2004'te Carolina Panthers, New England Patriots'la karşılaştı.
En iyi Super Bowl maçlarından biri olarak kabul edilse de
başka bir sebepten tarihe geçti.
Maçı CBS'te izleyen birçok kişi
şarkıcı Janet Jackson'ı açıkta bırakan devre arası şovunda
beklemediği bir şey gördü.
Kaza, planlanmış şok gösterisi veya giysi talihsizliği, her neyse…
CBS'in sahibi Viacom'un
550.000 dolar ödemesi gerekecek.
Ertesi gün Janet Jackson özür diledi.
Birilerini gücendirdiysem çok özür dilerim. Niyetim bu değildi.
Ama medya doyamıyordu.
Justin Timberlake'in bir "arkadaş"ının gazetelere anonim olarak söylediğine göre
Jackson kariyerini canlı tutmak için
ona yalan söylemiş ve ondan yararlanmıştı.
Bu, suçlunun Janet Jackson olduğuna dair yaftaların bir parçasıydı.
JANET JACKSON BÖYLE BİRİ
Ve Justin, ertesi hafta özür dilerken
söze şakalı bir cümleyle başladı.
Bakın, herkes için zor bir hafta olduğunu biliyorum ve…
Sırıtışını da tutamıyordu.
Yaşanan şey kasıtlı değildi,
tamamen talihsizdi ve gücendiyseniz özür dilerim.
Günümüzde bu, özür olarak kabul edilmezdi.
Özür çağındayız.
Yeni bir özür görmeden haber okuyamaz olduk.
Bu özürler siyasetçilerden, ünlülerden,
hatta geçmişteki suçları için devletlerden geliyor.
Bence endişelerden biri şu olabilir,
o kadar çok özür var ki bu özürler belki de daha az etkili.
Buna normatif seyreltme deniyor.
Ne kadar çok özür dilenirse
özrü o kadar çok bekliyoruz
ama affetmeye de o denli az gönüllü oluyoruz.
İnsanlar, algıları gelişip böyle özürleri daha çok gördükçe
dahasını bekliyorlar.
İçten olduğuna dair bir işaret bekliyorlar.
Peki iyi bir özür nasıl olur
ve özürler gerçekte ne kadar güçlüdür?
NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
O kadar üzgünüm ki.
Niye böyle geciktiğine dair çok iyi bir açıklaması vardır.
-Sonra da özür diler. -Özür!
Bugün burada ülkemiz adına özür dilemek için toplandık.
Tüm eylemlerimin sorumluluğunu üstlenmeliyim.
Buraya özür dilemeye gelmedim.
Fikrimi değiştirmeyeceğim ve özür dilemeyeceğim.
Geçmişi geride bırakmanız için bir fırsattır bu.
ÖZÜR DİLEMEK
"Günah işledim, beni bağışla Tanrı'm."
Bildiğimiz kadarıyla, binlerce yıl boyunca
İngilizce konuşulan dünyada bu tek özür biçimiydi.
Üstün bir güçten dilenen özür.
Mevcut tüm Eski İngilizce metinleri inceleyen bir araştırmacı
gerçek bir özrün geçtiği bir yer bulamadı.
Ama sonra 1590'larda
Shakespeare şu sözleri yazdı:
"Lordum, özre gerek yok.
Siz Ekselansları affedin beni."
Burada özür modern anlamıyla ilk kez kullanılıyordu
ve insanlara pişmanlığımızı gösterdiğimiz yepyeni bir ritüeldi.
Özür dilemek
ve içten, anlamlı bir biçimde özür dilemek zordur.
Ama genellikle birkaç temel unsur vardır.
İlki, pişmanlık duyduğumuzu ifade etmek.
Özrün ne olduğunu düşününce aklımıza bu geliyor.
"Üzgünüm. Özür dilerim. Berbat hissediyorum." Böyle ifadeler.
İkincisi.
Eylemlerimizin sonucunda
mağdurun yaşadığı zararı, acıyı kabul etmek.
Onaylanıp anlaşıldığını hisseder.
Ayrıca sorumluluğu kabul etmeniz gerekiyor.
Mağdurun bunu duyması psikolojik açıdan önemli.
Davranışınızı açıklamanız da iyi olabilir.
Bunlardan sonra da…
Telafi teklifi veya değişeceğinize söz vermek.
Son olarak da af dilemek.
Karina'nın araştırmasında
insanlar gündelik özürlerinde
bu ögelerin dört beş tanesini kullandığını söylüyor.
Ama aslında genellikle ikisini kullanıyorlar.
İki taraf arasında gidip geliyorsunuz.
Bir taraftan doğru şeyi yapmak,
ilişkiyi düzeltmek, ona kendini iyi hissettirmek istiyorsunuz.
Bir taraftan da iyi biri olduğunuza dair imajı korumak.
Hem onun gözünde hem kendi gözünüzde. Bu çok rahatsızlık verebilir.
Toplum karşısındaki özürlerse daha zor bir performans olabiliyor.
Milyonlarca seyirciyi tatmin etmek zor.
Özür dileyip dilememe konusunda karar verirken bir sürü etken var.
En mühim etkenlerden biri en önem verdiğiniz seyircidir.
Matthew Hiltzik
birçok yıldız müşterisi olan bir kriz yöneticisi.
Çok başarılı bir iş.
Buna cevap vereceğim. Birazdan telefonumu açmam lazım.
Açıp sonra hemen döneceğim.
Bir saniye durabilir miyiz? Üzgünüm. Bir…
Aralar için özür dilerim. Çok sürmez.
Düşündüğümden biraz daha yoğun. Evet, yoğun bir gün.
Şimdiden özür dilerim.
Bir ünlünün koltukta oturup açıklama yaptığı röportaj sayısında
büyük bir azalma oldu.
Bunu kabul etmek ve özür dilemek için buradayım.
Özür dilemek istiyorum.
Üzgünüm ve affınızı ne hak ediyorum ne de bekliyorum.
Kendilerini başkalarından gelen röportajlara maruz bırakmıyorlar.
Geçmişte olmayan bir biçimde
doğrudan kitleleriyle konuşma fırsatları var.
Doğrudan kameraya bakılan videolar farklı bir performans biçimi.
Gücenen herkesten çok özür dilerim.
İncittiğim herkesten özür dilerim.
Üzgünüm.
Veya kişisel bir dokunuş için iPhone'un Notlar uygulamasında yazılarak
ekran görüntüsü alınıp sosyal medyaya yüklenen açıklamalar.
Bir yandan harika çünkü çok daha kolay.
İstediğin şeyi istediğin biçimde söyleyebiliyorsun.
Ama bu ekstra kontrolle bile
birçok kişi hâlâ gerekenleri sağlamakta zorlanıyor.
İnsanların özür dilerken yaptığı en büyük hata
itibarlarını, imajlarını korumalarına yardımcı olacak,
kendilerini savundukları küçük kısımlar eklemek.
Pek de pişmanlık göstermeyen pişmanlık ifadeleri.
İçtenlikle özür dilerim. Ben komedyenim.
BİRAZ DEFANSİF
Çizgiyi aştım, çok ileri gittim.
GÖZLERİNİ DEVİRİYOR
Veya fazla pişmanlık gösteren.
Çok üzgünüm.
GÜZELLİK BLOGGER'I
Umarım bir gün…
ÇOK FAZLA GÖZYAŞI
…nasıl biri olduğumu görebilirsiniz.
KENDİNE ODAKLANIYOR
Laura Lee daha sonra özrü için özür diledi.
O videoda daha çok mağdur gibi görünüyorum.
Bu olayda hiçbir biçim ve surette mağdur değilim.
Suçu başka tarafa atma eğilimi de var.
Mesela gerçek sorunun tepkiler olduğunu ima ederek.
Bu seyahatle ilgili bağırtıların,
Teksaslıların önemsediğini düşündüğüm gerçek problemlerden
bir saniye bile rol çalmasını istemezdim.
Veya "ben" demekten kaçınarak.
Ona o şekilde muamele edildiği için özür dilerim.
Veya felaket Fyre Festivali'nin organizatörlerinden Ja Rule gibi
çok daha açık olabilirsiniz.
BENİM HATAM DEĞİL AMA ÇOK ÜZGÜNÜM
İnat edip "Davranışlarımın arkasındayım,
bunun için özür dilemeyi reddediyorum" demek
bir güç ve öz güven patlaması getiriyor.
Çünkü bu kişiler durumun kontrolünü tekrar ele geçirdiklerini hissediyorlar.
Ve bu doğal bir tepki,
özellikle de durum pek bariz değilse.
Hepimiz sıklıkla biraz da olsa mağdur hissederiz.
Ve özrü hak edenin
aslında biz olduğumuzu düşünürüz.
İşte bu yüzden bazı uzmanlar
iyi bir özrün bir performans değil,
diyalog olması gerektiğini söylüyor.
Adım Donnell Penny. Brooklyn, New York'luyum.
Lafayette Gardens'lıyım, yakın.
2011 yazında Donnell sıradan bir gün yaşıyordu,
kardeşi odaya dalana kadar.
Gözü şişmişti, burnu kanıyordu.
Çok kötü görünüyordu. "Ne oldu?" dedim.
Otobüs durağında dayak yediğini söyledi.
Bu arada o köşede hep bir tür kötü enerji olmuştur
çünkü iki rakip çetenin olduğu mahalleye bakar.
Donnell'in kardeşi sessiz bir çocuktu, kitap kurduydu.
"Dışarı çıkayım, kim olduğumu görsünler, ne olduğuna bir bakalım" dedim.
Donnell ve kardeşi oraya giderken onlara katılanlar oldu.
Durağa varınca
olaya karıştığını düşündükleri biriyle yüzleştiler.
Bir çember oluşturmaya başladılar
ve o gün otobüste
arkadaşlarına neden bir şey yaptığımı sordular.
Ben de "Hayır. Neden bahsettiğinizi bilmiyorum.
O ben değilim" dedim.
Ben olduğumu söyleyip durdular.
Gerildim.
Sonra Brandon bir jilet çıkardı,
Donnell'in kardeşinin yüzünü kesip kaçtı.
Ben de tabii çok sinirlendim.
Brandon'ı bir şarküteriye dek kovaladılar.
Kavgaya başladık.
Yanımızdaki beylerden biri
şarküteri tezgâhından bir bıçak alıp onu bıçakladı.
Neredeyse akciğerimi deliyordu. 160 zımba dikiş atıldı.
Hem Donnell hem Brandon tutuklandı. Yıllarca hapis ihtimali vardı.
Adım Danielle Sered.
Common Justice'in icra direktörüyüm.
Bölge savcısı ve mahkeme,
birisi tamamen Common Justice'e katılırsa
sürecin sonunda kişi hakkındaki suçlamaları düşüreceğini
kabul ediyor.
İşimizin özünde
hapis cezasına alternatif onarıcı bir adalet anlayışı var.
"Onarıcı adalet" terimi
ABD'de 1970'lerde popüler hâle geldi.
Ama o dönemden çok öncesine ait geleneklere dayanıyor.
Ana fikir bir çember.
Çemberde zarardan sorumlu kişi,
zarar gören kişi,
onların destekçileri, sevdikleri bulunuyor.
Biri annem, biri teyzemdi.
Çembere annem ve kız arkadaşımla gittim.
Bir de kolaylaştırıcı.
Süreç, özrün adımlarının çoğunu içeriyor
ama özür dilemek zorunlu değil.
Açıklamayla başlıyorlar.
Olaydaki tepkilerimizi anlamak için
hikâyeyi bir araya getirmemiz gerekiyordu.
Ve bilmedikleri kısımlar vardı.
Penny'nin kardeşinin yüzünü kesmemden önce bir silah çıkarılmıştı.
Silah.
Donnell, grubundan birinin silah çıkardığını bilmiyordu.
O anda dank etti, "Tabii çıkarırsın sen" dedim.
Öfkemin yönü değişti.
Öfkem arkamdaki adama yöneldi
ve böyle lanet tiplerle olduğum için kendime.
Sonra kelimeler ağzımdan dökülmeye başladı,
"Üzgünüm" dedim, tekrar tekrar.
Kardeşimi korumaya çıktım ve bir kardeşime zarar verdim.
Bu zarar için üzgünüm.
Zorunlu olmayan özrü dilemeye gönüllü oldular.
Penny'nin özrünü, özrün samimiyetini hatırlıyorum.
Çok doğaldı.
Ben de özür diledim,
yıllardır tanışıyormuşuz gibi hissettim.
Birçok açıdan
travmanın özünde güçsüzlük yatıyor.
Yani travmanın zıddı yardım değil.
Travmanın zıddı güç.
Telafiye yaklaşımları da bu.
Çember, bir beyin fırtınasıyla
durumu düzeltebilecek eylemleri sıralıyor
ve mahkemelerin görebileceği bağlayıcı bir sözleşme yazıyor.
Oğluma, olanları açıkladığım
ve almasını istediğim dersi içeren bir mektup yazmam istendi.
Donnell ve Brandon birlikte olay yerine de gitti.
O otobüs durağına gittik,
sabah çok erkenden, kimse yokken.
Çiçek ve bir ayıcık götürdüler.
Balon da götürüp gökyüzüne uçurduk.
Anıt gibi.
Mahallende anıt gördüğünde
"Birisi artık daha iyi bir yerde ama negatif bir olay olmuş" diyorsun.
Bazı devletler de onarıcı adalet modellerini aldı.
Güney Afrika'nın Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu,
kısa adıyla HUK, bunun en ünlü örneği.
Başpiskopos Desmond Tutu başkanlığında
apartheid ertesinde bir iyileşme çabasıydı.
İşlenen suçlara dair mağdurların ifadeleri alınacak,
ifadeye gelip
gerçeği eksiksiz olarak anlatan suçlular affedilecekti.
İlk mağdurların ifadelerini
Güney Afrikalıların yaklaşık yüzde 40'ı izledi.
Mağdurlardan biri Nomonde adlı bir kadındı.
Eşimi öldürenin Devlet Güvenlik Polisi olduğunu
çok uzun zamandır biliyordum.
Bunu toplum karşısında söylemeyi çok istiyordum.
1985'te
Nomonde'nin eşi Fort Calata,
apartheid karşıtı başka üç aktivistle birlikte
dövülmüş, bıçaklanmış
ve yanmış bir arabada bırakılmıştı.
Bundan kimse sorumlu tutulmamıştı.
Başpiskopos Desmond Tutu
onun çığlığına "HUK'nin tanımlayıcı sesi" dedi.
Dayanamıyordum.
Evliliğimizde
eşimle yeterince zaman geçiremedim.
Çok hızlı ve çok kısaydı.
Her gün sanki dün olmuş gibi geliyor.
Bir sonuç anına ulaşamayan
tüm kadınları temsil ediyordu.
Birkaç ay sonra HUK, Nomonde'yle iletişime geçti.
Birisi ifadeye gelmişti.
Eric Taylor adlı biri.
Fort Calata cinayetinin
bütün sorumluluğunu üstleniyordu.
Eric Taylor ifade verirken Nomonde izledi.
Ağır, metal bir cisimle
Bay Calata'ya arkadan vurdum.
Sonra iki cesedi de ateşe verdim.
Cinayetleri işlemesi emredilmişti
ama emrin kimden geldiğini söylemedi.
Onu affedip affetmeyeceğimi sordu.
Kalbimde affetmeye yer var
ama sen hâlâ yalan söylüyorken
seni nasıl affedebilirim?
HUK, Eric Taylor'ın af talebini reddetti
ama sonra hakkında dava açılmadı.
Önce herkesin önünde
gerçeği söylediğin gün gelecek,
eşimi öldürmekten cezanı yiyeceksin,
affetmeyi ancak o zaman düşünürüm.
Her kişilikte insanın
iyileşebilmek için affetmeye ihtiyaç duyduğunu söyleyemeyiz.
Bazısı kin duyarak daha çok iyileşebilir.
Bazısı düşünmekten kaçınıp
hafızasından ve günlük yaşamından olabildiğince uzağa iterek
daha çok iyileşebilir.
Gerçeğin özü şifamız olacak.
Ortalıkta dolaşıp
bizi bu gerçekten mahrum eden herkes
hayatımızdaki travmayı devam ettiriyor.
Travmayı atlatmamıza yardımı olan bir şey de
tutarlı bir anlatının oluşması.
Örneğin yaşananlarla ilgili,
içinde yaşayabileceğimiz bir dünyayı anlatan bir hikâye.
Hikâyeyi konuşmaya başladığımızda ben Don'a anlattım,
onlar da bana kendi bakış açılarından anlattılar.
Samimi olduğunu o zaman anladım.
Anlatı her zaman herkes için aynı olmaz.
Bazen içindeki boşluklar dolmaz,
gerginlikler gitmez ama yükünüzü alabilecek kadar gerçektir.
GÜNEY AFRİKA'YA ÖZGÜRLÜK
Toplumlar olarak, kime yanlış yapıldığına
ve neyin düzeltilmesi gerektiğine dair hikâyelerimiz sürekli değişir.
Sadece son birkaç yılda
kadınlara yönelik cinsel taciz
yaygın, ciddi bir problem olarak geniş kitlelerce tanındı.
2020 yazında George Floyd'un polis tarafından öldürülmesi,
dünya çapında tetiklediği eylem ve diyaloglar
milyonlarca Amerikalıyı daha
ırk ayrımcılığının ülkede büyük bir sorun olduğuna ikna etti.
Buna özür çağı diyenler olabilir
ama The New York Times'ta 2020 yılında
yaklaşık 2010'daki kadar özür vardı.
Asıl değişen insanların özür diledikleri konulardı.
Bunlar arasında
yakın zamana dek yanlış görmedikleri şeyler de vardı.
O zamanlar bunu ırkçı bir hareket olarak görmüyordum.
Ama artık bilinçlendik. Kabul edilemezdi ve evet, ırkçıydı.
Sohbetlerde insanlarla, cinsiyet kimliğiyle
ve cinsel yönelimle ilgili bazı konuşmalarıma bakıyorum da,
kendimi tanıyamıyorum.
Şimdi anladım ki
sokaktaki polis durdurmalarını bitirmek için
daha erken harekete geçebilirdik, geçmeliydik.
Bunu yapmadığımız için üzgünüm.
Söylenen veya yapılan bir şeyden incinenlerin olduğu
köklü, kriz türünde bir durumla karşı karşıyayken
müşterinizin ve hatta kendinizin ders çıkarmanızı sağlayacak
bir yol bulmanın mümkün olduğunu umuyoruz.
Toplum karşısındaki özürler bir performans olabilir
ama aynı zamanda değerlerimizi gösterir
ve onların yayılmasına faydaları olabilir.
Justin Timberlake ve Janet Jackson'ın
Amerika'dan özür dilemesinden 17 yıl sonra
Justin Timberlake, Janet Jackson'dan
kadın düşmanlığına ve ırkçılığa göz yuman bir sistemden
faydalandığı için özür diledi.
Özürler zaman alabilir.
Muhtemelen dilemeye hazır olmadığınız bir özür vardır
çünkü özür, tamamlanacak adımlardan fazlasıdır.
İnsanların bunu
kendi yöntemleriyle kaderlerini yönetmelerine imkân veren
bir eylem olarak düşünmelerini isterim.
Aslında çok cesurca bir şey.
Hissettiğim bağ
ve onun da benim gibi seven, hayal kuran,
güzel şeyler isteyen bir insan olduğunu bilmek
özür dilememi sağladı.
"Üzgünüm" diyecek kadar yakın hissettim.
"Sebep olduğum, yaptığım şey için üzgünüm.
Ailene olan etkileri için üzgünüm."
Hemen kabul ettim çünkü istiyordum.
Hazır ve istekliydim.
O gün benim için hem hediye hem lanetti
çünkü olayı başka biriyle yaşayabilirdim
ve böyle sonuçlanmazdı.
Bunlar beni çok olgunlaştırdı.
O artık benim kardeşim.
Olay iki yabancıyı bir araya getirdi.
Süper bir şey.
Alt yazı çevirmeni: Hazal Ünlüçay