W 1856 roku uczona Eunice Foote
przeprowadziła eksperyment.
Napełniła jedną probówkę powietrzem,
a drugą dwutlenkiem węgla.
Włożyła do nich termometr i umieściła na słońcu.
Zauważyła, że probówka z dwutlenkiem węgla
zrobiła się gorętsza i dłużej była ciepła.
Opublikowała wyniki,
zauważając, że „atmosfera tego gazu
podniosłaby temperaturę Ziemi”.
Trzy lata później Edwin Drake odkrył złoże ropy
w zachodniej Pensylwanii.
Sto lat po tym wydarzeniu
amerykański przemysł naftowy obchodził stulecie.
Zaproszono fizyka Edwarda Tellera,
jednego z wynalazców bomby atomowej,
żeby wygłosił mowę o przyszłości energii.
„Musimy szukać dodatkowych źródeł paliwa,
bo węgiel emitowany ze spalania paliw kopalnych
wywołuje efekt cieplarniany”.
Który uważał za wystarczający
do stopienia czapy lodowej i zatopienia Nowego Jorku.
W 1965 roku naukowcy byli na tyle pewni zjawiska,
żeby oficjalnie ostrzec prezydenta USA,
Lyndona B. Johnsona.
Dziesięć lat później sami naukowcy Exxona
snuli ponure przewidywania.
W 1998 roku temat trafił na pierwsze strony gazet.
Od tamtej pory
pompujemy dwutlenek węgla do atmosfery
w przyspieszającym tempie.
Dzisiejsza światowa gospodarka
opiera się na energii z paliw kopalnych.
Jedna trzecia pochodzi z ropy.
To wielka ironia losu, że substancje,
które pomogły nam tak się rozwinąć,
teraz zagrażają przyszłości cywilizacji.
Rządy zaczynają się zgadzać,
że świat nie powinien ocieplić się o więcej niż 1,5 stopnia.
Ale raczej do 2030 roku przegonimy tę liczbę.
Dlaczego tak trudno zakręcić kurek?
I czy zrobimy to na czas?
Kraje uprzemysłowione są mocno uzależnione od ropy.
Dała nam nową wolność.
Bezcenne zapasy ropy na tych egzotycznych wyspach.
Ich bogactwo odsłania dawne życie Arabii.
Nigeryjski rząd
kocha ropę bardziej niż nasze życie.
Otacza nas coraz więcej dwutlenku węgla.
Jeśli będziemy nadal niszczyć środowisko,
Ziemia też może stać się jałowa.
KONIEC ROPY NAFTOWEJ
Historia ropy to historia konfliktu geopolitycznego,
rozwoju technologicznego i silnej konkurencji.
Historia ropy to historia nierówności.
To historia o dominacji.
Urodziłem się w Nigerii…
DZIAŁACZ NA RZECZ ŚRODOWISKA
…ledwie kilka lat przed końcem brytyjskich rządów kolonialnych.
Wtedy była to gospodarka rolna.
Bawełna z północy,
kakao z zachodu i kauczuk ze środkowego zachodu.
A w okolicy, gdzie dorastał Nnimmo – rybołówstwo.
Delta Nigru to obszar,
który przecinają zbiorniki wodne,
potoki, strumienie, rzeki, ujścia.
To tarlisko większości ryb w Zatoce Gwinejskiej.
Był tak obfity, że rybacy zastawiali sieci w czasie przypływu
i zabierali je podczas odpływu.
A wieczorami…
Dzieci siedziały w świetle księżyca, a starsi opowiadali historie.
Nie wiedzieli, że jest to region bardzo zasobny w ropę.
Dopóki Brytyjczycy nie wydali firmom Shell i BP
wyłącznego pozwolenia na jej poszukiwanie.
Odkryli złoża czarnego złota w 1956 roku.
Nigeryjczycy mieli nadzieję,
że odkrycie ropy w ich okolicy
przyniesie pozytywne zmiany, jeśli chodzi o dobrobyt gospodarczy,
stan zdrowia mieszkańców, zatrudnienie i tak dalej.
Kilka lat później Nigeria uzyskała niepodległość.
Zapowiadało się obiecująco.
W końcu paliwa kopalne odmieniły inne kraje.
Najbogatsze narody były kiedyś dużo biedniejsze.
Jedna osoba mogła wykonać tyle pracy…
BYŁY PREZES BP
…ile zdołała zrobić przy pomocy rąk,
co najwyżej konia lub osła.
Węgiel był pierwszym odkryciem, które to zmieniło.
Pradawne organizmy w oceanach i bagnach
pochłaniały promienie słoneczne.
Przez miliony lat ich szczątki przekształciły się w węgiel.
A od głębokości dwóch kilometrów
w gaz ziemny i ropę naftową.
Spalanie węgla, energii słonecznej zamkniętej w kapsule czasu,
uczyniło z Wielkiej Brytanii pierwszy kraj uprzemysłowiony
i najpotężniejsze imperium,
jakie widział świat.
Potem pojawiła się ropa.
To zapoczątkowało boom.
Okazało się, że benzyna,
która była odpadem rafinacji ropy,
to dobre paliwo do samochodów.
Ropa była najbardziej energetycznym
płynnym źródłem energii.
Od samego początku to było ważne dla brytyjskiej marynarki,
która chciała mieć dostęp do kontrolowanej przez Brytyjczyków ropy.
Zaczęło się jako konsorcjum prywatnych inwestorów,
którzy udali się w podróż w poszukiwaniu ropy
u podnóża gór Zagros w Persji.
To był początek Anglo-Perskiej Kompanii Naftowej.
Potem przemianowanej na British Petroleum.
Byli w samą porę.
Pierwsza wojna światowa zaczęła się od szarż kawalerii,
a skończyła na samolotach,
czołgach i ciężarówkach.
Gdy marynarka aliantów zaczęła używać ropy zamiast węgla,
statki pokonywały większe dystanse bez tankowania.
NIEMCY SIĘ PODDAJĄ
Ropa naftowa wprawiła świat w ruch.
Ludzie na nowo odkrywali wolność,
wszędzie jeździli i latali.
Wyciągnęła miliony ludzi z ubóstwa.
Ropa stworzyła współczesny świat.
Budowano rurociągi, drogi,
stacje benzynowe, rafinerie.
Wszyscy chcieli inwestować w ropę i gaz.
Ale zyski nie były równe.
Ocean ropy naftowej pod perską pustynią
doprowadził do boomu na Bliskim Wschodzie.
Iran czerpał ułamek zysków z własnej ropy,
resztę zgarniali Brytyjczycy.
Aż Irańczycy uznali, że mają dość tego układu.
W końcu nacjonaliści irańscy wyrazili swój zamiar
przejęcia przemysłu naftowego i wywłaszczenia brytyjskiej firmy.
Więc w 1953 roku Wielka Brytania i USA przeprowadziły zamach stanu,
obalając demokratycznego przywódcę i powołując szacha.
Bo uważali, że będzie bardziej przychylny
dobrym stosunkom z Zachodem.
Tak znalazł się tam młody lord Browne.
Jako dziecko spędziłem wiele lat w Iranie,
gdy mój ojciec pracował w branży naftowej.
A kiedy skończył 18 lat,
sam zaczął pracować dla BP.
Dołączyłem do branży naftowej,
wierząc, że można tam rozwiązać problemy,
które były nierozstrzygnięte.
Jak wykorzystać ropę, żeby pójść dalej?
BP było wtedy jedną z siedmiu firm z tylko trzech krajów,
które kontrolowały 85% światowych rezerw ropy.
W Nigerii szybko odkryto,
że ropa nie oznacza dobrobytu dla wszystkich.
Pod rządami Brytyjczyków
zmuszono różne państewka do stworzenia jednego narodu.
Po uzyskaniu niepodległości rodzinny region Nnimmo ogłosił,
że się odłącza.
Jako dziecko nie rozumiałem,
o co toczyła się gra.
Dla mnie najbardziej ekscytujące było to,
że będzie nowy kraj – Biafra.
Ale ten region obejmował większość delty Nigru
i zasobów ropy.
Więc kiedy rząd Nigerii wypowiedział wojnę,
Brytyjczycy go poparli.
Moja wioska była frontem wojennym.
Rząd wprowadził blokadę regionu.
Szacuje się, że ponad milion cywilów
zmarło z głodu.
Wciąż czasem słyszę głosy ludzi,
którzy proszą o pomoc, o jedzenie.
Tego się szybko nie zapomina.
Biafra poddała się w 1970 roku.
Rok później Nigeria dołączyła do OPEC,
sojuszu krajów wydobywających ropę,
które chciały odzyskać kontrolę nad swoimi surowcami.
W latach 70. dzierżyli władzę,
podnosząc ceny ropy,
a kilka krajów bojkotowało USA za militarne wsparcie Izraela.
Nagle przerodziło się to w kryzys.
Był to szok dla ładu politycznego.
Susza na stacjach benzynowych.
Przewoźnicy skracają rozkłady lotów.
Zamykane są fabryki.
W 1979 roku, gdy Irańczycy obalili szacha
i odzyskali kontrolę nad ropą,
ceny znów wystrzeliły.
Choć to było niekorzystne dla klientów…
To niedorzeczne. Nie wiadomo, kiedy to się zatrzyma.
…producenci ropy zacierali ręce.
Nigeria stała się jednym z najbogatszych krajów w Afryce.
Ale po boomie w latach 70.
ceny ropy załamały się,
tak jak gospodarka Nigerii.
W klątwie surowcowej chodzi o to,
że kraje niekoniecznie radzą sobie lepiej,
gdy są bogate w zasoby naturalne.
Może to doprowadzić do wahań waluty
i spadku konkurencyjności innych branż.
Prowadząc do chaosu gospodarczego
i korupcji.
Problemem nie są zasoby.
Tylko to, jak się je wykorzystuje.
To, że kraj ma dochody z ropy, to jedno.
Pytanie, gdzie trafiają te pieniądze.
Sporą ich część zabierają korporacje ponadnarodowe.
A pieniądze, które zostają,
trafiają do krajowej korporacji naftowej,
należącej do nigeryjskiego rządu
i nadzorującej krajowy przemysł naftowy.
Operator jest też organem nadzorczym.
Za czasów niepodległości
przepadły miliardy.
Ten poziom korupcji
nie dotyczy tylko gospodarki.
To psuje system polityczny.
Były też inne koszty.
W delcie Nigru przez 50 lat dochodziło do wycieków,
przez co powstało 70 000 km² toksycznych bagien skażonych ropą.
Dzieci pływają w wodzie pokrytej ropą.
Szacowana długość życia
to 41 lat, być może najniższa na świecie.
Rybacy nie mogą już zostawiać sieci.
Są rybacy, którzy dniami i nocami
łowią w rzekach i nic nie łapią.
Nie ma już księżycowych nocy.
Pochodnie gazowe nad szybami naftowymi
palą się 24 godziny na dobę.
Poza tym Nigeria jest gorącym, suchym krajem,
a przez to jest bardziej wrażliwa na wzrost temperatury.
Do 2020 roku średnia globalna temperatura
wzrosła o ponad jeden stopień Celsjusza.
Fale upałów są coraz silniejsze, częstsze i bardziej zabójcze.
To napędza huragany, które szybciej przybierają na sile.
Pożary trawią większe obszary.
Zmiana klimatu nie jest następstwem naszych rocznych emisji,
tylko skumulowanej emisji gazów.
To bogate kraje spowodowały problemy.
To my odpowiadamy za emisję przez te wszystkie lata.
Ale to kraje rozwijające się mogą ponieść koszty.
Miliony ludzi zostało już zmuszonych do opuszczenia domów.
Czas ucieka i zastanawiamy się, czy jest jakaś nadzieja,
że uda nam się z tego wybrnąć bez balansowania na skraju przepaści.
Co jest zagrożone? Nie planeta. Ona przetrwa.
To my ryzykujemy.
Świat emituje około 50 miliardów ton
gazów cieplarnianych rocznie,
więcej niż kiedykolwiek.
Rządy zgadzają się,
że musimy osiągnąć zerową emisję netto
do 2050 roku.
Osiągnąć neutralność węglową.
Przejdziemy do zerowej emisji netto…
…dążenie do „zera netto”.
…znacznie zredukować emisje.
Ustawa o „zero netto”.
Nigeria zastosowała ramy instytucjonalne,
żeby obniżyć emisję o 20%.
Ten problem nie przypomina koronawirusa,
gdzie wystarczy jedna szczepionka, żeby uporać się z nim i jego wariantami.
To bardzo szerokie zagadnienie, które wymaga wielu rozwiązań.
Będą potrzebne technologie,
których jeszcze nie ma.
Ale zaszły dramatyczne zmiany.
Wiatr i energia słoneczna są w wielu krajach tańsze niż węgiel.
Rozwija się technologia akumulatorowa.
Rządy inwestują w elektrownie wodne i jądrowe.
Elektryczne auta są coraz tańsze.
Dla statków i samolotów dalekiego zasięgu
przewiduje się biopaliwa i ciekły wodór.
Pracuje się nad rozwiązaniami dla każdego z tych elementów.
Obecnym celem nie jest zerowa emisja węgla.
Chodzi o emisję zero netto.
Będziemy produkować węgiel, ale to zrównoważymy.
Przywracając lasy i mokradła.
Techniki w oceanie.
Które pomogą wchłonąć więcej węgla.
Albo technologia wychwytywania węgla, która wciąż jest droga.
Jest wiele rozwiązań problemu.
Dlatego wiele rządów stara się przywrócić równowagę.
Ponad 40 krajów wprowadziło uprawnienia do emisji CO,
by spalanie paliw kopalnych było droższe.
Od dekady USA przechodzą z węgla
na gaz ziemny dzięki szczelinowaniu.
Stany Zjednoczone, kiedyś największy importer ropy,
stały się jej światowym producentem.
A elektrownie gazowe budowane w Stanach
są głównymi inwestycjami w paliwa kopalne.
To pomogło znacznie ograniczyć emisje.
Spadły one również w Europie,
ale nie na świecie.
Gdy patrzy się na wzrost emisji,
dzieje się to w krajach rozwijających się.
Nawet jeśli Stany i Europa będą pracować nad rozwiązaniem,
nic nie osiągniemy bez krajów rozwijających się,
bo to one będą emitowały najwięcej.
Bez ograniczania emisji
w krajach rozwijających się wszyscy się usmażymy.
Jako Nigeryjka i Afrykanka wiem,
że trudno powiedzieć ludziom żyjącym w skrajnym ubóstwie…
SPECJALNY PRZEDSTAWICIEL ONZ
…żeby poczekali kilka lat,
aż znajdziemy najlepsze rozwiązanie.
Przeciętny młody człowiek w Afryce
chce tyle samo energii co jego rówieśnik w Ameryce.
Chce tych samych możliwości.
A energia to ta nić przewodnia,
bez której nie osiągną pełnego potencjału.
Podczas gdy ziemia Nigerii jest bogata w energię…
To kraj z największym niedoborem energii na świecie.
W kraju, w którym żyje 200 milionów ludzi,
prawie połowa nie ma elektryczności.
A ci, którzy mają…
Codziennie o dziewiątej rano
wyłączają zasilanie w mojej okolicy.
Jest z powrotem o 14.00,
a potem znowu nie ma od 20.00.
Więc większość firm
czerpie prąd z agregatów dieslowskich.
Około 800 milionów ludzi na świecie nie ma dostępu do energii,
żeby móc żyć z godnością.
Nie chodzi o niedogodność.
To dla wielu ludzi kwestia życia lub śmierci.
Muszą być w stanie się rozwijać, mieć elektryczność i infrastrukturę.
Ale istnieją teraz lepsze sposoby od tych,
które stosowaliśmy 300 lat temu.
Mówi się o przeskoku,
kiedy kraje rozwijające się mogą pominąć technologie,
które pomogły bogatych krajom.
Zamiast tego korzystają z energii odnawialnej.
Jest w tym trochę hipokryzji,
kiedy prosi się kraje,
które nie mają dużo pieniędzy,
żeby zrezygnowały z tego, co bogate kraje wciąż robią.
Załóżmy, że mam ciocię na wyspie Lagos,
która codziennie jeździ autobusem
z domu do pracy.
Oszczędzała pieniądze, żeby kupić mały samochód
na olej napędowy lub benzynę.
Nie stać jej, żeby kupić elektryczne auto.
Ale każesz jej jeździć autobusem, aż zarobi na taki samochód.
Tak wygląda w Afryce transformacja energetyczna.
Zanim powiesz krajom rozwijającym się, żeby uwolniły się od paliw kopalnych,
trzeba mieć na to fundusze.
Żeby dokonać transformacji,
trzeba byłoby inwestować 70 miliardów rocznie.
Globalna północ powinna spłacić dług klimatyczny
za wieloletnią eksploatację.
Ci, którzy stworzyli problem, muszą zainwestować w rozwiązanie.
Światowi przywódcy przystali na to w Paryżu w 2015 roku.
Przełomowe porozumienie paryskie
ustanowiło Zielony Fundusz Klimatyczny,
który pomaga krajom rozwijającym się dostosować się do zmian klimatu.
Do 2020 roku miało tam trafiać 100 miliardów rocznie.
Daleko nam do tego.
Nie wypłacono
90 miliardów.
Niektóre bogate kraje inwestują miliardy
w projekty czystej energii w Afryce,
ale jeszcze więcej w paliwa kopalne.
W 2020 roku premier Wielkiej Brytanii
przemówił na szczycie inwestycyjnym.
W Wielkiej Brytanii nie ma sensu ograniczać spalania węgla,
jeśli przenosimy się do Afryki
i wypychamy swoje kieszenie,
zachęcając państwa afrykańskie,
żeby zwiększały wydobycie węgla.
Wkrótce okazało się, że 90% umów energetycznych,
które zawarła wtedy Wielka Brytania,
dotyczyło paliw kopalnych.
Tak jest nadal.
Chiny znacznie obniżyły ceny energii wiatrowej i słonecznej,
ale nadal inwestują w elektrownie węglowe.
Ostatnio USA
zainwestowały 9 miliardów w paliwa kopalne na całym świecie,
głównie w Afryce Subsaharyjskiej.
Podczas gdy ulice bogatych krajów są coraz czystsze,
dzięki autom o niskim spalaniu lub elektrycznym,
wiele paliwożernych modeli
nie znika z powierzchni ziemi.
Są eksportowane do takich krajów jak Nigeria,
bo to jedyne samochody, na które mogą sobie tam pozwolić.
Afryka to wysypisko dla technologii.
Choć Nigeria jest największym producentem ropy na kontynencie,
rafinerie są zamknięte lub niesprawne.
Więc eksportują ropę na cały świat
i importują większość paliwa z Holandii i Belgii.
Ale sami spalają co innego.
Śledczy ustalili, że olej napędowy zawierał siarkę
na poziomie 204 razy większym
niż dopuszczalny w Europie.
Wiele inwestuje się w niszczenie świata.
Wyzwaniem, przed którym stoimy, jest przejście od systemu nierówności
do systemu, który jest bardziej sprawiedliwy.
Rozumiem zarówno
argumenty za wydobyciem ropy i gazu,
jak i problem zmian klimatycznych.
W 1997 roku lord Browne wygłosił mowę,
która wstrząsnęła branżą naftową.
Widać wpływ człowieka na klimat.
Świat naftowy zareagował źle
i oświadczono, że „porzuciłem kościół”.
Ale teraz i światowi giganci naftowi przyznają,
że musimy dojść do zerowej emisji netto.
Widzą, w którą stronę wieje polityczny wiatr.
Muszą pomóc rozwiązać problem,
a nie tylko liczyć na to, że przeprosiny załatwią wszystko.
Firmy muszą dokonać wyboru.
Ale koncerny naftowe wybrały
ropę.
Energia odnawialna stanowi mniej niż 1% ich inwestycji.
Według jednego raportu
w 2030 roku większość światowych gigantów
będzie produkować więcej ropy niż dziś.
Kiedyś światem naftowym rządziły prywatne firmy,
a teraz to rządowe spółki produkują połowę ropy i gazu,
a wiele z ich gospodarek zależy od tych paliw.
Kraje gospodarczo zależne od ropy
stoją przed wyzwaniem.
Ich produkcja jest tańsza od innych,
więc pewnie będą ostatnimi,
którzy znikną z tej branży.
Przemysł o wartości 88 bilionów dolarów
opiera się na systemie energetycznym,
w którym ropa gra pierwszorzędną rolę.
Zwykle transformacje trwały wieki. A ta ma się dokonać w 30 lat.
Spodziewam się, że ropa będzie długo obecna,
ale będą z niej korzystać ci,
którzy nie mają wyjścia.
Bogate kraje, które są odpowiedzialne
za największą część emisji,
mają obowiązek działać najaktywniej i jako pierwsi.
Jest kwestia sprawiedliwości
i w pewnym sensie każdy ma rację, choć to nie ma znaczenia.
Musimy nad tym wspólnie pracować, czy to jest sprawiedliwe, czy nie.
Kraje rozwijające się mówią: „Chcemy być tego częścią.
Chcemy transformacji, ale potrzebujemy pomocy”.
Nie osiągniemy celów klimatycznych
bez powszechnego dostępu do energii.
Historie energii, zmian klimatu
i rozwoju muszą iść w parze.
Za 30 lat świat będzie wyglądał inaczej.
Jak bardzo się zmieni i jak będzie inny,
wciąż trudno powiedzieć.
Czasem trudno marzyć o przyszłości i sposobie dotarcia do niej.
Ale można stworzyć nowy system.
W tym moja nadzieja.
Napisy: Anna Samoń