1856'da
Eunice Foote adlı bir bilim insanı
bir deney yaptı.
Bir tüpü normal havayla, bir tüpü de karbondioksitle doldurdu.
İçlerine termometre koyup onları güneşe koydu.
Karbondioksitli tüpün
çok daha fazla ısınıp daha uzun süre sıcak kaldığını gördü.
Sonuçlarını yayımladı.
"O gazdan oluşan bir atmosfer
dünyamızı daha sıcak yapardı" diye yazdı.
Üç yıl sonra Edwin Drake Batı Pennsylvania'da petrol buldu.
O ilk kuyudan 100 yıl sonra
Amerikan petrol sektörü 100. yılını kutladı.
Atom bombasının mucitlerinden fizikçi Edward Teller'ı
enerjinin geleceği üzerine konuşmaya çağırdılar.
Dinleyicilere "Muhtemelen ek yakıt kaynakları bulmalıyız" dedi.
"Çünkü fosil yakıtları yakmamızla salınan fazla karbon, sera gazı etkisi yaratıyor."
Bunun, buz örtüsünü eritip
New York'u sular altında bırakmaya yeteceğini düşünüyordu.
1965'te bilim insanları
ABD Başkanı Lyndon B. Johnson'ı resmen uyaracak kadar
konudan eminlerdi.
10 yıl sonra Exxon'un bilim insanları korkunç tahminler yapıyordu.
1988'de konu ilk sayfada haber oldu.
KÜRESEL ISINMA BAŞLADI
Ve o zamandan beri
artan bir hızla
atmosfere karbondioksit pompalamaya devam ettik.
Günümüzün dünya ekonomisi
enerjisinin çoğu için fosil yakıtlara bağımlı.
Üçte biri petrolden.
Günümüzdeki gelişmişliğe ulaşmamızı sağlayan maddelerin
bildiğimiz medeniyeti yok olma tehlikesine sokan maddeler olması
büyük bir ironi.
Devletler dünyanın 1,5 santigrat dereceden fazla ısınmasına
izin vermememiz gerektiği konusunda uzlaşmaya başladı.
Ve böyle gidersek bu sınırı 2030'da geçeceğiz.
Peki musluğu kapatmak neden bu kadar zor?
Ve zamanında kapatabilir miyiz?
Sanayileşmiş devletler, büyük bir petrol bağımlılığı geliştirdi.
Hayatımıza yeni bir özgürlük kattı.
Bu egzotik adalardaki çok değerli petrol rezervleri…
Zenginlikleri, Arabistan'ın eski yaşamını gözler önüne seriyor.
Nijerya hükûmeti
petrolü hayatlarımızdan daha çok seviyor.
Artan miktarda karbondioksit etrafımızı sarıyor.
İnsanlık çevresini sömürmeyi sürdürürse
Dünya da yaşamsız bir gezegen olabilir.
PETROLÜN SONU
Petrolün öyküsü; jeopolitik çatışmanın,
teknolojik ilerlemenin ve yoğun rekabetin öyküsüdür.
Petrolün öyküsü bir eşitsizlik öyküsüdür.
Bir tahakküm öyküsüdür.
Ben doğduğumda Nijerya hâlâ Britanya sömürgesiydi,
bundan birkaç sene sonra özgürlüğe kavuştu.
O zamanlar ekonomisi tarıma dayalıydı.
Kuzeyden pamuk,
batıdan kakao ve iç batıdan kauçuk.
Ve Nnimmo'nun büyüdüğü bölgede balıkçılık.
Nijer Deltası; kesişen su kütleleri,
çaylar, dereler, nehirler ve haliçlerden oluşan bir bölgedir.
Burası Gine Körfezi'ndeki çoğu balığın çiftleşme alanıdır.
Öyle bereketliydi ki
balıkçılar mette tuzaklarını bırakıp cezirde toplayabiliyordu. Ve akşamları…
Çocuklar ay ışığında otururdu, yaşlılar hikâyeler anlatırdı.
Dünyanın en petrol zengini bölgelerinden birinde oturduklarını bilmiyorlardı.
Britanyalılar, Shell ve BP'ye özel bir petrol keşif izni verene dek.
1956'da siyah altını buldular.
Nijeryalılar, bölgelerinde petrol bulunmasının
ekonomik koşullar, insanların sağlık koşulları,
istihdam gibi alanlarda
olumlu değişiklikler getireceğinden çok umutluydular.
Sadece birkaç yıl sonra Nijerya bağımsızlığını kazandı.
Gelecek parlak duruyordu.
Sonuçta fosil yakıtlar başka ülkeleri dönüştürmüştü.
Dünyanın en zengin ülkeleri bir zamanlar çok daha fakirdi.
Bir insanın yapabileceği iş miktarı
elleriyle, muhtemelen bir at veya katırın yardımıyla yapabileceği
iş miktarına eşitti.
Kömür tüm bunları değiştiren ilk keşifti.
Okyanus ve bataklıklardaki antik organizmalar
güneşin gücünü emmişti.
Fosilleri, milyonlarca yıl boyunca sıkışarak kömüre dönüşmüştü.
1,5 kilometre veya daha aşağısında da doğal gaza ve ham petrole.
Güneşin enerjisinin zaman kapsülünü, kömürü yakmanın
Britanya'yı sanayileşen ilk ülke ve görülmüş en güçlü imparatorluk yapmaya
yardımı oldu.
Sonra petrol geldi.
Bir patlama başlattı diyebiliriz.
Petrolün rafinasyonunda atık madde olarak çıkan benzinin
arabalar için çok iyi bir yakıt olduğu keşfedildi.
Petrol,
ulaşılabilecek en enerji dolu sıvı güç kaynağıydı.
Britanya kontrolündeki petrole erişmek isteyen Britanya Donanması için
başından beri çok önemliydi.
Bir özel yatırımcılar birliği olarak başladı.
Bu kişiler, İran'daki Zagros Dağları'nın eteklerinde petrol bulmak üzere
bir yolculuğa çıktılar, maceraya atıldılar.
Anglo-Fars Petrol Şirketi'nin başlangıcıydı bu.
Sonradan adı British Petroleum oldu.
Ve tam zamanında gelmişlerdi.
Birinci Dünya Savaşı süvari hücumlarıyla ve atlılarla başladı.
Uçaklarla, tanklarla, kamyonlarla bitti.
İtilaf Devletleri'nin donanması kömür yerine petrole geçince
gemiler yakıt ikmalsiz daha uzağa gitmeye başladı.
ALMANYA TESLİM OLDU
Petrol, dünyayı harekete geçirdi.
İnsanlar yeni bir özgürlük buldu.
Çeşitli yerlere arabayla, uçakla gidiyorlardı.
Milyonlarca insanı yoksulluktan kurtardı.
Petrol, modern dünyayı yarattı.
Boru hatları, yollar, benzinlikler, rafineriler yapıldı.
Herkes petrole ve gaza yatırım yapmak istiyordu.
Ama kârlar orantısızdı.
İran'ın çölünün altındaki ham petrol okyanusu
Orta Doğu'nun petrol patlamasına yol açtı.
İran kendi petrolünün kârından yalnızca küçük bir pay alırken
Britanyalılar kalanını alıyordu.
İran, bu durumdan bıktığına karar verdi.
Sabrı taşan İranlı milliyetçiler, niyetlerinin petrol sektörünü ele geçirip
Britanyalı şirkete el koymak olduğunu söyledi.
Bunun üstüne 1953'te
Britanya ve ABD bir darbe düzenleyerek
İran'ın seçilmiş liderini devirip Şah'ı başa geçirdi.
Çünkü Batı'yla harika bir ilişki içinde olmaya
daha açık olduğunu düşünüyorlardı.
Genç Lort Browne böylece oraya gitti.
Çocukken uzun süre İran'da kaldım,
babam petrol sektöründe çalışıyordu.
Ve 18 yaşına geldiğinde
kendisi de BP'de çalışmaya başladı.
Daha önce kimsenin çözmediği sorunları çözebileceğimiz bir yer olduğuna inanarak
petrol sektörüne girdim.
Petrolü ilerlemede nasıl kullanabilirdik?
O zamanlar BP,
dünyanın petrol rezervlerinin yüzde 85'ini kontrol eden sadece üç ülkenin
yedi petrol şirketinden biriydi.
Ve Nijerya'dakiler
petrolün herkes için refah anlamına gelmediğini
kısa sürede öğrendiler.
Kolonyal yönetimde
Britanyalılar farklı eyaletleri tek bir ülke olmaya zorlamıştı.
Ve bağımsızlıktan sonra
Nnimmo'nun doğduğu bölge ayrılacağını açıkladı.
Küçük bir çocuk olarak
işin ucunda neler olduğunu tam olarak anlamamıştım.
Bana göre en heyecan verici şey Biafra adında yeni bir ülkenin olacağıydı.
Ama Nijer Deltası'yla petrol rezervlerinin büyük bir kısmı bu bölgedeydi.
Bu nedenle Nijerya hükûmeti savaş açınca
Britanyalılar destek verdi.
Köyüm âdeta bir savaş cephesiydi.
Hükûmet bölgeyi ablukaya aldı.
Bir milyondan fazla sivilin açlıktan öldüğü tahmin ediliyor.
Bazen hâlâ kafamda
yardım isteyen, yemek için bağıranların seslerini duyuyorum.
Hemen unutulacak bir şey değil.
Biafra, 1970'te teslim oldu.
Ertesi yıl Nijerya,
kaynaklarının kontrolünü tekrar ele geçirmek isteyen
petrol üreticisi ülkeler birliği OPEC'e katıldı.
Ve 1970'lerde
petrol fiyatlarını yükselterek güçlerini kullandılar.
Bazısı İsrail'e askerî desteği sebebiyle ABD'yi boykot etti.
Birden bir krize ve siyasi düzen için bir şoka dönüştü.
Benzinliklerde benzin kalmadı.
Uçuş sayıları düşürüldü. Fabrikalar kapanmak zorunda kaldı.
1979'da İranlılar, Şah'ı devirip petrollerinin kontrolünü geri alınca
fiyatlar yine uçtu.
Bu, petrol müşterileri için kötüyken…
Çok saçma. Nerede duracak, bilmiyoruz.
…petrol üreticileri için harikaydı.
Nijerya, Afrika'nın en zengin ülkelerinden biri oldu.
Ama 1970'lerin patlamasından sonra
petrol fiyatları çakıldı.
Nijerya'nın ekonomisi de.
Kaynak laneti fikri şudur:
Ülkelerin durumu,
bolca doğal kaynakları var diye illaki düzelmez.
Kaynaklar para birimi değerlemelerini bozabilir,
diğer sektörleri daha az rekabetçi kılabilir.
Ekonomik çalkantılara ve yolsuzluğa da yol açabilir.
Sorun, kaynak değil.
Sorun, kaynağın nasıl kullanıldığı.
Bir ülkenin petrol geliri olması başka,
parayı alan, paranın gittiği yer başka bir şey.
Bunun büyük bir kısmını çok uluslu şirketler alıyor.
Nijerya'da kalan paraysa
Nijerya Ulusal Petrol Şirketi'ne gidiyor.
Şirketin sahibi devlet.
Bu şirket, ülkenin petrol sektörünü düzenlemekten de sorumlu.
İşletmeci, aynı zamanda düzenleyici.
Ve bağımsızlıktan bu yana milyarlar kayboldu.
Bu düzeyde bir yolsuzluk
insanlara ekonomik zarar vermekle kalmıyor,
siyasi sistemi de bozuyor.
Başka maliyetler de oldu.
Nijer Deltası'nda, 50 küsur yıllık sızıntılar
43.000 kilometrelik toksik petrol bataklıklarını yarattı.
Çocuklar ham petrolle kaplı suda yüzüyor.
Beklenen yaşam süresi 41 yıl. Belki de dünyada en düşüklerden.
Balıkçılar artık mette tuzaklarını bırakamıyor.
Balıkçılar nehre girip gece ve gündüz boyunca uğraşıyor
ama bir şey yakalayamıyor.
Artık ay ışıklı geceler de yok.
Petrol şirketleri yedi gün, 24 saat bacalarda gaz yakıyor.
Tüm bunların üstüne,
Nijerya kuru ve sıcak bir ülke.
Yani artan sıcaklıklara karşı daha hassas.
2020 itibarıyla, ortalama küresel sıcaklık
bir santigrat dereceden daha çok artmış durumda.
Sıcak hava dalgalarının gücü, sıklığı ve ölümcüllüğü artıyor.
Daha hızlı şiddetlenen kasırgaları besliyorlar.
Orman yangınları çok daha geniş alanları yakıyor.
İklim değişikliği
o yılki emisyonlarımıza göre değil,
kümülatif emisyonlarımıza göre oluyor.
Sorunlara zengin ülkeler yol açtı.
Bunca yıl bu karbon emisyonlarına sebep olanlar bizleriz.
Ama en ağır bedeli gelişmekte olan ülkeler ödüyor.
Şimdiden milyonlarca insan evlerinden kaçmak zorunda kaldı.
Zaman geçiyor.
İnsanlık olarak uçurumdan yuvarlanmadan bunu başaracağımıza dair bir umut var mı,
orası muamma.
Ne tehlike altında? Gezegen değil. O yaşar.
Tehlikede olan biziz.
Dünya, yılda yaklaşık 50 milyar ton sera gazı salıyor.
Hiç olmadığı kadar.
Ve devletler,
2050'ye dek net sıfıra ulaşmamız gerektiği konusunda hemfikir.
…ve karbon nötrlüğe ulaşmak.
Bir dönüşümle net sıfıra geçeceğiz…
…net sıfıra ulaşma arzusu.
…emisyonları çok azaltarak.
…net sıfır için kanuni düzenleme.
Nijerya, emisyonu yüzde 20 azaltmak için
kurumsal çerçeveleri açıklamıştır.
Bu mesele,
virüs ve varyantlarıyla mücadele için tek aşının yettiği koronavirüs gibi değil.
Bu, birçok çözüm gerektiren çok geniş bir mesele.
Ve henüz geliştirilmemiş birçok teknoloji gerekecek.
Ama büyük değişiklikler oldu.
Artık rüzgâr ve güneş enerjileri, birçok ülkede kömürden ucuz.
Batarya teknolojisi hızla gelişiyor.
Devletlerin hidrolik enerji, nükleer santral yatırımları var.
Elektrikli arabalar her yıl daha da ucuzluyor.
Uzun yol gemileri ve uçaklar için
mühendisler biyoyakıtla sıvı hidrojen üstünde çalışıyor.
Bu pastanın her bir dilimi için çözümler arayan insanlar var.
Ve şu anki hedef sıfır karbon emisyonu değil.
Net sıfır hedefleniyor.
"Karbon üreteceğiz ama sonra denkleştireceğiz" diyorlar.
Sulak alan ve ormanları iyileştirerek.
Okyanustaki teknikler.
Daha çok karbon yutmalarına yarayabilir.
Veya henüz pahalı olan karbon yakalama teknolojisi.
Bu çözümlerin çoğunda bu sorun var.
Bu yüzden birçok devlet durumu etkilemeye çalışıyor.
40'tan fazla ülkede
fosil yakıtları yakmak daha pahalı olsun diye
karbon fiyatlandırması var.
Son 10 yıldır ABD, kömürden uzaklaşıp
hidrolik kırmanın sonucu olan doğal gaza yöneliyor.
ABD, dünyanın en büyük petrol ithalatçısıyken
dünyanın en büyük petrol üreticisi oldu.
ABD'nin kurmakta olduğu doğal gaz santralleri
fosil yakıtlı bir geleceğe dönük büyük yatırımlar.
Ama ülkedeki emisyonların önemli ölçüde azalmasını sağladı.
Emisyonlar Avrupa'da da azalıyor ama küresel emisyonlar azalmıyor.
Emisyonların arttığı yerlere baktığımızda
hepsinin gelişmekte olan ülkeler olduklarını görürüz.
ABD ve Avrupa sorunu çözmek için birlikte çalışsa bile
gelişmekte olan ülkeleri katmazsak başarılı olamayız.
Çünkü geleceğin emisyonları buralarda.
Gelişmekte olan ülkelerde emisyonları düşük tutmazsak
hepimiz yanarız.
Bir Nijeryalı ve Afrikalı olarak,
aşırı yoksulluk içinde yaşayan insanları görüp
onlara "Seni bu durumdan çıkaracak en iyi çözümü bulana dek bekle" demek
çok zor geliyor.
Afrika'daki sıradan bir genç,
Amerika'daki sıradan bir gençle aynı miktarda enerjisi olsun istiyor.
Aynı fırsatları istiyorlar.
Enerji, insanların tam potansiyellerine ulaşmalarını engelleyen temel şey.
Nijerya'nın toprakları enerji bakımından zengin ama…
Dünyada enerjiye erişim eksikliği en büyük olan ülke.
Yaklaşık 200 milyon nüfuslu ülkede
halkın neredeyse yarısının elektriğe erişimi yok.
Olanlarda da…
Yaşadığım yerde her gün sabah dokuzda
elektrik kesiliyor.
14.00'te geliyor,
sonra 20.00'de yine kesiliyor.
Bu yüzden çoğu iş yeri
işine devam edebilmek için dizel jeneratörler kullanıyor.
Dünyada, enerjiye erişimi olmayan 800 milyon kişi var.
Ve tam, onurlu bir yaşam için yeterli enerjisi olmayan.
Bu küçük bir sorun değil.
Birçok kişi için ölüm kalım meselesi.
Bizdeki elektrik veya altyapı için gelişmeleri gerekiyor.
Ama artık bunun
200-300 yıl önceye göre daha iyi yolları olduğunu biliyoruz.
Leapfrogging'i duyuyoruz.
Gelişmekte olan ülkelerin,
zengin ülkelere zenginliği getiren teknolojileri atlayıp
yerine yenilenebilir olanla gelişmeleri.
Gelişmiş ülkelerin, şu anda o kadar parası olmayan ülkelerden
kendilerinin hâlâ yaptığı bir şeyi bırakıp yeni teknolojilere geçmelerini istemesinde
biraz ikiyüzlülük var.
Diyelim ki Lagos Adası'nda teyzem var.
Evinden işine gitmek için her gün otobüse biniyor.
Küçük, iki kapılı bir araba almak için para biriktiriyor.
Araba muhtemelen dizel veya benzinli.
"Elektrikli araba alacak param yok" diyor.
Siz de "Elektrikli araba alana kadar otobüsle gideceksin" diyorsunuz.
Şu anda Afrika'daki enerji geçişi buna benziyor.
Gelişmekte olan ülkelere "Fosil yakıt, kömür kullanmayın" demek için
buna finansmanınızın olması gerekiyor.
Uzmanlar, Afrika'nın enerji geçişi için
yılda 70 milyar dolar yatırım yapılması gerektiğini söylüyor.
Küresel Kuzey, yıllarca süren sömürü için bir iklim borcu ödemeli.
Bunu gerçekleştirmek için yatırım yapma görevi
sorunu yaratanlara ait.
2015'te Paris'te buluşan küresel liderler de aynı fikirdeydi.
Dönüm noktası olan Paris İklim Anlaşması'nda
Yeşil İklim Fonu adlı bir şey de vardı.
Zengin ülkelerin,
gelişmekte olan ülkelere geçişte yardım etmesi için.
2020'ye dek yılda 100 milyar dolar vereceklerini söylediler.
Aldığımız, bu meblağdan çok uzak.
90 milyar dolar kadar eksik verdiler.
Bazı zengin ülkeler,
Afrika'daki temiz enerji projelerine milyarlar yatırıyor.
Ama fosil yakıtlara olan yatırımları daha fazla.
2020'de
Britanya Başbakanı, bir Britanya-Afrika zirvesinde konuştu.
Sonra Afrika'ya gidip
Afrika ülkelerini kömür kullanmaya teşvik ederek ceplerimizi dolduruyorsak
Britanya'da yaktığımız kömür miktarını azaltmamızın bir anlamı olmuyor, değil mi?
Ama günler sonra
Britanya'nın o haftaki enerji anlaşmalarının yüzde 90'ının
fosil yakıt projeleri olduğu ortaya çıktı.
Düzen devam ediyor.
Çin, rüzgâr ve güneş teknolojilerini çok daha ucuzlattı
ama kömür santrallerine yatırımı sürüyor.
Ve yakın zamanda,
ABD çeşitli yerlerde fosil yakıta dokuz milyon yatırdı.
Çoğu Sahraaltı Afrika ülkelerinde.
Daha yakıt verimli veya elektrikli arabalarla
zengin ülkelerin sokakları temizlenirken
çok yakıt isteyen eski modellerin çoğu
dünyadan silinmiyor.
Nijerya gibi ülkelere ihraç ediliyorlar.
Çünkü orada çoğu kişi sadece bunları karşılayabiliyor.
Afrika, resmen teknolojiler için bir çöplük.
Nijerya, kıtadaki en büyük petrol üreticisi olsa da
sahip oldukları birkaç rafineri ya kapalı ya da işlevsiz.
Bu yüzden ham petrollerini dünyaya ihraç ediyorlar.
Yakıtlarının çoğunu da Hollanda ve Belçika'dan ithal ediyorlar.
Ama onların yaktıklarını değil.
Araştırmacılar, dizel örneklerinin
Avrupa yakıt standartlarında izin verilenin 204 katı kadar
sülfür içerdiğini buldu.
Günümüzde, dünyada yıkıma çok yatırım yapılıyor.
Şu anda dünyanın karşısındaki zorluk,
bir eşitsizlik sisteminden
daha adil bir sisteme geçmek.
Hem petrolle gazın faydalarının olduğuna
hem de iklim değişikliği gibi sorunların olduğuna
kesinlikle katılıyorum.
1997'de
Lort Browne, petrol sektörünü şoke eden bir konuşma yaptı.
İklimin üstünde fark edilir bir insan etkisi var.
Petrol dünyasının tepkisi kötü oldu
ve dediklerini alıntılıyorum, "dinden döndüğümü" söylediler.
Ama dünyanın petrol devleri de
net sıfıra ulaşmamız gerektiğini artık kabul ediyor.
Siyasi rüzgârların yönünü görüp ona uyuyorlar.
Çözüme katkıda bulunmalılar,
sadece "Üzgünüm" demenin hisselerini kurtarmasını ummamalılar.
Çoğu şirket bir seçim yapmalı.
Ama petrol şirketlerinin toplamda petrolü seçtiğini görüyoruz.
Yatırımlarının yüzde birinden azı yenilenebilir enerjilere.
Bir rapordaki tahmine göre 2030'da dünyanın petrol devlerinin çoğu
bugün ürettiğinden daha çok petrol üretecek.
Petrol dünyasını bir zamanlar özel şirketler yönetirken
bugün devlete ait şirketler petrolün ve gazın yarısını üretiyor.
Ve çoğunun ekonomisi büyük ölçüde bunlara bağımlı.
Ekonomisi petrole çok bağımlı olan ülkelerin karşısında
büyük bir zorluk var.
Üretimleri genellikle diğer ülkelerden ucuz.
Yani muhtemelen
bu sektörün, tabiri caizse ışıklarını son kapatacak olanlar onlar.
88 trilyon dolarlık dünya ekonomisi
petrolün en önemli rolü üstlendiği bir enerji sistemine dayalı.
Diğer enerji geçişleri asırlar sürdü. Bu, 30 yıl içinde olmalı.
Petrolün uzun süre kullanılacağını düşünüyorum.
Ama petrol dışında seçeneği olmayanlar kullanacak.
Tarihsel olarak
en fazla karbon emisyonundan sorumlu olan zengin ülkelerin
ilk ve en çok müdahaleyi yapma sorumluluğu var.
Burada bir adalet meselesi var
ve bir anlamda herkes haklı ama bunun pek önemi yok.
Adil olsun veya olmasın, bu konuda birlikte çalışmamız şart.
Gelişmekte olan ülkeler
"Buna katılmak, enerji geçişini yapmak istiyoruz
ama yardım lazım" diyor.
Herkes için evrensel erişimi sağlamazsak iklim hedeflerimize ulaşamayız.
Enerjinin, iklim değişikliğinin
ve kalkınmanın öyküsü bir olmalı.
30 yıl sonra dünya farklı görünecek.
Ne kadar değişip ne kadar farklı görüneceğini tahmin etmek
henüz çok zor.
Bazen geleceği ve ona giden yolu hayal etmek zor oluyor.
Ama yeni bir sistem mümkün.
Benim umudum burada yatıyor.
Alt yazı çevirmeni: Hazal Ünlüçay