Ortalama bir yılda 7.000'den fazla yeni film,
1.000'den fazla yeni TV programı,
binlerce yeni video oyunu çıkıyor.
Spotify'a her gün yüz binlerce yeni podcast
ve 60.000'den fazla yeni parça yükleniyor.
Tüm bu keyif ve eğlence seçeneklerinden
2020'de popülerliği en çok artansa
1.500 küsur yaşında.
Satrançta, hiç görmediğimiz bir patlama yaşanıyor.
Bu oyun hediye listelerinin tepesinde
ve esnaf, stokta tutmaya yetişemediğini söylüyor.
Yurt dışında bile
satrancın indirilmesi yüzde 11 artmış durumda.
Kısa bir süre için
yayın platformu Twitch'te en popüler türdü.
League of Legends ve Fortnite gibi video oyunlarını geçmişti.
Beni izlemeye bile binlerce kişi geldi.
H4'e gitme hatasını yaptı. Logic şah mat yapacak bence.
O neydi öyle? Salak.
Satranç, tarihte
çok zeki kişilerin oynadığı bir oyundu.
Büyük liderleri çekiyordu.
Ve düşünürleri,
sanatçıları,
seçkin sporcuları.
Ünlüler dükkâna oynamaya gelirdi.
Marcel Duchamp buraya gelip oynardı.
Stanley Kubrick gelip oynardı.
Ama Bobby Fischer da gelip oynardı.
Bence iyi satranç oynamak için dâhi olmak gerekmez. Mit bu.
Ama satranç hep bir hobiden fazlası olmuştur.
Yaş, inanç ve kültür farklarını aşar.
Ama nedense yaşlanmaz.
Büyüleyici. Sanki gerçek hayatından kaçıp
64 karelik yeni bir dünyaya geliyorsun.
Peki neden bu eski masa oyunu
ilgimizi çekmeyi sürdürüyor?
Satrancı özel kılan şey ne?
Satranç harika bir oyun. Hem oyun hem beyin sporu.
NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Dünyanın en iyi oyuncularından olmak için bütün vaktini vermen lazım.
Satranç oynamayı seviyorum çünkü güzel bir oyun.
Bu ekipmanı normal olan herkesin de büyükusta olabileceğini anladık.
Satranç makinesi,
tecrübelerini kullanıp en iyi hamleleri öğreniyor
ve bir dizi hamleyi analiz ediyor.
Sonra birini seçiyor.
SATRANÇ
Şahlık saldırı altında.
Düşmanın atlıları kaleyi bastı.
Şah kaçtı bile.
Nereye gittiğini bilen yok
ama öldüğünü duyana dek savaşacaklar.
Vezir, hayatında ilk kez tamamen çaresiz.
İmparatorluğa öyle bir diz çöktürdüler ki
gelecek nesillerin öğrenmesi şart oldu.
Ve öğrendiler.
Hepsi bu satranç tahtasında oldu.
Ve bu oyunun bu anı efsanevi.
Çok güzel bir oyundu.
Ve tabii acemilere
mucizevi görünüyordu.
Alman bir mühendis olan Edward Lasker
1912'deki o mühim günde Londra'da tekneden indiğinde
satranç tarihine geçeceğini bilmiyordu.
İlk durağı şehrin en iyi satranç kulübüydü.
Lasker hiç İngilizce bilmiyordu ama burada
önemi yoktu. Bir adam onu bir hızlı maça davet etti.
Lasker, adamın
İngiltere'nin en iyi satranççısı denen
Sör George Alan Thomas olduğunu bilmiyordu.
Rastgele, planlanmamış bir oyundu ama nedense kaydedildi.
Bir turnuva kapsamında veya parasına değildi.
Günümüzde bu maça Mükemmel Şah Avı deniyor
çünkü çok acımasız.
Bazen de Öldüren Cazibe deniyor
çünkü bir yandan çok güzel.
Ve güzelliğini görebilmek için
nasıl oynandığını bilmek lazım.
Öğrettiğim kişi altı yaşında mı, 20 yaşında mı?
Altı yaşında. Kesinlikle altı.
Sekiz piyonunuz var,
bunlar piyadeleriniz.
Altı yaşındakiler kendilerini piyonlara benzetirler.
En zayıf, küçük taşlardır
ama düşmanın şahını yenebilirler.
Sonra kaleler var, güçlü yapılar.
Düz gider. Pek heyecan verici bir taş değil.
Kalelerin yanında atlar vardır. Şekilleri de…
At gibidir. Herkes atçıkları sever, değil mi?
L çizer.
-Atlayıp zıplarlar. -At gibi işte.
Sıradaki oyuncu fil.
Çok uzağa gider.
Bir uçtan diğerine gidip rakibinizin taşlarına saldırabilir.
Filin yanında en güçlü taş bulunur.
15. yüzyılın sonlarından önce
bu taş bir kare gidiyordu.
Ama sonra Avrupa'da güçlü kadın liderler ortaya çıktı.
ARAGON'LU CATHERINE
Ve aniden o zayıf parça…
Tek hamlede tahtanın her yerine gidebilen
bir vezir oldu.
İyi oynasanız bile veziriniz yoksa terk etseniz de olur.
Ve en önemli taş.
Herhangi bir yöne
sadece bir kare gidebilen küçük şah.
Çok zayıf bir taş gibi duruyor
ama onu korumazsanız oyunu kaybedersiniz.
Antik İran'da
"Şah mat" derlermiş,
yani "Şah öldü."
Bu, İngilizceye "checkmate" olarak geçmiştir.
Bu kadar.
İşte ordunuz bu. Rakibinizde de aynısı var.
Şimdi ilk hamlenizi yapmalısınız.
AÇILIŞ
Edward Lasker beyazı çekti, yani o başlayacaktı.
Ve yapabileceği 20 şey vardı.
Sör Thomas'ın da.
Ama daha bu iki seçim bile 400 farklı oyun çıkarabilirdi.
Lasker ve Thomas bunu oynadı.
Bir hamle sonra potansiyel tahta düzeni sayısı
71.852'ye fırladı.
İki oyuncu da üçüncü hamlelerini yapınca yaklaşık dokuz milyon oldu.
Bu kadar seçenek varken hamlenize nasıl karar vereceksiniz?
Asırlarca bunun cevabı
"Ölümüne saldıracaksın" oldu.
18'inci yüzyılda
bu, centilmence olan tek oynama biçimi olarak görülüyordu.
Rakibe sınır tanımadan saldırıyordun,
piyonları rastgele feda ediyordun.
Buna satrançta romantik dönem diyoruz.
Sanattaki romantik dönemle hemen hemen çakışmıştır.
Teknik ustalıktan çok duygu ifadesine odaklanan
müzik, resim, şiir.
Satrançta mesele sırf kazanmak değildi. Güzel kazanmak da önemliydi.
Sonra Steinitz geldi.
Wilhelm Steinitz,
ilk dünya satranç sampiyonu. Dedi ki…
"Bu biraz ilkelce."
Steinitz yeni bir dönemi başlattı,
bilimsel satranç ekolünü.
Sanatçılar dramadan uzaklaşıp gerçekçiliğe ve netliğe yönelirken
satranççılar, oyunun temel prensiplerini belirlemeye koyuldu.
Şu hamlelere tekrar bakın.
Lasker tahtanın merkezini seçiyor.
Merkezi kontrole çalışmak birinci prensip.
Savaş meydanının kalbi.
Lasker atıyla hamle yapıyor.
Bu ikinci bir prensip.
Güçlü taşları oyuna mümkün olduğunca erken sokmak.
Ama açılışta yalnız değilsiniz.
Geçmişin büyük oyuncuları işin zor kısmını yapmış.
Danimarkalı Gambiti, Evans Gambiti var.
Sicilya Savunması,
Fransız Savunması, Ruy Lopez.
Ve evet, Vezir Gambiti.
Yüzlerce açılış sistemleştirildi ve biraz açılış teorisi bilmek iyi olur.
Rakibin biliyorsa, sen bilmiyorsan tuzağa düşebilirsin.
Bunu istemezsin.
Ama dördüncü hamlede potansiyel tahta düzeni sayısı
315 milyar olmuştur.
Er ya da geç kitaptaki hamleleri bırakıp
başınızın çaresine bakmanız gerekir.
OYUNORTASI
Oyunortası ana savaş meydanıdır.
Burada plan ve stratejiler uygulanır.
Genellikle oyunortası
oyunun sonucunu belirler.
Lasker'ın fili av peşinde.
Ama zafer kısa sürdü.
Bir piyon cesurca can pazarına girdi
ve anında katledildi.
Beyaz vezir tam şahın karşısına dikilecekti ki
şah saklandı.
Oynandığı dönem için nefes kesici bir maçtı bu.
Unutmayın, sene 1912'ydi.
Bilimsel ekol zirvesindeydi.
Satranç artık daha sofistike, hesaplı
ve sıkıcı bir şeydi.
Ama yepyeni bir dönem başlamak üzereydi.
Sanatta, müzikte, siyasette ve satrançta isyan çağı.
Hipermodernistlerle tanışın.
Gelenek düşmanıydılar
ve "Farklı oynayacağız" dediler.
Örneğin merkezi açıkta bırakarak.
Ama taşları öyle konumlandırıyorlardı ki
merkez bir ölüm tuzağı oluyordu.
Merkezden vazgeçmiyoruz, sadece farklı bir biçimde yönetiyoruz.
Hipermodernistler satranca sürrealistlerin sanata yaptığını yaptı.
Sıradan görünen şeyleri alıp imkânlarını tekrar düşündüler.
Hiçbir şey göründüğü gibi olmak zorunda değildi.
BU BİR PİPO DEĞİLDİR
Satrancın tarihteki en eski savaş oyunu olduğunu unutmayalım.
En yüksek rekabet düzeyinde
aslında kanlı bir spor.
Zor.
Bir satranççının tansiyonu turnuva sırasında
yarış maratonu koşucusununki kadar yükselebilir.
Ve günde 6.000 kalori yakabilirler.
Dünyanın en iyi tenisçilerinden fazla.
Sadece oturup düşünerek.
1940'larda Hollandalı psikolog Adriaan de Groot
satranççının beyninde olanları çalışmaya koyuldu.
Farklı beceri düzeylerine sahip oyunculara
bunun gibi alışılmadık bir pozisyon gösterdi.
Ve hamlelerine karar verirken sesli düşünmelerini istedi.
Büyükustaların ve unvansız profesyonellerin
hamle için yaklaşık aynı sayıda seçeneği düşündüğünü buldu.
Düşündükleri gelecek hamle sayısı da neredeyse aynıydı.
Peki büyük oyuncuların farkı neydi?
Daha iyi seçenekler görüyorlardı.
Büyük hipermodernistlerden Richard Réti'ye
kaç hamle ilerisini düşündüğünü sormuşlar.
"Sadece bir hamle düşünüyorum, en iyisini" demiş.
Bence öncelikle ezberde iyi olmanız gerekiyor.
Neredeyse tüm çok güçlü büyükustalar
uzun kariyerleri boyunca oynadıklarını bir şekilde hatırlar.
Çoğu kez fillerin, atların, piyonların yerlerine bakıp
geçmiş oyunlarımızla karşılaştırmaya çalışırız.
Besteci için piyano akorları neyse satranççı için taşların konumları odur.
Piyanist her akordan sonra yalnızca birkaç seçeneği düşünebilir.
Çünkü onlarcasının nasıl ses çıkaracağını
aklına kaydetmiştir.
Bunun kaynağı gamları ve tuşları çalışmaktır,
güzel ses çıkaran nota dizilerinin yüzyıllar önce sistemleştirilen bilgisini.
Bir kaynağı da
uygulamadır.
Mesele tecrübe.
Ve inanın, usta bir satranççı olmak için
çok oynamanız ve çalışmanız gerekir.
Ve 20. yüzyılda
kimse Sovyetlerden çok çalışmadı.
Satranç okullarda okutuluyor,
parklarda, nehir kenarlarında oynanıyordu.
Her yerde kulüpler kuruldu.
Dergiler ünlü oyun ve analizleri yeniden bastı.
Satranç ülkelerin yarıştığı şeylerden biri
çünkü bir açıdan ülkenin ilerlemesinin bir göstergesi.
Rejim için satrançta hâkimiyet tahtadakiyle kalmıyordu.
Yoz Batı'ya karşı komünistlerin entelektüel üstünlüğünün
bir kanıtıydı da.
24 yıl boyunca Dünya Şampiyonası'nı kazanmakla kalmadılar.
Kimse elemeleri geçip onlarla oynayamadı bile.
1972'ye
ve Bobby Fischer'a dek.
Satranç ABD'de bir anda
TV'nin altın saatlerine çıkmaya başladı.
Rus Dünya Şampiyonu Boris Spassky
bu yaz 24 oyunluk bir şampiyonluk maçında Amerikan Bobby Fischer'la karşılaşacak.
"Satranç ustalarının ülkesi" unvanını tutkuyla korumaya çalışan Ruslar için
prestijleri söz konusu.
Dünya Satranç Federasyonu yarın sabaha dek
Fischer'dan İzlanda'da 24 oyunu kabul edip etmediğine dair yanıt bekliyor
ve Fischer onları bekletiyor.
Kariyeri boyunca
aşırı huysuz ve kaprisli olmasıyla tanındı.
Bobby Fischer sonunda kabul etti
ve uçağa binmek için New York'a gitti ama sonra
fikrini değiştirdi.
Kimse ne yapacağını bilmiyordu. Uçağa binmiyordu.
Boris Spassky'yi
ve dünyayı merakta bıraktı.
Bu bekleme, rutininizi bozuyor mu?
Hayır, teşekkürler. Sorularınız için çok sağ olun.
Kaygılanmış görünmüyorsunuz. Öyle misiniz?
Çaresiz kalmıştık
ve nerede yatacağını bile bilmiyorduk.
Gecenin bir yarısı annemi aradım,
Lübnanlı misafirperverliğine yakışır biçimde "Tabii, getir" dedi.
Evimizin
dünyanın yeni merkezi hâline geleceğini bilmiyordu.
Yüzlerce gazeteci
dışarıda kamp kurdu.
Henry Kissinger arayıp
kıçını kaldırmasını sağlamaya çalıştı.
Gerisi malum.
Turnuva, bir oyundan fazlasını ifade ediyordu.
Soğuk Savaş dönemiydi.
Savaş da sıkça satranç gibi tanımlanıyordu.
Her yerde potansiyel tuzaklar vardı. Çoğu şey büyük güç mücadelesinde piyondu.
Satrancın kendisi de.
Dünya şampiyonluğunu kapınca
Bobby yıldız oldu.
Şah öldü!
Henüz ölmedi.
Eminim bütün dünya Bobby Fischer'ın ismini öğrenmiştir.
Dünyanın en iyi satranç oyuncusu.
Bobby Fischer sizi nasıl yendi? Sizden iyi miydi?
Evet, benden iyi bir oyuncu.
Ama önemli bir açıdan Soğuk Savaş satranca hiç benzemiyordu.
Satrançta bütün bilgiye baştan sahipsindir.
Hiçbir şey gizli değil. Gizlediğin kartlar gibi değil.
Belirleyici bir zar yok.
Belirleyici bir şans faktörü yok.
Soruya bakıyorsun ve cevaba bakıyorsun.
Tabii görebilirsen.
Lasker'ın veziri saldırı vaktinin geldiğini düşündü.
Cesurca düşmanın bölgesine girdi.
Ama siyah vezir şahını savunmak için öne çıktı.
Şah artık köşesinde güvendeydi.
Her taraftan korunuyordu.
Satranç oynuyorsanız söyleyin. Bu konumda ne yapardınız?
Lasker, bunun oyunda belirleyici an olduğunu,
büyük bir şey yapması gerektiğini bildiğini söylüyor.
Karar vermek için beş dakikası vardı
ama maalesef bizim yok.
Lasker şunu yaptı.
Veziri artık şahla karşı karşıyaydı.
Şah.
Ve Sör Thomas çoğu insanın muhtemelen yapacağı şeyi yaptı.
Onu yedi.
Lasker ölümcül bir hata yapmıştı.
Bunun sonun başlangıcı olduğu
henüz belli değildi.
OYUNSONU
Onlarca yıldır bilgisayarlara,
milyarlarca oyun göstererek satranç öğretiyoruz.
Ve onlara bizimkini çok geride bırakan hafızalar verdik.
Bir insan büyükusta karar başına onlarca hamle düşünebilirken
makine onlarca milyon hamleye bakar.
Anlamamızın yıllarca sürebileceği bir şeyi bilgisayarın görmesi
bir saniye bile almayabilir.
Ve 11 Mayıs 1997'de
Dünya Satranç Şampiyonu Garry Kasparov'la
IBM'in süper bilgisayarı Deep Blue arasındaki beraberliği bozacak finali
makine kazandı.
Resmen devasa bir hesap makinesi
bizi yendi.
Bu rakibi olumsuz etkileyebilecek bir psikolojik baskı yok.
Tabii fişinin çekilmesi dışında.
Ama insan oyuncular zayıflık gösterebilir.
Şah tuzağa düştüğünü fark etmedi,
böylece Mükemmel Şah Avı başladı.
At ileri koştu, çifte şah çekilmiş oldu.
Şah geri çekilse
sonraki hamle şah mat olacaktı.
Yani tek bir seçeneği vardı.
Sonra Lasker yine saldırdı.
Ve tekrar.
Şahlığından kovulan veziri kaçtı.
Dönüşü olmayan nokta geçildiğinde
önce şok yaşanır,
sonra kabullenme.
Bilgisayarlar, güçleri arttıkça ve birbirleriyle oynadıkça
sürekli gelişti.
Günümüzde kimse bilgisayarla oynamaya cesaret edemez
çünkü kazanan bilgisayar olur.
Ve 2017'de
yeni bir tür satranç oyuncusu dünyayı kasıp kavurdu.
Adı AlphaZero'ydu
ve süper bilgisayar değildi.
En güçlü satranç motorlarının hamle sayısının
küçük bir kısmını düşünebiliyordu
ama öğretilme biçimi çok farklıydı.
AlphaZero sıfır insan bilgisi demekti.
Ona sadece kurallar verildi.
Sonra kendisiyle oynadı. Tekrar tekrar.
Kendisiyle ışık hızında
44 milyon oyun oynadı.
Rastgele olduğu için başta çoğu oyun bir sonuca varmadı.
Çünkü örneğin şah mat yapmayı bilmiyordu.
Ama şans eseri bazı oyunlar sonuca vardı.
O da kazanan tarafın hamelelerine bakıp
onun gibi oynamaya çalıştı.
Dokuz saatlik çalışmasıyla
insanların satranç tarihinin neredeyse tamamını öğrendi.
Ve AlphaZero
hiç de bilgisayar gibi oynamıyordu.
Oyununda cesurca saldırılar ve feda etmeler vardı.
Romantiklerdeki gibi.
Ve bilimsel ekolün belirlediği bazı prensipleri uyguluyordu.
Bazen de onları çiğniyordu.
Çünkü genel kuralların daima geçerli olduğuna dair
bir ön kabulü yoktu.
Ben çocukken
tamamen çılgınlık dediğimiz hamleler vardı.
Şimdiyse bilgisayarlar bize
yüzyıllardır imkânsız sanılan bu şeyleri
yapabileceğimizi öğretti.
Bilgisayarlar satrancı öldürmedi.
Şimdiye kadarki en büyük satranç bilgisini tetiklediler.
Büyükusta sayısı artıyor.
Ve bu yüksek rütbeye erişme yaşı küçülüyor.
Geçmişte neredeyse tüm büyük satranççılar
Sovyetler Birliği'ndendi.
Çünkü en iyiler zaten oradaydı.
Tecrübeyi edinmek için en iyilerle olman gerekiyordu.
Ama şimdi tek ihtiyacınız internet bağlantısı.
Bence Rubius yayınlar dışında da çok çalışıyor
çünkü çok iyi oynuyor.
Ve rekabetçi satranç geçmişi olmayan ülkeler
en iyi satranççılardan bazılarını çıkarıyor.
Mesela Hindistan. İran da sayılabilir.
Hatta Norveç tabii.
Magnus Carlsen'dan önce
dünyanın ilk 20'sinde satranççıları yoktu.
Bu, şartları eşitledi.
İnsanların yerlerinden, şartlarından bağımsız olarak
başarılı olabildiğini görüyoruz.
Yalnızca 64 kareyle sınırlanan,
kısıtlayıcı kuralların olduğu satrançta
birbirinden farklı oyun sayısı
tahminen yaklaşık 10 üssü 120.
Gündelik dilde söylersek
bin trilyon trilyon trilyon trilyon trilyon trilyon trilyon
trilyon trilyon trilyon oyun.
Olasılık sayısı
dünyadaki kum tanesi sayısından fazla.
Samanyolu'ndaki toz parçacığı sayısından
ve gözlemlenebilir evrendeki atom sayısından da.
Bence oyunun güzelliği ve büyüsü akışkanlığında saklı.
Her hamlede oyun tamamen değişiyor.
Yeniden plan yapmanız, tahtayı izlemeniz lazım.
Öyle zengin bir oyun ki asla mükemmel oyuncu olamazsınız.
Ve daima gelişme yolları var.
Kariyerimin büyük kısmında satranç oynamama
ve yıllarca çalışmama rağmen
bir oyuna bakarken veya çalışırken şaşırdığım,
bir şeyi ilk kez gördüğüm anlar çok oluyor.
Satranç bağımlılık yapıyor, onu itiraf edeyim.
Zengin olmadım,
ünlü olmadım
ama iyi bir oyun oynamak çok tatmin ediciydi.
Ve o anları mutlulukla hatırlıyorum.
Bir dizi zorunlu hamleden sonra
siyah şah tahtanın diğer ucuna,
beyaz şahlığının ortasına ulaştı.
Şahlara yakışır zarafetiyle
beyaz şah bir adım ileri gitti
ve oyun boyunca hiç hareket etmemiş kalesinden gelecek
ölümcül darbeye alan açtı.
Şah mat.
Alt yazı çevirmeni: Hazal Ünlüçay