Năm 2004, Carolina Panthers đối đầu New England Patriots.
Đó được coi là thuộc số các trận Super Bowl hay nhất từng chơi,
nhưng nó lại đi vào lịch sử vì nguyên nhân khác.
Nhiều người theo dõi trên CBS đã thấy một cảnh ngoài mong đợi
khi ca sĩ Janet Jackson bị lộ ngực trong chương trình giữa giờ nghỉ.
Dù là tai nạn hay là chiêu trò gây sốc có chủ ý
hay là sự cố trang phục. Dù là gì…
Viacom, chủ sở hữu CBS,
sẽ phải nộp phạt 550.000 đô la.
Hôm sau, Janet Jackson đã xin lỗi.
Tôi thực sự xin lỗi
nếu có xúc phạm tới ai. Tôi thực sự không cố ý.
Nhưng giới truyền thông vẫn sốt xình xịch. Một "người bạn" của Justin Timberlake
đã giấu tên trả lời các tờ báo lá cải rằng cô đã nói dối anh và đã lợi dụng anh
hòng cứu vãn sự nghiệp của cô.
Điều đó đã góp phần gia tăng làn sóng chỉ trích Janet Jackson.
JANET JACKSON LÀ VẬY MÀ
Và tuần sau đó, khi đến lượt Justin xin lỗi,
anh đã mở đầu bằng một câu đùa.
Rồi, tôi biết tuần qua rất khó khăn với mọi người, và…
Chính anh cũng không thể nín cười.
Chuyện đã xảy ra là vô tình,
hoàn toàn đáng tiếc, và tôi xin lỗi nếu các bạn thấy bị xúc phạm.
Ngày nay, sẽ chẳng ai chấp nhận lời xin lỗi đó.
Ta đang sống trong "thời đại xin lỗi". Cứ đọc tin tức
là lại thấy có ai đó mới đưa ra lời xin lỗi.
Từ các chính khách đến các ngôi sao,
cả các chính phủ cũng xin lỗi vì những tội lỗi trước kia.
Theo tôi một điều khiến người ta lo ngại
đó là, khi có quá nhiều lời xin lỗi như hiện nay, có thể chúng sẽ bớt hiệu quả.
Đó gọi là sự suy giảm chuẩn tắc.
Càng nhiều người xin lỗi,
ta càng mong đợi những lời xin lỗi,
nhưng càng ít sẵn lòng tha thứ như trước.
Khi người ta sành sỏi hơn
và thấy thêm lời xin lỗi kiểu đó, họ sẽ kỳ vọng hơn.
Họ sẽ mong thấy dấu hiệu rằng chúng là thật tâm.
Vậy điều gì tạo nên lời xin lỗi hiệu quả,
và chúng thực sự có sức mạnh gì?
Không biết xin lỗi sao cho đủ.
Chắc anh ta sẽ giải thích cực kỳ lọt tai về việc tới muộn thế,
xong sẽ xin lỗi.
Xin lỗi đi!
Hôm nay chúng tôi có mặt tại đây để thay mặt đất nước xin lỗi.
Tôi phải nhận hết trách nhiệm về các hành vi của mình.
Tôi không đến đây để xin lỗi.
Tôi sẽ không đổi ý và tôi sẽ không xin lỗi đâu.
Đây là cơ hội
để ta bỏ lại quá khứ.
LỜI XIN LỖI
"Xin Chúa thứ tha cho tội lỗi của con".
Suốt hàng ngàn năm ở các nước nói tiếng Anh,
đó là những lời xin lỗi duy nhất mà ta biết.
Lời xin lỗi gửi tới thế lực lớn hơn.
Một nhà nghiên cứu đã phân tích mọi văn bản tiếng Anh cổ còn sót lại
và không tìm thấy một ví dụ xác thực nào về việc xin lỗi.
Nhưng rồi, đến thập niên 1590,
Shakespeare đã viết những lời này.
"Thưa Bệ hạ, Người đâu cần xin lỗi.
Chỉ có ta mới cần xin Bệ hạ thứ tội".
Đó là từ "xin lỗi" đầu tiên được dùng theo cách hiểu thời nay
và là một hình thức hoàn toàn mới để ta thể hiện sự ăn năn nội tâm với người khác.
Rất khó để xin lỗi
và rất khó để xin lỗi một cách chân thành, ý nghĩa.
Nhưng thường sẽ có một vài yếu tố then chốt.
Thứ nhất, bộc lộ sự ăn năn.
Đó là thứ ta nghĩ tới khi nghĩ đến một lời xin lỗi.
"Xin lỗi. Xin cáo lỗi. Tôi thấy có lỗi quá". Những câu nói kiểu đó.
Thứ hai.
Công nhận sự tổn hại, đau đớn mà nạn nhân đã chịu
do những hành vi của ta. Vậy sẽ làm họ thấy được hiểu và thừa nhận.
Bạn cũng nên nhận trách nhiệm nữa.
Về mặt tâm lý, nạn nhân rất cần nghe điều đó.
Đưa ra lời giải thích cho hành vi của bạn cũng sẽ có ích.
Thế rồi, để tiếp tục…
Đề nghị hàn gắn hoặc cam kết thay đổi.
Và cuối cùng là xin được tha thứ.
Trong nghiên cứu của Karina, người ta hay nói là họ lồng bốn, năm
yếu tố này vào những lời xin lỗi thông thường.
Nhưng thực tế thì thường chỉ có hai mà thôi.
Bạn sẽ bị giằng xé giữa việc muốn làm điều đúng đắn,
muốn hàn gắn mối quan hệ, muốn làm người kia vui lòng hơn,
và việc bảo vệ ý thức về bản thân rằng mình là người tốt,
không chỉ với người khác mà với cả bạn. Việc đó có thể rất khó chịu.
Những lời xin lỗi công khai thì có khi còn khó đưa ra hơn.
Khó mà làm hài lòng hàng triệu người nghe được.
Có đủ thứ để cân nhắc khi một người quyết định có nên xin lỗi không.
Thứ vào loại quan trọng nhất là những người nghe nào bạn quan tâm nhất.
Matthew Hiltzik là nhà quản lý khủng hoảng
có rất nhiều thân chủ là ngôi sao.
Nghề của anh đang rất thịnh.
Tôi phải nghe máy. Lát tôi sẽ phải nghe máy một chút.
Đợi tôi nghe rồi tôi quay lại ngay.
Đợi tôi chút được không? Tôi xin lỗi. Tôi phải…
Xin lỗi vì dừng nhiều quá. Mong là nhanh thôi.
Hơi bận hơn tôi tưởng. Ừ, đúng hôm lắm việc.
Cho tôi xin lỗi trước.
Ta đã thấy sự giảm thiểu đáng kể những trường hợp xin lỗi khi phỏng vấn,
khi người nổi tiếng ngồi trên ghế.
Hôm nay, tôi ngồi đây để thừa nhận chuyện đó và để nói là tôi xin lỗi.
Tôi chỉ muốn xin lỗi.
Tôi xin lỗi, và tôi không đáng hay mong được các bạn tha thứ.
Họ không mạo hiểm chịu sự chi phối khi bị người khác phỏng vấn nữa.
Giờ họ có cơ hội trò chuyện trực tiếp với người nghe
theo cách chưa từng có trước đây.
Đây chính là một màn diễn khác, với các đoạn phim được quay trực tiếp.
Tôi rất xin lỗi những ai đã cảm thấy bị xúc phạm.
- Tôi xin lỗi những ai đã bị tổn thương. - Xin tạ lỗi.
Hoặc với những tuyên bố mang tính cá nhân, được viết trên ứng dụng Ghi chú của iPhone
rồi chụp màn hình lại và đăng lên mạng xã hội.
Một mặt, việc đó rất tốt vì nó dễ hơn nhiều.
Bạn có thể nói điều muốn nói, đúng cách bạn muốn.
Nhưng dù dễ kiểm soát hơn là vậy,
có những người vẫn khó khăn trong việc xin lỗi đúng cách.
Sai lầm lớn nhất người ta mắc phải khi xin lỗi là họ lồng vào
đôi chút yếu tố phòng vệ trong đó
để giúp họ giữ thể diện, bảo vệ hình ảnh bản thân họ.
Bộc lộ sự ăn năn nhưng nghe không ăn năn cho lắm.
Tôi thành thật xin lỗi. Tôi là diễn viên hài mà.
CÓ CHÚT PHÒNG VỆ
Tôi đi quá giới hạn, xê dịch giới hạn.
ĐẢO MẮT
Hoặc là nghe ăn năn quá.
Tôi xin lỗi nhiều lắm.
BLOGGER LÀM ĐẸP
Mong là ngày nào đó, các bạn…
QUÁ NHIỀU NƯỚC MẮT
…sẽ nhìn ra được con người thật của tôi.
TẬP TRUNG VÀO BẢN THÂN
Sau đó, Laura Lee đã phải xin lỗi vì lời xin lỗi này của cô.
Trong đoạn phim đó, tôi đã ra vẻ nạn nhân.
Tôi không phải nạn nhân dưới bất kỳ hình thức nào
trong trường hợp này.
Ngoài ra còn có xu hướng đẩy lỗi,
như cho rằng cách dư luận phản ứng mới thực sự là vấn đề.
Tôi không muốn những sự la ó
và giận dữ với chuyến đi này
làm phân tâm, dù là một chút, khỏi các vấn đề thực sự
mà có lẽ dân Texas quan tâm.
Hoặc là tránh xưng "tôi".
TỔNG THỐNG MỸ
Tôi rất tiếc khi cô ấy bị đối xử theo cách đó.
Hay như ở trường hợp Ja Rule,
đồng sản xuất Lễ hội Fyre thảm họa, anh ta nên thẳng thắn hơn.
KHÔNG PHẢI DO TÔI NHƯNG TÔI RẤT LẤY LÀM TIẾC
Tỏ ra cương quyết và bảo: "Tôi vẫn tin những hành động của mình.
Tôi từ chối xin lỗi vì những hành động đó".
Việc đó sẽ làm tăng uy lực, tăng sự tự tôn
vì người ta sẽ cảm thấy như họ đang kiểm soát lại được tình hình.
Đó là sự thôi thúc tự nhiên, nhất là khi tình huống gặp phải không thực sự rõ ràng.
Thường thì ít nhất, ai cũng có phần nghĩ mình là nạn nhân.
Và ai cũng nghĩ mình mới là người đáng nhận được lời xin lỗi từ người khác.
Nên nhiều chuyên gia cho rằng
lời xin lỗi hiệu quả nên khác một màn thể hiện,
mà thực chất nên là một cuộc đối thoại.
Tôi là Donnell Penny. Tôi đến từ Brooklyn, New York.
Khu Lafayette Gardens, ngay gần đây.
Hè năm 2011, Donnell đang sắp có một ngày như bao ngày
thì em trai anh ập vào phòng.
Mắt nó sưng vù, mũi thì đang chảy máu.
Nhìn nó bầm dập. Tôi hỏi: "Ê, sao thế?"
Và nó bảo tôi là nó vừa bị đánh ở bến xe buýt.
Xin nói thêm là, tình hình ở góc phố đó vốn luôn khá phức tạp,
vì góc phố đó nằm giữa khu phố có hai băng đảng đối lập.
Em trai Donnell là một cậu nhóc trầm tính, mê đọc sách.
Nên tôi đã nghĩ: "Để mình ra ngoài cho chúng biết mình là ai,
biết nó là em mình, rồi giải quyết".
Khi anh em Donnell quay lại nơi khởi sự, một nhóm người đã đi cùng họ.
Và tới bến xe buýt, họ đã chạm trán một người
mà họ tưởng là có liên quan.
Họ bắt đầu, kiểu, quây thành vòng tròn,
xong họ hỏi tôi
sao trước đó, tôi lại đánh một người bạn của họ ở bến xe buýt.
Và tôi chỉ trả lời họ là:
"Đâu có. Tôi chẳng hiểu các anh nói gì cả. Không phải tôi".
Nhưng họ cứ khăng khăng là tôi.
Tôi bắt đầu cáu.
Brandon bèn rút một con dao rọc giấy ra, rạch vào mặt em trai Donnell rồi bỏ chạy.
Tôi lập tức nổi điên lên.
Họ đuổi theo Brandon tới một quán ăn.
Chúng tôi liền ẩu đả.
Một người đi cùng chúng tôi đã vớ con dao trên quầy bán đồ ăn làm sẵn
rồi đâm anh ấy.
Tôi suýt bị đâm thủng phổi. Tôi phải nẹp 160 cái.
Cả Donnell lẫn Brandon đã bị bắt và đối mặt với bản án nhiều năm tù.
Tên tôi là Danielle Sered. Tôi là Giám đốc Điều hành của Common Justice.
Ủy viên công tố quận và tòa án đã đi đến thống nhất
là miễn một người có hợp tác đầy đủ với Common Justice,
họ sẵn sàng, đến cuối quá trình,
miễn các cáo buộc trọng tội cho người đó. Cốt lõi trong hoạt động của chúng tôi là
giải pháp công lý phục hồi thay cho việc ở tù.
Thuật ngữ "công lý phục hồi"
trở nên phổ biến ở Mỹ vào những năm 70,
dù nó vốn dựa trên những truyền thống đã có từ trước đó rất lâu.
Ý tưởng lõi của họ là một vòng tròn thảo luận.
Trong đó có người gây ra tổn hại,
có người bị hại, có những người tương trợ, những người thân của họ.
Một người là mẹ, một người là dì tôi.
Tôi đến vòng tròn thảo luận đó cùng mẹ tôi và bạn gái tôi.
Và một người cố vấn. Quá trình này đi qua rất nhiều bước của một lời xin lỗi,
nhưng không bắt buộc ai phải xin lỗi. Họ bắt đầu từ bước giải thích.
Chúng tôi phải ráp nối câu chuyện
để hiểu tại sao chúng tôi phản ứng như thế.
Và trong câu chuyện đó, có những chi tiết họ không biết.
Trước khi tôi chém em trai Penny,
có kẻ đã rút súng ra.
Khẩu súng.
Donnell không hề biết có kẻ trong nhóm của anh đã rút súng.
Thế là tôi vỡ ra trong đầu: "Có kẻ đã rút súng ra, chứ còn gì".
Cơn giận thực sự đã đổi hướng. Đầu tiên, nó đổi sang kẻ đứng sau tôi,
rồi nó đổi về tôi, vì chơi với đám khốn nạn đó.
Tôi bắt đầu thốt ra không ngừng, kiểu:
"Tôi xin lỗi". Tôi cứ xin lỗi hoài như vậy.
Tôi định đi bảo vệ em trai, nhưng lại hại một người anh em khác.
Nên tôi xin lỗi vì đã hại anh ấy.
Lời xin lỗi không bắt buộc nọ đã được tự nguyện nói ra.
Tôi vẫn nhớ là lời xin lỗi của Penny nghe rất chân thành.
Nó cảm giác rất thật lòng.
Sau đó tôi cũng xin lỗi anh ấy và tôi thấy như chúng tôi quen nhau lâu lắm rồi vậy.
Theo nhiều cách,
cốt lõi của thương tổn là sự bất lực,
tức là đối lập với thương tổn không phải sự trợ giúp.
Mà đối lập với thương tổn là sức mạnh.
Đó là cách họ tiếp cận sự hàn gắn. Vòng tròn thảo luận đã cùng động não nghĩ
một danh sách hành động sẽ giúp hàn gắn tình hình
và hình thành một thỏa ước ràng buộc mà tòa án nhìn ra được.
Tôi được yêu cầu viết thư cho con trai, giải thích chuyện đã xảy ra
kèm một bài học về cuộc sống mà tôi muốn truyền đạt từ đó.
Donnell và Brandon còn cùng nhau quay lại nơi xảy ra vụ việc.
Chúng tôi đã quay lại bến xe buýt đó từ sáng sớm, khi chưa có ai.
Họ đem theo hoa và một chú gấu bông.
Và mấy quả bóng bay để thả lên trời nữa.
Như một góc tưởng niệm.
Khi thấy một góc tưởng niệm ở khu nhà, bạn sẽ nghĩ:
"Người này đã tới chốn an lành hơn, nhưng chuyện buồn này đã xảy ra".
Các chính phủ cũng đã chấp nhận các mô hình công lý phục hồi.
Ủy ban Sự thật và Hòa giải của Nam Phi,
hay TRC, là ví dụ nổi tiếng nhất.
Do Tổng giám mục Desmond Tutu chủ trì,
đây là một nỗ lực xoa dịu vết thương hậu chế độ Apartheid
bằng cách thu thập lời chứng từ các nạn nhân về các tội ác đã xảy ra,
đồng thời tiến hành ân xá cho các thủ phạm,
những người đã lên tiếng nói ra toàn bộ sự thật.
Khoảng 40% người dân Nam Phi đã theo dõi
các nạn nhân đầu tiên đưa ra lời chứng,
trong đó có một người phụ nữ tên là Nomonde.
Tôi đã biết từ lâu
là chồng tôi bị cảnh sát An ninh Nhà nước sát hại.
Tôi rất muốn công khai chuyện đó.
Năm 1985,
Fort Calata, chồng Nomonde,
cùng ba nhà hoạt động chống Apartheid khác,
đã bị đánh đập, bị đâm chết rồi bị bỏ lại trong một chiếc xe cháy rụi.
Không một kẻ nào bị kết tội.
Tổng giám mục Desmond Tutu
đã gọi tiếng khóc của bà là "âm thanh định hình cho TRC".
Tôi đã không chịu nổi.
Tôi chưa từng có
đủ thời gian ở bên chồng tôi trong cuộc hôn nhân của chúng tôi.
Nó quá ngắn ngủi và quá chóng vánh.
Ngày nào tôi cũng tưởng như nó mới xảy ra hôm qua.
Mẹ tôi đại diện cho
mọi người phụ nữ khác,
những người chưa từng được giải phóng cảm xúc.
Vài tháng sau, TRC đã liên hệ với Nomonde.
Có người đã lên tiếng.
Người đó tên là Eric Taylor.
Ông ta nhận hoàn toàn trách nhiệm
trong vụ sát hại Ford Calata.
Nomonde đã chứng kiến Eric Taylor đưa ra lời khai.
Tôi đã dùng một vật bằng sắt nặng đánh anh Calata từ đằng sau,
sau đó tôi đốt cả hai thi thể.
Ông ta đã nhận lệnh ra tay giết người,
song từ chối khai là lệnh từ ai.
Ông ta hỏi tôi tha thứ cho ông ta được không.
Trong tim tôi thật sự có chỗ cho sự tha thứ đấy,
nhưng làm sao tôi tha thứ cho ông ta được,
khi mà ông ta còn đang nói dối?
TRC đã bác đơn xin ân xá của Eric Taylor,
mà ông ta chưa bao giờ thực sự bị truy tố.
Bao giờ ông ta chịu đứng lên nói sự thật
trước mặt mọi người,
và ông ta bị trừng phạt vì đã sát hại chồng tôi,
lúc đó tôi sẽ cân nhắc lại chuyện tha thứ.
Tôi sẽ không khẳng định là
ai cũng cần phải tha thứ thì mới có thể hết bị tổn thương.
Có những người nhờ căm thù mà đỡ tổn thương,
có những người chỉ nhờ né tránh và gạt đi nỗi đau mà đỡ tổn thương,
gạt chúng đi xa nhất có thể khỏi ký ức và cuộc sống hàng ngày của họ.
Bản chất của sự thật sẽ chữa lành vết thương cho chúng tôi. Kẻ nào đang sống
mà tước đi của chúng tôi sự thật đó
là kẻ đó đang kéo dài nỗi đau trong đời chúng tôi.
Một phần giúp chúng ta vượt qua thương tổn là sự hình thành một câu chuyện mạch lạc.
Ví dụ, một câu chuyện về sự việc đã xảy ra,
mô tả một thế giới mà ta có thể lấy làm chỗ dựa.
Lúc bắt đầu kể lại câu chuyện, tôi đã giải thích với Don,
rồi họ giải thích ngược lại cho tôi từ góc nhìn của họ.
Lúc đó tôi biết họ thành thực.
Đó không phải lúc nào cũng là một câu chuyện chung.
Có khi nó vẫn có những lỗ hổng,
vẫn có những căng thẳng, nhưng nó đủ chân thực để đỡ gánh nặng cho bạn.
GIẢI PHÓNG NAM PHI
Ở xã hội của chúng ta, những câu chuyện về việc ai bị đối xử tệ
và những gì cần sửa chữa, chúng liên tục thay đổi. Chỉ trong vài năm qua,
vấn nạn quấy rối tình dục phụ nữ đã được thừa nhận rộng rãi
là vấn nạn nghiêm trọng và sâu rộng.
Và vụ cảnh sát sát hại George Floyd hè năm 2020,
cũng như các cuộc biểu tình toàn cầu và các cuộc đàm luận nổ ra sau đó,
đã khiến thêm hàng triệu người Mỹ tin
rằng phân biệt chủng tộc là một vấn đề nổi cộm ở đất nước họ.
Người ta có thể gọi đây là thời đại xin lỗi,
nhưng vào năm 2020, số lượng những lời xin lỗi cũng chỉ ngang
con số mà The New York Times đưa ra vào năm 2010.
Thứ khiến người ta xin lỗi mới là cái đã thực sự thay đổi,
trong đó có cả những thứ mà mới đây thôi, họ còn chưa nghĩ là sai.
Hồi đó tôi chưa nghĩ đó là hành vi kỳ thị chủng tộc,
mà giờ ta đã hiểu hơn, nên nó là không thể chấp nhận, và ừ, là kỳ thị chủng tộc.
Giờ tôi ngẫm lại những lần tôi nói chuyện phiếm
về người khác, về bản dạng giới, về xu hướng tình dục,
và tự hỏi đó là ai.
Giờ tôi thấy, lẽ ra chúng tôi đã có thể và nên hành động sớm hơn
và nhanh hơn để ngừng luật chặn người. Tôi xin lỗi vì chúng tôi đã không làm vậy.
Nhìn chung, giờ chúng tôi hy vọng là khi gặp phải
một tình huống kiểu khủng hoảng cực kỳ sâu sắc,
trong đó có người bị tổn thương vì điều mà người khác nói hoặc làm,
thì sẽ có cách để chúng tôi chuộc lỗi,
để thân chủ, thậm chí chính chúng tôi, rút ra được bài học.
Lời xin lỗi công khai có thể là màn thể hiện,
nhưng chúng còn là thước đo giá trị của chúng ta
và thực sự có thể giúp lan tỏa các giá trị đó.
Mười bảy năm sau ngày Justin Timberlake
và Janet Jackson xin lỗi nước Mỹ,
Justin Timberlake đã xin lỗi Janet Jackson
vì đã trục lợi từ một chế độ
dung túng cho kỳ thị nữ giới và kỳ thị chủng tộc.
Lời xin lỗi có thể cần thời gian để nói.
Rất có thể bạn đang nợ một lời xin lỗi mà chưa sẵn sàng nói,
vì chúng không chỉ là thứ bạn làm cho có là được.
Tôi muốn khuyến khích mọi người coi đó là một hành động
sẽ cho phép bạn tự làm chủ số phận của mình.
Đó thực ra là hành động khá can đảm.
Tôi thấy có lỗi vì tôi hiểu, và tôi biết, rằng anh ấy là một người biết yêu thương,
mơ mộng và có những nhu cầu tốt đẹp như tôi.
Tôi đủ hiểu để nói xin lỗi. Tôi xin lỗi vì những gì đã gây ra, vì những gì đã làm.
Tôi xin lỗi vì những ảnh hưởng to lớn đối với gia đình anh.
Tôi chấp nhận ngay vì tôi muốn nghe điều này.
Tôi đã sẵn sàng và đã mong chờ nó. Tôi coi hôm đó vừa là điều may lẫn điều gở,
vì biết đâu tôi đã chạm trán người khác
và kết cục đã chẳng thế này. Nó đã khiến tôi trưởng thành lên nhiều.
Và giờ anh ấy là anh em của tôi. Vụ đó đã đưa hai người xa lạ đến với nhau.
Rất tuyệt vời.
Biên dịch: Joy Ng