W 2004 roku Carolina Panthers stanęły do walki z New England Patriots.
To jeden z najlepiej rozegranych meczów Super Bowl,
ale przeszedł do historii z innego powodu.
Widzowie zobaczyli na ekranie coś, czego się nie spodziewali.
Piosenkarka Janet Jackson została nadmiernie wyeksponowana.
Wpadka, zaplanowana prowokacja
albo awaria garderoby. Cokolwiek to było…
Viacom, właściciel CBS,
będzie musiał zapłacić 550 000 dolarów.
Następnego dnia Janet Jackson przeprosiła.
Bardzo mi przykro,
jeśli kogoś uraziłam. To nie było moją intencją.
Ale media nie miały dość.
Rzekomy przyjaciel Justina Timberlake’a
anonimowo powiedział brukowcom,
że okłamała go i wykorzystała,
żeby utrzymać karierę.
Na głowę Janet Jackson posypały się gromy.
JANET JACKSON TAKA JEST
Gdy kilka dni później Justin przepraszał,
zaczął od żarciku.
Wiem, że to był dla wszystkich ciężki tydzień…
Nie mógł powstrzymać uśmieszku.
To było niezamierzone.
Przepraszam, jeśli czuliście się urażeni.
Dziś takie przeprosiny by nie przeszły.
Żyjemy w epoce przeprosin.
Nie ma gazety…
PSYCHOLOG SPOŁECZNY
…która nie pisałaby o przeprosinach.
Polityków,
celebrytów,
a nawet rządów za zbrodnie z przeszłości.
Niektórzy obawiają się…
PREZES
…że przy tej ilości przeprosin
mogą być one mniej skuteczne.
Co nazywa się efektem rozcieńczenia.
Im więcej osób przeprasza,
tym bardziej oczekujemy przeprosin,
ale tym mniej chętnie wybaczamy.
Stając się bardziej wyrafinowani
i widząc potok przeprosin, liczymy na więcej.
Na gest płynący z serca.
Czym zatem są dobre przeprosiny
i jaką rzeczywiście mają moc?
NETFLIX — ORYGINALNY SERIAL DOKUMENTALNY
Tak mi przykro.
Pewnie będzie miał dobre wytłumaczenie, dlaczego się spóźnił.
- Potem przeprosi. - Przeprosiny!
Zebraliśmy się dziś, żeby przeprosić jako naród.
Muszę wziąć odpowiedzialność za swoje czyny.
Nie przyszedłem tu przepraszać.
Nie zmienię zdania i nie będę bił się w piersi.
To szansa,
żeby zostawić przeszłość za sobą.
PRZEPROSINY
„Wybacz mi, Ojcze, bo zgrzeszyłem”.
Przez tysiące lat w anglojęzycznym świecie
były to jedyne przeprosiny.
Wobec siły wyższej.
Badacz przeanalizował teksty w języku staroangielskim
i nie znalazł żadnej formy przeprosin.
Ale w latach 90. XVI wieku
Szekspir napisał te słowa:
„Nie ma potrzeby tych usprawiedliwień, Milordzie,
ja to was raczej przepraszam”.
Było to pierwsze użycie przeprosin we współczesnym sensie
i zupełnie nowy rytuał,
pokazujący bliźnim naszą skruchę.
Trudno jest przeprosić,
tym bardziej w szczery i znaczący sposób.
Ale jest kilka kluczowych elementów.
Pierwszy: okazanie skruchy.
Właśnie to się nasuwa, gdy myślimy o przeprosinach.
„Przepraszam. Czuję się okropnie”. Tego typu komunikaty.
Numer dwa.
Uznanie krzywdy i cierpienia ofiary w wyniku naszych działań.
Dzięki temu czuje się zrozumiana.
Chcesz wziąć na siebie odpowiedzialność.
To ważne dla ofiary, żeby to usłyszała.
Może też pomóc wyjaśnienie naszego zachowania.
A potem…
Propozycja zadośćuczynienia lub zobowiązanie do zmiany.
I wreszcie prośba o przebaczenie.
W badaniach Kariny ludzie twierdzą, że w codziennych przeprosinach
zawierają cztery lub pięć tych elementów.
Ale w rzeczywistości tylko dwa.
Zmagasz się ze sobą, bo chcesz postąpić właściwie,
chcesz naprawić relację, żeby druga osoba poczuła się lepiej,
ale też chronić swoją tożsamość jako dobrego człowieka,
nie tylko wobec kogoś, ale też dla siebie.
To może być niewygodne.
Publiczne przeprosiny mogą być jeszcze trudniejsze.
Trudno zaspokoić milionową widownię.
Decydując się na przeprosiny, bierze się pod uwagę wiele czynników.
Po pierwsze, jaka publiczność jest dla nas najważniejsza.
Matthew Hiltzik jest ekspertem od kryzysów
i ma wielu klientów wśród gwiazd.
To prężny biznes.
Za chwilę muszę odebrać telefon.
Wybaczcie, zaraz wracam.
Przerwiemy na minutę? Przepraszam.
Przepraszam za te przerwy. To nie potrwa długo.
Nie myślałem, że będę tak zajęty. Taki dzień.
Z góry przepraszam.
Zauważyliście wielokrotnie osłabienie przekazu w wywiadzie,
kiedy celebryta siedzi na kanapie.
Jestem tu, żeby to przyznać i przeprosić.
Chcę przeprosić.
Przepraszam. Nie zasługuję na wasze przebaczenie.
Nie podporządkowują się dziennikarzowi.
Mają szansę zwrócić się bezpośrednio do publiczności,
jak nigdy wcześniej.
Co jest innym rodzajem występu bezpośrednio do kamery.
Przepraszam wszystkich, którzy poczuli się urażeni.
Przepraszam, że was zraniłam.
Przepraszam.
Albo spersonalizowane wyznania napisane w aplikacji do notatek,
które trafiają jako zrzut ekranu do mediów społecznościowych.
Z jednej strony jest super, bo jest łatwiej.
Mówisz, co chcesz i jak chcesz.
Ale nawet przy dodatkowej kontroli
wiele osób nadal nie uwzględnia tych punktów.
Największym popełnianym błędem
jest wrzucanie małych elementów obronnych,
które pomagają zachować twarz i chronić obraz siebie.
Jak nieprzekonujące wyrazy skruchy.
Szczerze przepraszam. Jestem komikiem.
OBRONA
Przekroczyłam granicę.
PRZEWRACANIE OCZAMI
Albo przesadna skrucha.
Przepraszam was.
BLOGERKA KOSMETYCZNA
Mam nadzieję, że kiedyś…
POTOK ŁEZ
…zobaczycie we mnie kobietę, którą jestem.
SKUPIENIE NA SOBIE
Laura Lee później przeprosiła za swoje przeprosiny.
W tym filmie wyszłam na ofiarę.
Oczywiście w żaden sposób nią nie jestem
w tej sytuacji.
Jest też skłonność do odpierania winy,
jak sugerowanie, że prawdziwy problem tkwi w reakcji.
Nie chciałem, żeby cały ten szum
wokół mojej podróży
odwrócił uwagę od prawdziwych problemów, na których chyba Teksańczykom zależy.
Albo unikanie komunikatu „ja”.
Przykro mi, że tak ją potraktowano.
Zaś w przypadku Ja Rule’a,
który współtworzył katastrofalny festiwal Fyre,
zabrakło precyzji.
NIE MOJA WINA, ALE MI PRZYKRO
Można się postawić i trwać przy swoim.
„Nie przeproszę za to”.
To daje siłę i poczucie własnej wartości,
bo ludzie czują, że odzyskują kontrolę nad sytuacją.
To naturalny impuls,
zwłaszcza gdy sytuacja nie jest jasna.
Dość często czujemy się pokrzywdzeni.
Uważamy wtedy,
że to nam należą się przeprosiny.
Dlatego niektórzy eksperci twierdzą,
że dobre przeprosiny nie powinny być występem,
ale rozmową.
Jestem Donnell Penny z Brooklynu w Nowym Jorku.
Lafayette Gardens, niedaleko stąd.
Latem 2011 roku Donnell miał zwykły dzień,
gdy do pokoju wpadł jego brat.
Ma spuchnięte oko i krwawi z nosa.
Źle to wygląda i pytam, co się stało.
Mówi, że zaatakowano go na przystanku.
Na tym rogu zawsze była zła energia,
bo rozdziela on teren, na którym rywalizują dwa gangi.
Brat Donnella był cichym dzieckiem, molem książkowym.
Dla mnie to oznaczało: „Chodźmy, niech zobaczą, kim jestem,
i dotrzemy do sedna sprawy”.
Gdy bracia wracali na miejsce, dołączyli do nich inni.
Na przystanku skonfrontowali się z kimś,
kogo uznali za zamieszanego.
Otoczyli mnie…
ABSOLWENT PROGRAMU
…i spytali,
dlaczego zrobiłem coś z ich przyjacielem
wcześniej w autobusie.
Powiedziałem im:
„Nie wiem, o czym mówicie. To nie ja”.
Ale się uparli, że to ja.
Zdenerwowałem się.
Wtedy Brandon wyciągnął brzytwę,
zranił brata Donnella w twarz i uciekł.
Automatycznie się wkurzyłem.
Pobiegli za Brandonem do sklepu.
Zaczęliśmy się bić.
Jeden z gości, który był z nami,
chwycił nóż z blatu i go dźgnął.
Prawie przebił mi płuca. Miałem 160 metalowych szwów.
Donnell i Brandon zostali aresztowani i groziły im lata więzienia.
Nazywam się Danielle Sered.
Jestem dyrektorem wykonawczym programu Common Justice.
Prokurator okręgowy i sąd zawierają porozumienie,
że jeśli ktoś w pełni uczestniczy w programie,
to pod koniec procesu
mogą oddalić zarzuty o przestępstwo.
U podstaw naszej pracy
leży sprawiedliwość naprawcza zastępująca więzienie.
Termin „sprawiedliwość naprawcza”
stał się popularny w Stanach w latach 70.,
choć wywodzi się z dużo starszych tradycji.
Podstawą jest okrąg.
Obejmuje osobę odpowiedzialną za krzywdę,
osobę, która ucierpiała,
i osoby wspierające, bliskich.
Jedną była moja matka, a drugą ciotka.
Wziąłem do kręgu matkę i dziewczynę.
Plus mediator.
W procesie przechodzi się przez wiele etapów przeprosin,
ale nie trzeba przepraszać.
Zaczynają od wyjaśnienia.
Musieliśmy połączyć historię,
żeby zrozumieć, dlaczego tak zareagowaliśmy.
Okazało się, że nie o wszystkim wiedzieli.
W pewnym momencie, zanim zraniłem brata Donnella,
ktoś wyciągnął broń.
Broń.
Donnell nie miał pojęcia, że ktoś z jego grupy wyjął broń.
Nagle dotarło do mnie, że tak mogło być.
Przeszła mi złość.
Już nie byłem zły na tego gościa,
ale na siebie, że otaczam się takimi ludźmi.
Zacząłem wylewać z siebie „przepraszam”.
Ciągle to powtarzałem.
Poszedłem tam w obronie brata,
a tak naprawdę go zraniłem.
I przykro mi, że Brandona też.
Nie było przymusu i przeprosił z własnej woli.
Pamiętam, że jego przeprosiny były bardzo szczere.
Takie naturalne.
Też przeprosiłem
i czułem, jakbyśmy się znali od lat.
Pod wieloma względami
trauma sprowadza się do bezsilności,
czyli przeciwieństwem traumy nie jest pomoc.
Jest nią siła.
I tak podchodzą do naprawy.
Wymyślają w kręgu listę działań,
które pomogą naprawić sytuację,
i zawierają umowę, która będzie namacalna dla sądu.
Miałem napisać list do syna
i wyjaśnić, co się stało.
To miała być lekcja życia, którą mógłby z tego wyciągnąć.
Donnell i Brandon wrócili też na miejsce zdarzenia.
Wróciliśmy na przystanek wcześnie rano,
gdy nikogo nie było.
Z kwiatkami i pluszowym misiem.
Wypuściliśmy balony.
Ku pamięci.
Gdy w okolicy widzisz pomnik, mówisz:
„Ten ktoś przeniósł się w lepsze miejsce, ale stało się coś złego”.
Rządy też przyjęły model sprawiedliwości naprawczej.
Najbardziej znanym przykładem jest TRC,
południowoafrykańska Komisja Prawdy i Pojednania.
Kieruje nią arcybiskup Desmond Tutu.
Miała pomóc otrząsnąć się po apartheidzie.
Zbierano zeznania ofiar w sprawie dokonanych zbrodni
i udzielano amnestii sprawcom,
którzy powiedzieli prawdę.
Około 40% mieszkańców Afryki Południowej
oglądało zeznania ofiar,
w tym kobiety o imieniu Nomonde.
Wiedziałam od dawna…
WDOWA
…że mój mąż został zabity przez policję.
Chciałam to powiedzieć publicznie.
W 1985 roku
mąż Nomonde, Fort Calata,
wraz z trzema innymi aktywistami
został pobity, dźgnięty,
a ciało porzucono w spalonym samochodzie.
Nikt nie poniósł odpowiedzialności.
Arcybiskup Desmond Tutu
nazwał jej krzyk „dźwiękiem definiującym TRC”.
Nie mogłam tego znieść.
Zawsze było mi mało
czasu spędzonego z mężem
w naszym małżeństwie.
Było za krótkie.
Każdego dnia czuję się, jakby to było wczoraj.
Reprezentowała
każdą inną kobietę…
CÓRKA
…która nie doznała oczyszczenia.
Kilka miesięcy później TRC skontaktowało się z Nomonde.
Ktoś się zgłosił.
Nazywa się Eric Taylor.
Bierze pełną odpowiedzialność
za zabicie Forta Calaty.
Nomonde patrzyła, jak Eric Taylor składał zeznania.
Uderzyłem pana Calatę od tyłu
ciężkim, żelaznym przedmiotem
i podpaliłem oba ciała.
Kazano mu popełnić to morderstwo,
ale nie wskazał zleceniodawcy.
Zapytał, czy mu wybaczę.
Mam w sercu miejsce na przebaczenie,
ale jak mogę wybaczyć komuś,
kto wciąż kłamie?
TRC nie przyznało Taylorowi amnestii,
ale nigdy nie został oskarżony.
Dopiero w dniu, w którym powiesz prawdę,
przy wszystkich,
i dostaniesz karę za zabicie mojego męża,
pomyślę o przebaczeniu.
Nie posunę się tak daleko i nie powiem,
że każdy potrzebuje przebaczenia, żeby się uleczyć.
Niektórzy wyleczą się z pragnienia zemsty,
inni z unikania i odpychania od siebie traumy,
wymazywania jej z pamięci i codziennego życia.
Prawda nas uzdrowi.
Ktokolwiek, kto chodzi wolny,
i pozbawia nas tej prawdy,
utrwala traumę w naszym życiu.
To, co pomaga nam przejść traumę,
to stworzenie spójnej narracji.
Jak historia o tym, co się wydarzyło,
opisująca świat, w którym możemy żyć.
Gdy zaczęliśmy rozmawiać o zajściu, wyjaśniłem je Donowi,
a on przedstawił swoją perspektywę.
Wtedy wiedziałem, że to prawda.
Narracja nie zawsze jest uniwersalna.
Czasami zawiera luki,
napięcia, ale jest na tyle prawdziwa, że utrzyma twój ciężar.
UWOLNIĆ AFRYKĘ POŁUDNIOWĄ
W społeczeństwach historie o tym, kogo skrzywdzono
i co trzeba naprawić, zmieniają się.
W ostatnich latach
molestowanie kobiet stało się
powszechnym i poważnym problemem.
A zabójstwo George’a Floyda przez policję
i światowe protesty i dyskusje, które ta sprawa wywołała,
przekonały miliony Amerykanów,
że dyskryminacja rasowa jest dużym problemem w ich kraju.
Może i mamy epokę przeprosin,
ale w roku 2020 w New York Timesie
odnotowaną zbliżoną liczbę przeprosin
co w 2010 roku.
Zmieniło się to, za co przepraszano,
w tym rzeczy, które nie tak dawno
nie uchodziły za złe.
Nie uważałem wtedy, że to rasistowskie,
ale teraz wiemy, że to było niedopuszczalne.
Przypominam sobie swoje swobodne wypowiedzi
o ludziach, tożsamości płciowej i orientacji seksualnej
i się nie poznaję.
Teraz widzę, że powinniśmy działać szybciej,
wcześniej zaniechać zatrzymań.
Przykro mi, że tak się nie stało.
Nadzieja jest w tym, że mając do czynienia
z poważną, głęboko zakorzenioną sytuacją kryzysową,
gdy ktoś ucierpiał przez czyjeś czyny lub słowa,
można się od tego wyzwolić.
Zarówno ty, jak i klient dowiadujecie się czegoś nowego.
Publiczne przeprosiny mogą być występem,
ale są też miernikiem naszych wartości
i mogą pomóc w ich szerzeniu.
Siedemnaście lat po tym, jak Justin Timberlake
i Janet Jackson przeprosili Amerykę,
Justin Timberlake przeprosił Janet Jackson
za skorzystanie z systemu,
który toleruje mizoginię i rasizm.
Przeprosiny wymagają czasu.
Jest duża szansa, że wciąż jesteś je komuś winien,
bo to coś więcej niż odhaczenie listy.
Chciałabym, żeby uważano to za działania,
które pozwalają zapanować nad własnym losem.
To bardzo odważne.
To, co skłoniło mnie do przeprosin, to świadomość,
że jest człowiekiem, który kocha,
marzy i pragnie wielkich rzeczy tak samo jak ja.
Ta więź pozwoliła mi przeprosić.
Przepraszam za to, co zrobiłem.
Za konsekwencje dla twojej rodziny.
Przyjąłem przeprosiny, bo ich chciałem.
Byłem na nie gotowy.
Uważam ten dzień za dar i przekleństwo,
bo mogłem natknąć się na kogoś innego
i to potoczyłoby się inaczej. Bardzo przez to dojrzałem.
Teraz to mój brat.
Ta sytuacja połączyła dwóch nieznajomych.
Zarąbiście.
Napisy: Anna Samoń