We wrześniu 2017 roku
huragan Maria przetoczył się przez Karaiby
i uderzył w Portoryko.
Ten huragan brzmiał jak bestia.
Jak drapieżna, warcząca bestia
niszcząca wszystko.
To straszne, gdy nie możesz nic zrobić.
Całe 20 lat mojej pracy
przepadło.
Proszę opisać ostatnie 24 godziny.
Piekło.
To było okropne.
Nigdy nie przeżyłam czegoś takiego…
DYREKTOR WYKONAWCZA
…i mam nadzieję, że już nie będę musiała.
Dotarłem do San Juan dwa dni po przejściu huraganu.
Przez cały czas nie było wody ani prądu.
DZIENNIKARZ
Mogę wam powiedzieć,
że doświadczenie huraganu,
gdy boisz się o dom albo swoich bliskich,
zostawia ślad do końca życia.
Coraz więcej ludzi żyje na drodze huraganów,
a ocieplenie planety sprawi, że będą one bardziej niszczycielskie.
Choć liczba huraganów nie wzrasta…
ADMINISTRATOR FEMA
…to będą one bardziej niebezpieczne.
Co możemy zrobić, żeby zapewnić bezpieczeństwo
w obliczu tego kataklizmu?
Czy nauczymy się przetrzymywać nadciągające huragany?
Wielki sztorm w środku pola widzenia.
Huraganom towarzyszą gwałtowny, niszczycielski wiatr,
ulewne deszcze i przypływy.
Statki są bezbronne wobec wściekłości tajfunu.
Ci na zachód od Nowego Orleanu mają szczęście,
ale dla wielu wspomnienia sztormów z lat 60. są zbyt żywe.
Mam 61 lat
i wszystkie były straszne. Trzeba traktować je poważnie.
HURAGANY
W 1959 roku, w czasie zimnej wojny,
setki naukowców zebrały się w San Francisco,
żeby odpowiedzieć na proste pytanie.
„Czy da się zrobić coś dobrego z bronią atomową?”
Mieli mnóstwo pomysłów.
Zamienić szereg kraterów w kanał morski.
Wykorzystać ciepło bomby do destylacji wody morskiej.
I zdetonować bombę w oku huraganu,
żeby wykoleić sztorm.
Ten pomysł jest wciąż niezwykle kuszący,
więc amerykańska agencja zajmująca się huraganami
odniosła się do tematu w FAQ.
TO NIE JEST DOBRY POMYSŁ.
Problem w tym, że nie mamy wystarczająco dużej bomby.
To rzadkie nagranie najpotężniejszej broni atomowej w historii,
radzieckiej Car-bomby.
To był wybuch o mocy 50 megaton,
imponujące uwolnienie energii.
Ale w pełni rozwinięty huragan
może uwalniać tyle energii co kilka godzin.
Gdyby zdetonować bombę w huraganie, zapewne powstanie
radioaktywny huragan.
Te sztormy są tak potężne,
bo działają na zupełnie inną skalę.
Są napędzane przez ogromne połacie oceanu
i obracanie się planety.
Słońce nagrzewa wodę, która paruje i wznosi się,
tworząc wysokie chmury burzowe,
a przy powierzchni strefę niskiego ciśnienia.
Powietrze wokół wypełnia tę przestrzeń,
ale odchyla się przez efekt Coriolisa.
Tor powietrza poruszającego się po powierzchni wydaje się zakrzywiać.
To sprawia, że system obraca się
w lewo na północnej półkuli i w prawo na południowej.
Efekt Coriolisa jest słaby przy równiku,
a przy biegunach woda zbyt zimna.
Ale w tej strefie warunki są odpowiednie.
Ponad 100 milionów ludzi cierpi co roku z powodu cyklonów,
a więcej niż jedna na pięć osób na Ziemi
jest na ich drodze.
To w zasadzie cyklony tropikalne,
ale tu nazywane są tajfunami,
a tutaj huraganami.
Jedna z ich tras przecina Karaiby,
a Portoryko dostaje się co kilka lat.
Co nie znaczy, że było gotowe na to.
Mamy wrzesień 2017 roku. Kilka huraganów zagraża Karaibom,
ale Maria jest łagodnym wirem
nadchodzącym znad wybrzeża Afryki.
Burzowe chmury formują się i zaczynają wirować.
Wyłania się oko, oaza spokoju,
otoczone szybkim jak pociąg wiatrem.
Osiąga on prędkość 280 km/h,
co czyni Marię huraganem kategorii 5.
Miał kategorię 5 i wyglądało na to,
że uderzy w Portoryko.
Tanya prowadzi Taller Salud,
organizację pozarządową dla kobiet
z siedzibą 30 km od stolicy Portoryko,
w nadbrzeżnym mieście Loíza.
To była wioska zbiegłych niewolników.
Sześćdziesiąt procent mieszkańców Loízy
identyfikuje się jako Portorykańczycy pochodzenia afrykańskiego.
Miasto leży między dwoma rzekami, oceanem i rozległymi bagnami,
co pomogło mieszkańcom chronić ich kulturę.
Loízeños wymyślili bombę,
połączenie muzyki hiszpańskiej i afrykańskiej.
Ale położenie Loízy również odseparowało ją
od rozwoju gospodarczego San Juan.
Pominięto ją w planach urbanistycznych
w latach 50. i 60.
Dużą rolę odegrał rasizm.
Nie zrobiono nic, żeby zapewnić dostęp
do szpitali, uniwersytetów i ogólnie infrastruktury.
Bieda i otoczenie przez wodę sprawiły,
że Loíza była szczególnie bezbronna wobec huraganu Maria.
Huragany spiętrzają ocean przed sobą,
tworząc górzyste fale.
Ta fala sztormowa podmyła wybrzeże Loízy.
W tym samym czasie chmury uwolniły zgromadzoną wodę oceaniczną,
przepełniając rzeki i zalewając całe dzielnice.
W niektórych miejscach powódź sięgała dwóch metrów,
więc pokryła domy.
Część wody to były ścieki.
Loíza należała do najbardziej dotkniętych miast na wyspie.
Zniszczonych zostało trzy tysiące domów.
Miasto wpisuje się w globalny wzorzec.
Biedniejsi często żyją na terenach zalewowych.
Tak jest w Wietnamie
i płd.-zach. Bangladeszu.
Albo mieszkają bliżej fabryk,
jak w Houston w Teksasie.
W 2017 roku huragan Harvey przyniósł tu ponad metr opadów,
naruszając toksyczne wysypiska.
Huragany mogą wywołać skażenie wśród okolicznych społeczności.
Biedne obszary są bardziej bezbronne i rzadziej otrzymują szybką pomoc.
Portoryko było tego przykładem.
Zdjęcia satelitarne pokazują elektryczność przed huraganem i po nim.
Mijały miesiące, w San Juan wracał prąd,
ale odległe rejony, w tym Loíza, pozostały w ciemności.
Były gubernator Portoryko
opublikował zdjęcie operacji przeprowadzonej przy latarce.
Pacjenci z chorymi nerkami
latali samolotem do ośrodka dializ.
Diabetycy nie mogli schłodzić insuliny.
Trudno uwierzyć. Ten kryzys dotyka cały kraj.
W miesiącach po huraganie Maria liczba ofiar śmiertelnych wciąż rosła.
Ludzie stracili życie,
które należało chronić.
Zdarzenia są naturalne,
a katastrofy – polityczne.
Portoryko to terytorium Stanów,
więc poprosili o pomoc rząd federalny.
Bez pomocy kryzys humanitarny
tylko się pogorszy.
Mieszkańcy Portoryko to Amerykanie.
To zadanie dla rządu federalnego.
Ale rząd nie spieszył z pomocą,
a władze wyspy źle zarządzały dystrybucją.
Garstka osób,
która nie zna takiego ryzyka,
decyduje za społeczności
z dużym doświadczeniem
w sprawie gotowości na wypadek klęski.
To protekcjonalne i okrutne.
Następstwa Marii były tragedią,
ale przed nią odniesiono mały triumf.
Dzięki dekadom ludzkiej pomysłowości
mieszkańcy wiedzieli, że nadejdzie.
Rdzenna ludność Karaibów, jak Tainowie,
nauczyła się rozpoznawać wczesne oznaki tych burz.
Wysokie, pierzaste chmury
i fregaty, które wracają do siedlisk o niezwykłej porze.
Nowi przybysze nie znali tych ostrzeżeń.
W 1780 roku huragan przeciął Karaiby
i w kilka dni zabił 22 000 osób.
Ale w 1928 roku, gdy podobny huragan
pokonywał tę trasę przez Portoryko, barometry w San Juan
wykryły spadek ciśnienia, który poprzedza potężną burzę.
Wysłano telegrafem alarm do wszystkich dzielnic,
a radia nadały ostrzeżenie.
Dlatego sztorm zebrał dużo mniejsze żniwo.
A nasze prognozy pogody są coraz lepsze.
Z każdego zakątka Karaibów
informacje o pogodzie są odbierane 24 godziny na dobę
ze stacji pogodowych
oraz z samolotów zwiadowczych sił powietrznych i marynarki.
Potem w 1961 roku pojawił się
pionierski reportaż o huraganie Carla.
Po raz pierwszy widzowie oglądali w telewizji obrazy radarowe huraganu.
Tu jest oko huraganu.
Sam widok wielkości sztormu na mapie
zmobilizował tysiące ludzi do ucieczki.
Tego samego dnia
pojawiła się kolejna wielka nowość.
Satelita TIROS 3 wykrył z kosmosu huragan,
zanim dowiedzieliśmy się o jego istnieniu.
To tylko przedsmak bardziej zaawansowanej prognozy pogody.
Dziesięć lat później dwudniowe prognozy myliły się o blisko 500 kilometrów.
Liczba ta stale spadała, do około 50 kilometrów obecnie.
Więc mniej osób umiera.
W latach 60. XX wieku dziesiątki tysięcy
tonęło co roku w sztormach.
Dziś typowa liczba to setki.
Prognozy są dobre i przygotowania przebiegają pomyślnie,
co nie znaczy, że nie będzie szkód.
Craig Fugate stał na czele agencji FEMA,
zajmującej się klęskami żywiołowymi w USA.
Przewidywanie tras znacznie się poprawiło.
Gorzej z prognozą intensywności.
Czasami huragan nagle przybiera na sile,
co może zaskoczyć meteorologów.
Wczoraj był tropikalną burzą.
W prognozach intensywności widać duże zmiany.
Nikt nie spodziewał się, że będzie tak silny.
Te nagłe skoki są bardzo niebezpieczne
z punktu widzenia opinii publicznej.
„Była kategoria 1”.
A 24 godziny później jest piąta.
„Gdybym wiedział, to bym się ewakuował”.
Naukowcy uważają, że to zaostrzanie jest coraz częstsze
przez zmiany klimatyczne.
Czy klimat się zmienia? To już się stało.
Widać znaczny wzrost poziomu mórz.
Prawie 25 centymetrów.
Wiele dużych miast jest blisko poziomu morza,
które jeszcze się podniesie o 30 cm,
a może kilka metrów do końca stulecia.
Każdy centymetr przyczynia się do fal sztormowych.
Dlatego powodzie wywołane przez sztormy przybrzeżne,
a zwłaszcza huragany, są bardziej niszczycielskie.
A cieplejsze wody nasilają porywy wiatru
i burzowe deszcze.
Gdy woda nagrzewa się bliżej biegunów,
strefy cyklonów mogą się powiększyć.
Ale nie ma pewności. Ocieplenie może mieć dziwne skutki.
Na przykład spowalnia ruch huraganów.
Weźmy huragan Dorian,
który dosłownie stacjonował na Wielkiej Bahamie,
mając wysoką kategorię.
Cyklony tropikalne wyrządzają coraz więcej szkód,
a zmiany klimatyczne mogą to pogorszyć.
Ale ten trend wynika głównie z tego,
że coraz więcej ludzi zabudowuje
drogę zniszczenia.
Od roku 1970 do 2010,
gdy populacja świata prawie się podwoiła,
ta na wybrzeżach podatnych na cyklony
niemal się potroiła.
Ale nie każdy będzie mógł zostać.
Więcej ludzi musi zdecydować, czy odejdą.
Te społeczności są pragmatyczne.
Wiedzą, że fizycznie nie da się tam żyć,
ale też domagają się uznania tego,
co znaczy dla nich ziemia.
Loíza nazywana jest stolicą tradycji w Portoryko
i jest twierdzą afroportorykańskiej tożsamości.
Łączy ich z przodkami. To coś więcej niż kawałek gruntu.
Czy zmiany klimatyczne
mają odciągnąć nas od naszych społeczności?
W niektórych częściach kraju odbudowa nie ma sensu.
W innych mogą przyjść z pomocą rozwiązania inżynieryjne.
Budujemy lepsze domy odporne na wiatr
dzięki kontrolowanym eksperymentom
i doświadczeniu.
To Mexico Beach na Florydzie przed uderzeniem huraganu Michael.
A to po huraganie.
Domy zostały zrównane z ziemią,
ale ten przetrwał prawie bez szwanku.
Jego ściany są wylane żelbetonem,
co podniosło koszty budowy o 15 do 20%.
Część domów zbudowanych przez Habitat for Humanity
również przetrwało huragan.
Dzięki tańszym umocnieniom,
jak metalowe ściągi, strategicznie wbite gwoździe
i uszczelnione okiennice,
co podniosło koszty budowy o kilka punktów procentowych.
Nieco trudniej i drożej modernizuje się stare domy,
a tym bardziej stare miasta.
Niektóre zamożniejsze metropolie inwestują miliardy w budowanie obrony.
Osaka podnosi swoje zalewane lotnisko,
dodając kolejne warstwy nawierzchni.
Szanghaj postanowił stać się miastem gąbką,
pełnym parków i dróg wodnych, które wchłoną lub przekierują powódź.
A Nowy Jork planuje coś odważnego.
Podejmiemy wysiłek, który ma kosztować dziesięć miliardów dolarów,
żeby przedłużyć linię brzegową Dolnego Manhattanu
w kierunku East River.
To śmiałe przedsięwzięcie, ale konieczne.
Wiele z tych planów dotyczy budowy murów,
żeby zatrzymać fale sztormowe, co robimy od ponad stu lat.
Ale okazuje się, że wały powodują turbulencje,
które prowadzą do szybszego wymywania plaż.
Są też drogie i często wymagają napraw.
Wykazujemy się pomysłowością, ale huragany wciąż uczą nas pokory.
Od budowy gigantycznych murów skuteczniejsza może być
rekultywacja terenów podmokłych.
W 1999 roku
cyklon dotarł do wschodnich Indii.
Szkody w tej wiosce wyniosły 7000 rupii na gospodarstwo,
prawie jedną trzecią średnich rocznych dochodów.
Ala ta wioska doznała pięć razy mniejszych szkód,
bo chronił ją las namorzynowy.
Na całym świecie namorzyny pełnią rolę fizycznej tarczy i gąbki,
wchłaniając wody powodziowe
i zapobiegając stratom o wartości 65 miliardów dolarów rocznie.
Oczywiście cyklony niszczą też namorzyny,
ale zdrowe lasy same się regenerują, w przeciwieństwie do wałów,
i odwracają erozję, zatrzymując osady w korzeniach.
Teren wokół namorzynów może co roku podnieść się nawet o 10 mm,
prześcigając wzrost poziomu morza.
Linie brzegowe mają też inne naturalne bariery.
Mokradła, które mogą pomieścić miliony litrów wody,
i rafy, które pochłaniają uderzenia fal sztormowych.
Wydmy też wystawiają się za nas.
Na wybrzeżu Portoryko były wydmy,
ale w latach 50., kiedy San Juan prosperowało,
piasek był potrzebny do budowy pasów startowych.
Resztę zniszczyło przemieszczanie się ludzi
i fala uderzeniowa huraganu Maria.
Naukowcy z Uniwersytetu w Portoryko
łączą siły z lokalną ludnością, żeby ocenić szkody
i przywrócić wydmy.
Podobne projekty realizuje się wszędzie.
Coraz więcej ludzi myśli o mokradłach
jako miejscach tak cennych jak wieżowce.
To zadecyduje o tym,
jaką część wschodnich i południowo-wschodnich Stanów ocalimy.
Wolałbym nie widzieć,
jak biedne i zmarginalizowane społeczności
ponoszą ciężar przesiedlenia,
a zamożniejsze społeczności budują sobie
wały i systemy obronne.
Ale to logiczne, jeśli masz ograniczony budżet
i martwisz się o bilans.
Załóżmy, że masz dwie rodziny w dwóch różnych dzielnicach.
Tańszy dom jest bardziej narażony,
ale jeśli rząd ochroni ten dom, a ucierpi ten droższy,
naprawy będą kosztowniejsze,
rząd zapłaci większą zapomogę
i straci bogatych podatników, jeśli rodzina się wyniesie.
Więc obliczenia są proste.
Zaoszczędzę, inwestując w miejsca
z domami za milion dolarów.
Najbardziej nierównym etapem
każdej katastrofy jest powrót do normy.
Badanie nad kataklizmami wykazało,
że czarni i Latynosi tracą w ich efekcie pieniądze.
To ma sens. Ale co zaskakujące…
Biali w strefach katastrofy
pomnażają swój majątek.
Zyskali średnio 126 000 dolarów.
Zamożniejsze rodziny zrobią remont z ubezpieczenia domu
i zregenerują ciało i umysł z polisy zdrowotnej.
Mają też środki, by skutecznie zabiegać o pomoc rządową.
A potem czerpią korzyści z powrotu do miejsca, które staje na nogi.
Z drugiej strony biedniejsze rodziny
często tracą całe domostwa.
Posiadają, powiedzmy,
własność przekazywaną od pokoleń,
więc nie zawsze mają dokumentację.
Jest wiele nieformalnych umów.
Żeby złożyć wniosek o pomoc, potrzebny jest akt.
Więc wiele osób straciło
domy i ziemię będące w ich rodzinach od pokoleń
przez kilkaset dolarów szkody. To powszechne.
Kogo nie stać na przeprowadzkę,
nie stać też na to, żeby zostać.
Jeśli nie dostają wsparcia na bieżąco,
to jak mają wierzyć, że rząd im pomoże
w razie katastrofy?
Nie pomoże.
Cieszymy się, że tu jesteście,
żeby omówić przygotowania do tegorocznego sezonu huraganów.
W 2007 roku
Craig Fugate zeznawał przed Kongresem.
Oto wyzwanie, o którym chcę mówić.
We Florydę uderza huragan kategorii 5,
podobny do wielkiego huraganu w Miami z 1926 roku.
Ten huragan zabił setki ludzi, a 40 000 pozostało bez dachu nad głową,
prawie jedna trzecia mieszkańców hrabstwa.
Fugate przeprowadził symulację.
Zastanowiliśmy się, jak wyglądałaby reakcja.
Zaczęliśmy analizować potrzeby
i nie mogliśmy im sprostać. Mieliśmy za mało środków.
W tym rejonie było ponad sześć milionów ludzi.
W trakcie tego ćwiczenia zdałem sobie sprawę,
że traktujemy każdego z nich jak ofiarę,
która czeka, aż ktoś ją uratuje.
Ale z doświadczenia wiem, że ludzie nie czekają.
Najszybciej reagowali sąsiedzi.
Kilka kobiet zorganizowało kuchnię,
żeby gotować dla 30 do 60 osób.
Zapytaliśmy, czy jeśli przyniesiemy więcej produktów i gazu,
to ugotują dla 300 osób.
Zgodziły się.
W Loízie i całym Portoryko
sąsiedzi dostarczali jedzenie i wodę, pilnowali słabszych,
instalowali panele słoneczne
i stworzyli aplikację do dzielenia się zapasami.
Wymyślali zupełnie innowacyjne sposoby
radzenia sobie z brakiem wsparcia ze strony rządu.
Rozwiązywanie problemów na szczeblu rządowym nie powiedzie się
podczas takiej katastrofy.
Im bardziej sąsiedzi pomagają sąsiadom,
tym lepiej skupimy ograniczoną ilość środków rządowych
na najbardziej potrzebujących.
Odkryliśmy, że stawanie na nogi
ma kilka wymiarów.
Ta radość
i zabawa
to ważny aspekt dobrego samopoczucia.
Muzyka Loízy powstaje w społeczności.
To daje im szansę na spotkanie się i wspólne granie,
śpiewanie, tańczenie
i bycie razem.
Miejsca, które poradziły sobie najlepiej,
to te, w których pielęgnowaliśmy
istniejące więzi społeczne.
Widać, że ludzie czerpią z tego źródła,
żeby iść dalej.
Ale każdy zasób jest ograniczony.
Cztery lata po huraganie Maria wiele dachów w Loízie
wciąż jest niebieskich.
A w wodach u wybrzeży Afryki
może tworzyć się nowa katastrofa.
Wszystko jest delikatne i może się łatwo zawalić.
Nie potrzebujemy kolejnego huraganu.
Napisy: Anna Samoń