiddetini artırırken
yüzlerce bilim insanı
basit bir soruyu cevaplamak için San Francisco'da toplandı.
"Bu nükleer silahlarla yapabileceğimiz güzel bir şey yok mu?"
Bir sürü fikirleri vardı.
Patlamalarla çukurlar açıp bir taşıma kanalı yapmak.
Bombanın ısısını alıp deniz suyunu damıtmak.
Ve fırtınayı önleme amacıyla
kasırganın gözünde atom bombası patlatmak.
Bu fikir büyük cazibesini sürdürdü.
Öyle ki kasırgaları inceleyen ABD kurumu
SSS sayfasında konuya dair bilgi veriyor.
BU İYİ BİR FİKİR DEĞİL.
Büyük sorunlardan biri o kadar büyük bir bombamızın olmaması.
Bu, Sovyetler Birliği'ne ait,
patlatılmış en güçlü atom bombalarından Çar Bombası'nın nadir bir videosu.
50 megatonluk bir patlamayla
müthiş bir enerji salmıştı.
Ama tam gücüne erişmiş bir kasırga
bu enerjiyi her birkaç saatte bir salabilir.
Kasırgada atom bombası patlatmanın en olası sonucu
radyoaktif bir kasırga olur.
Bu fırtınaların gücünün kaynağı tamamen farklı bir ölçekte çalışmalarıdır.
Güçlerini devasa okyanus kütlelerinden ve gezegenin dönüşünden alırlar.
Güneş ışınlarının ısıttığı su buharlaşıp yükselir,
yüksek fırtına bulutları oluşturur.
Aşağıda, yüzeyin yakınındaysa bir alçak basınç cebi.
Çevredeki hava hızla bu boşluğa dolar. Ama Coriolis etkisiyle yolundan sapar.
Dünya'nın yüzeyinde uzun mesafeler giden hava
kıvrılarak gider.
Böylece bütün sistem
kuzey kürede saatin tersi yönünde, güney kürede saat yönünde döner.
Coriolis etkisi Ekvator'un yakınında fazla zayıftır.
Kutupların yakınında su fazla soğuktur.
Ama bu bölgede şartlar tam yerindedir.
Siklonlar her sene 100 milyondan fazla kişiyi etkiler.
Her beş kişiden biri veya daha fazlası siklonların potansiyel rotasındadır.
Teknik olarak hepsi tropikal siklonlardır
ama burada tayfun,
buradaysa kasırga adı verilir.
En yaygın rotalardan biri Karayipler'den geçer
ve kasırgalar Porto Riko'yu birkaç yılda bir vurur.
Ama büyük kasırgaya hazır değillerdi.
Eylül 2017 görüntüleri. Birkaç kasırga Karayipler çevresinde.
Maria, Afrika kıyılarından dökülen atmosferik nehirde
küçük bir girdaptı sadece.
Fırtına bulutları oluştu ve dönmeye başladı.
Sonra gözü oluştu.
Hızlı tren hızında rüzgârlarla çevrili, ürkütücü sakinlikte bir merkez.
Hızları saatte 278 kilometreye çıktı
ve böylece Maria 5. kategori bir fırtına oldu.
5. kategoriydi ve rotasından Porto Riko'yu vuracak gibi duruyordu.
Tanya, Taller Salud'u yönetiyor.
Kadınların güçlenmesini amaçlayan bir dernek,
Porto Riko'nun başkentine uzaklığı 30 kilometreden az, kıyıdaki Loíza'da.
Loíza'yı kaçan köleler kurmuş.
Loíza'da yaşayanların yüzde 60'ı
kendisini siyah Afro-Porto Rikolu olarak tanımlıyor.
Loíza'nın iki nehir, okyanus ve büyük bir bataklığın arasında olması
Afro-Porto Rikolu kültürünün korunmasını kolaylaştırdı.
İspanyol ve Afrika müziklerinin bir karışımı olan bomba'yı yarattılar.
Ama Loíza,
coğrafyası yüzünden San Juan'ın ekonomik gelişiminden de soyutlandı.
1950'lerde ve 1960'larda şehir planlamasının dışında bırakıldı.
Irkçılığın bunda rolü büyüktü.
Hastanelere, üniversitelere ve genel olarak altyapıya
fiziksel, somut erişim için hiçbir şey yapılmadı.
Yoksulluk ve çevresindeki sular
Maria karaya ulaştığında Loíza'yı savunmasız kıldı.
Kasırgalar önlerindeki okyanusu iter
ve dağ gibi dalgalar yaratır.
Ve bu fırtına dalgaları Loíza'nın kıyısını kemirdi.
Aynı zamanda bulutlar topladıkları okyanus suyunu bırakarak
nehirleri taşırdı, mahalleleri sular altında bıraktı.
Bazı yerlerde selin yüksekliği bir buçuk, iki metreye çıktı
ve evlerin boyuna geldi.
Selin bir kısmı kanalizasyon suyuydu.
Loíza, Porto Riko'nun en çok etkilenen yerlerindendi.
3,000 ev kullanılmaz hâle geldi.
Ve Loíza'da görülen, küresel bir gidişat.
Yoksullar genellikle sel riskli yerlerde yaşar.
Bu, Vietnam'ın şehirlerinde ve Bangladeş'in güneybatısında da geçerli.
Veya Houston, Teksas'taki gibi fabrikalara yakındırlar.
2017'de Harvey Kasırgası bölgeye birkaç metre yağmur bıraktı.
Yağmur zehirli atık alanlarına girdi.
Kasırga selleri
civardaki topluluklara kirlilik taşıyabilir.
Yoksul bölgeler daha savunmasız, hızlıca yardım alma şansları düşük.
Porto Riko önemli bir örnekti.
Uydu görüntüleri
fırtına öncesinde ve sonrasında ışıkları gösteriyor.
Aylar geçip San Juan elektriğe kavuştukça
Loíza'nın büyük bir kısmı da dâhil ücra bölgeler karanlıkta kaldı.
Eski Porto Riko Valisi
el feneriyle yapılan bir ameliyatı Twitter'da paylaştı.
Böbrek hastalarının
diyaliz merkezine gitmek için uçağa binmesi gerekti.
Diyabetliler insülinlerini dolaba koyamadı.
İnanılmaz. Bütün ülkeyi etkileyen bir kriz.
Maria'dan sonraki hafta ve aylarda ölümler devam etti.
Korunması gerekirken kaybedilen hayatlar oldu.
Olaylar doğaldır ve felaketler politiktir.
Porto Riko, ABD'ye bağlı.
Federal hükûmetten yardım istediler.
Yardım edilmezse yaşanan bu insani kriz kötüleşecektir.
Porto Rico sakinleri Amerikan vatandaşıdır.
Bu, federal hükûmetin görevidir.
Federal hükûmet yardımı geç gönderdi
ve ada hükûmeti, dağıtımı yanlış yönetti.
Bu tehlikeleri yaşamayan bir avuç insan
afet hazırlığı ve yönetimi konusunda uzmanlık birikimi büyük olan toplulukların
kaderine karar veriyor.
Çok küçümseyici. Çok da zalimce.
Maria'nın sonrası bir trajediydi
ama fırtına gelmeden küçük bir zafer kazanılmıştı.
Onlarca yıllık pratik zekâ sayesinde
Porto Riko halkı onun yaklaştığını biliyordu.
Karayipler'in yerli halkları, örneğin Taino'lar
bu fırtınaların belirtilerini tanımayı öğrenmişti.
Yüksek, tüy gibi bulutlar
ve beklenmedik zamanlarda dönüp tüneyen fregat kuşları.
Adalara yeni gelenler bu işaretleri bilmiyordu.
1780'de bir kasırga Karayipler'den geçti
ve sadece birkaç günde 22,000 kişiyi öldürdü.
Ama 1928'de benzer güçte bir fırtına Porto Riko'da tanıdık bir yol izlediğinde
San Juan'daki barometreler
dev fırtınaların öncesindeki atmosfer basıncı düşüşünü tespit etti.
Telgraf kabloları adadaki her bölgeye uyarı gönderdi
ve radyolar bir uyarı yayımladı.
Sonuçta ölüm sayısı çok daha düşük oldu.
Ve tahminlerimiz gittikçe gelişti.
Adalardaki hava durumu istasyonları,
hava kuvvetlerinin uçakları ve donanmanın keşif filoları aracılığıyla
Karayipler'in her köşesinden 24 saat hava durumu bilgisi alınmaktadır.
1961'deyse Carla Kasırgası'na dair çığır açan bir bülten geldi.
Bir kasırganın radar görüntüleri televizyonda ilk kez gösterildi.
Tam şurada kasırganın gözü bulunuyor.
Fırtınanın devasa boyutunu haritada görmek bile
binlerce kişiyi güvenli bir yere kaçmaya itti.
Ve aynı gün
bir başka büyük ilk yaşandı.
TIROS-3 uydusu, bir kasırgayı
yeryüzündeki insanlardan önce uzaydan tespit etti.
Daha gelişmiş hava tahminlerinin yolunda yalnızca bir öncü.
10 yıl sonra iki günlük hava tahminlerinde sapma yaklaşık 500 kilometreydi.
Bu sayı sürekli düştü ve günümüzde yaklaşık 80 kilometre oldu.
Bu sayede daha az insan ölüyor.
1960'larda her yıl on binlerce kişi fırtına sularında boğuluyordu.
Şimdi sayı genellikle yüzler düzeyinde.
Hava tahminleri ve hazırlığın her adımı iyi olsa da
bu, hasar olmayacağı anlamına gelmez.
Craig Fugate
ABD'nin doğal afet müdahale kurumu olan FEMA'nın başkanıydı.
Rota tahmini inanılmaz derecede gelişti.
Şiddet tahmini yavaş ilerliyor.
Bazen kasırganın gücünde ani sıçramalar oluyor
ve meteorologlar hazırlıksız yakalanabiliyor.
Dün tropikal fırtınaydı.
Şiddet tahmininde büyük değişimler var.
Bu kadar güçlü olacağını kimse öngörmemişti.
Şiddeti hızla artan bu kasırgalar aşırı tehlikelidir.
Çünkü insanlar "Sadece 1. kategoriydi" diyor,
24 saat sonra 5. kategori oluyor.
"5. kategori olacağını bilsem giderdim."
Bilim insanları bu ani şiddet artışının yaygınlaştığını düşünüyor,
iklim değişikliği sebebiyle.
Ben iklim değişikliği yerine "iklim değişti" diyorum.
Deniz seviyelerinde önemli yükselmeler ölçmeye başladık bile.
Neredeyse 25 santimetre.
Birçok büyük kent deniz seviyesine yakın
ve okyanusun yüzyıl sonuna dek
30 santimetre veya birkaç katı kadar yükselmesi olası.
Her santimetre gelecekteki fırtına dalgalarını büyütüyor.
Bu da kıyı fırtınalarının, özellikle kasırgaların sellerini
çok daha yıkıcı hâle getiriyor.
Ve ısınan sular
muhtemelen daha hızlı rüzgârlara, daha yağmurlu fırtınalara yol açıyor.
Kutuplara yakın sular ısınırken
siklon bölgelerinin de genişleyeceğine dair kanıtlar var.
Emin de değiliz. Küresel ısınmanın tuhaf etkileri olabiliyor.
Örneğin kasırgaların ilerleyişini yavaşlatıyor gibi görünüyor.
Dorian Kasırgası büyük bir kasırga olarak
Büyük Bahama'da resmen birkaç gün bekledi.
Tropikal siklonların verdiği maddi zarar gittikçe artıyor.
İklim değişikliğinin bunu kötüleştirmesi olası.
Ama şimdiye dek gördüğümüz olayların ana sebebi
insanların yıkım rotasına inşaat yapmaya devam etmesi.
1970'le 2010 arasında dünya nüfusu neredeyse iki katına çıkarken
siklon riski olan bölgelerin nüfusu neredeyse üç katına çıktı.
Ama herkes kalamayacak.
Gittikçe daha fazla kişi gitmeyi düşünmek zorunda kalıyor.
Bölgedeki topluluklar mantıklı.
Fiziksel olarak yaşanamayacağını anlıyorlar
ama aynı zamanda
toprağın onlar için anlamının tanınmasını da istiyorlar.
Loíza şehrine Porto Riko'nun gelenek başkenti deniyor.
Afro-Porto Rikolu kimliğinin kalesini oluşturuyor.
Onları atalarına bağlıyor. Bir parselden ibaret değil.
İklim değişikliğinin bizi topluluklarımızdan uzaklaştırmasına
izin mi vermeliyiz?
Ülkenin bazı kısımlarında yeniden inşaat mantıksız.
Bazılarındaysa mühendislik çözümleri olabilir.
Rüzgâra dayanıklı ev inşasında gelişiyoruz.
Kontrollü deneyler
ve gerçek dünya tecrübesi sayesinde.
Burası Michael Kasırgası'ndan önce Mexico Beach, Florida.
Bu da sonrası.
Çok sayıda ev yerle bir oldu.
Ama bu neredeyse hasarsız atlattı.
Duvarları, nervürlü demirle donatılmış dökme beton.
İnşaat maliyetini yüzde 15 ila 20 artırdı.
İlerideki Habitat for Humanity evleri de
çok daha ucuz olan birkaç güçlendirmeyle fırtınayı yıkılmadan atlattı.
Örneğin metal bağlar,
stratejik yerlerde çiviler, hava geçirmez panjurlar
inşaat masraflarını yüzde birkaç oranında artırıyor.
Eski evleri güçlendirmek biraz daha zor ve pahalı.
Eski şehirleri güçlendirmekse çok zor.
Bazı zengin metropoller sivil savunmalarına milyarlar döküyor.
Osaka, sel riski altındaki havalimanını
katman katman döşeme yaparak yükseltiyor.
Şangay,
seli emecek veya yönünü değiştirecek park ve su yollarıyla
bir sünger şehir hâline getirildi.
New York City'yse cesur bir şey planlıyor.
10 milyar dolar tutmasını beklediğimiz bir girişime başlayacağız.
Lower Manhattan'ın kıyı şeridini East River'a doğru genişleteceğiz.
Cesurca ama en önemlisi gerekli bir proje.
Büyükşehir planlarının çoğunda
fırtına dalgalarına karşı devasa duvarların inşası var.
Bunu bir asırdan uzun süredir yapıyoruz.
Ama bu kıyı duvarlarının yarattığı çalkantının
civardaki sahillerde seli hızlandırdığı ortaya çıktı.
İnşaları da çok maliyetli ve sıkça pahalı tamirler gerektiriyorlar.
İnsanın pratik zekâsı devrede ama kasırgalar bizi hâlâ yeniyor.
Devasa duvarlar inşa etmekten çok daha etkili olacak bir şey var,
sulak alan restorasyonu.
1999'da bir siklon Doğu Hindistan'da karaya ulaştı.
Bu köydeki evlerde ortalama hasar maliyeti 7,000 rupi oldu.
Ortalama bir ailenin yıllık kazancının üç katı.
Ama bu köyde o hasarın sadece beşte biri görüldü.
Çünkü burayı bir mangrov ormanı koruyordu.
Mangrovlar dünyanın dört bir yanında
hem fiziksel kalkan hem de sünger işlevi görüyor.
Sel sularını emerek
yılda 65 milyar dolarlık maddi hasarı önlüyorlar.
Siklonlar mangrovlara da zarar veriyor
ama sağlıklı ormanlar kıyı duvarlarının aksine kendini onarıyor.
Sedimentleri köklerinde tutarak da erozyonu tersine çeviriyorlar.
Mangrovların çevresindeki arazi
yılda 10 milimetre yükselip deniz seviyesindeki yükselişi yenebiliyor.
Kıyı şeritlerimizde başka türlerde doğal bariyerler de var.
Sulak alanlar, mangrovlar gibi milyonlarca litre su tutabiliyor.
Resifler, fırtına dalgalarının fiziksel darbesini emebiliyor.
Kumullar da bizi koruyabiliyor.
Porto Riko kıyılarında dev kumullar vardı
ama 1950'lerde San Juan hızla büyürken
kumun büyük bir kısmı havalimanı pistlerine götürüldü.
Kalan kum da insan trafiğiyle bozuldu
ve Maria'nın fırtına dalgalarıyla başa çıkamadı.
Porto Riko Üniversiteli bilim insanları
hasarı değerlendirme ve kumul restorasyonu için
yerlilerle anlaştı.
Benzer projeler birçok yerde yapılıyor.
Gittikçe daha fazla insan
sulak alanları gökdelenler kadar değerli yerler sayıyor.
Bu alanlar
ABD'nin doğu ve güneydoğusunun ne kadarını kurtaracağımızı belirleyecek.
Görmek istemediğim şey
zengin topluluklara kıyı duvarları ve koruma sistemleri kurulurken
marjinalleştirilmiş, yoksul toplulukların taşınma yükünü sırtlaması.
Ama kâr ve zararlarını düşünen, sınırlı kaynaklara sahip bir devletseniz
bu mantıklıdır.
İki farklı mahalledeki iki evde iki aileniz var diyelim.
Ucuz ev muhtemelen daha zayıftır
ama devlet bu evi korursa ve pahalı ev hasar alırsa
tamir daha pahalıya gelir.
Çok daha fazla yardım gerekebilir.
Aile giderse devlet zengin vergi mükelleflerini yitirir.
Bu yüzden düz hesaplama basittir.
Milyon dolarlık evlerin bölgesine yatırım daha az kaybettirir.
Bir afetin en eşitsiz aşaması iyileştirmedir.
Büyük doğal afetlere bakan bir çalışma
siyah ve Hispanik hanelerinin para kaybettiğini gösterdi.
Mantıklı. Ama şaşırtıcı olan şu…
Afet bölgelerindeki beyazların net servetleri genellikle artıyor.
Ortalama 126,000 dolar kazandılar.
Varlıklı ailelerde tamir için iyi bir konut sigortası,
beden ve ruh sağlığı için iyi bir sağlık sigortası,
devlet yardımına başvurabilmek için kaynaklar var.
Ve ayağa kalkmakta olan bir bölgeye dönmenin faydalarını görüyorlar.
Ama düşük gelirli aileler bazen evlerini tamamen kaybediyorlar.
Aileden kalan bir mülkleri olabiliyor.
Bu nedenle belgeleri olmayabiliyor.
Bir sürü resmî olmayan anlaşma var.
Bazı yardımlara başvurmak için tapunuzun olması gerekiyor.
Bu nedenle bir sürü insan
kasırgaların birkaç yüz dolarlık hasarıyla
nesillerce ailelerinde olan evi, arazileri yitirdi. Çok yaygın.
Taşınmaya parası yetmeyen aileler için kalmak da çok pahalı.
Şu anda destek vermeyen bir devletin
afet yaşandığında yardım vereceğine nasıl inanabiliriz ki? Vermiyor.
Bu yılın kasırga sezonuna hazırlıkları konuşmaya geldiğiniz için teşekkürler.
2007'de
Craig Fugate, Kongre'de ifade verdi.
Bahsetmek istediğim zorluk şu.
Güney Florida'da yaşanan,
1926 Büyük Miami Kasırgası'na benzeyen 5. kategori bir kasırga.
O kasırga yüzlerce kişiyi öldürüp
ilçenin neredeyse üçte birini, 40,000 kişiyi evsiz bırakmıştı.
Fugate bir simülasyon yaptı.
"Bugün olsaydı müdahale nasıl olurdu?" dedik.
İhtiyacı analiz etmeye başladık ve karşılayamıyorduk.
Yeterli kaynağımız yoktu.
Etkilenen bölgede altı milyondan fazla kişi vardı.
Bu uygulamayı yaparken
herkese, kurtarılmayı bekleyen bir mağdur gibi baktığımızı
fark etmeye başladım.
Ama bulunduğum hiçbir afette insanlar beklemiyordu.
İnsanlar, komşusunun ilk müdahalecisi oluyordu.
Birkaç kadın
30 ila 60 kişiye yemek yapacakları aşevleri kurmuşlardı.
"Yiyecek ve tüp getirirsek
30 yerine 300 kişiye yemek yapabilir misiniz?" dedik.
Hepsi kabul etti.
Loíza'da ve Porto Riko'nun her yerinde
komşular yiyecek ve su getirdi, muhtaç olanları takip etti,
güneş panelleri kurdu
ve malzemeleri paylaşmak için bir uygulama yazdı.
Sahadaki devlet desteği eksikliğiyle mücadele etmenin
çok yaratıcı yollarını buldular.
Devlet merkezli problem çözme,
bu büyük olaylarda feci bir başarısızlığa uğrar.
İnsanların komşularına yardımı arttıkça
sınırlı devlet kaynaklarını en muhtaç kişilere yönlendirmede
daha başarılı olabiliriz.
Öğrendik ki iyileştirmenin birden fazla boyutu var,
keyif ve neşe
sıhhatin çok merkezî bir unsuru.
Loíza'nın müziği topluluk hâlinde yapılır.
Bu, topluluğun
bir araya gelip müzik yapması, şarkı söyleyip dans etmesi,
bir arada olması için bir fırsat.
Afetten en iyi çıkan yerler
topluluğun mevcut bağlarını gözetip beslediğimiz yerler oldu.
İnsanların yıkılmamak için o kaynaktan beslendiğini görüyoruz.
Ama her kaynağın bir sınırı vardır.
Maria'dan dört yıl sonra
Loíza'daki birçok çatı hâlâ mavi brandalarla kaplı.
Ve Afrika açıklarında
yeni bir felaket oluşuyor olabilir.
Her şey hassas ve her şey kolayca çökebilir.
Yani yeni bir kasırgayı beklememeliyiz.
Alt yazı çevirmeni: Hazal Ünlüçay