W ciągu roku wychodzi ponad 7000 nowych filmów
i ponad tysiąc nowych programów TV,
tysiące nowych gier,
setki tysięcy nowych podcastów,
a ponad 60 000 nowych utworów
trafia codziennie na Spotify.
Wśród tych wszystkich rozrywek
ta, która zyskała w 2020 roku znacznie na popularności,
ma ponad 1500 lat tradycji.
Takiego zainteresowania szachami jeszcze nie widzieliśmy.
Gra jest na szczycie listy życzeń,
a detaliści mają problem z utrzymaniem zapasów.
Nawet w skali światowej
liczba pobrań szachów wzrosła o 11%.
Przez krótki czas
był to najpopularniejszy gatunek
na platformie Twitch,
przewyższający gry wideo, jak League of Legends
i Fortnite.
Tysiące ludzi oglądały nawet moją grę.
Na h4, gruby błąd. Logic będzie miał szach-mat.
Co to było? Idiota!
Na przestrzeni lat
uważano, że w szachy grają bardzo mądrzy ludzie.
Przyciągały wielkich przywódców.
Myślicieli,
artystów
i sportową elitę.
Gwiazdy przychodziły grać do sklepu.
Marcel Duchamp tu grał.
WŁAŚCICIEL
Grał Stanley Kubrick.
Ale także Bobby Fischer.
Żeby być dobrym szachistą, nie trzeba być geniuszem. To mit.
Szachy zawsze były czymś więcej niż rozrywką,
wykraczającą poza wiek, wiarę i kulturę,
ale nigdy się nie zestarzały.
To fascynujące.
To jak ucieczka od rzeczywistości
do nowego świata złożonego z 64 kwadratów.
Dlaczego ta klasyczna gra planszowa
wciąż pobudza naszą wyobraźnię?
Co niezwykłego jest w szachach?
Szachy to świetna gra. Gra i sport dla umysłu.
NETFLIX — ORYGINALNY SERIAL DOKUMENTALNY
Trzeba poświęcić cały swój czas,
by zostać najlepszym.
Lubię grać w szachy, bo to fajna gra.
Wiemy, że każdy, kto ma działający sprzęt,
może zostać arcymistrzem.
Maszyna szachowa uczy się najlepszych ruchów,
wykorzystując przeszłe doświadczenia do analizy różnych posunięć.
Potem wybiera jedno.
SZACHY
Zaatakowano królestwo.
Nieprzyjacielska kawaleria szturmuje zamek.
Król już uciekł.
Nikt nie wie, dokąd zmierza,
ale będą walczyć aż do wieści o jego śmierci.
Po raz pierwszy w życiu królowa jest zupełnie bezradna.
Imperium zostało rzucone na kolana w tak spektakularny sposób,
że jest przykładem do analizy dla przyszłych pokoleń.
Co ma miejsce.
To wszystko na tej szachownicy.
A ta chwila w tej grze
jest legendarna.
To była piękna gra.
Dla początkujących…
MISTRZ MIĘDZYNARODOWY
…to wyglądało niewiarygodnie.
Edward Lasker, niemiecki inżynier,
nie miał pojęcia, że przejdzie do historii szachów,
przypływając do Londynu tego pamiętnego dnia w 1912 roku.
Jego pierwszym przystankiem był najlepszy klub szachowy.
Lasker nie znał ani słowa po angielsku,
ale tutaj nie miało to znaczenia. Został zaproszony do gry.
Lasker nie wiedział, że to sir George Alan Thomas,
najlepszy zawodnik w Anglii.
To był zwykły mecz, który akurat został zapisany.
To nie był turniej ani gra o pieniądze.
Dziś nosi przydomek „Idealne polowanie na króla”,
bo jest niezwykle brutalny.
Albo „Fatalne zauroczenie”,
bo jednocześnie jest piękny.
Żeby zobaczyć piękno tej gry,
warto umieć grać.
Tłumaczę sześciolatkowi czy dwudziestolatkowi?
Zdecydowanie sześciolatkowi.
Do dyspozycji jest osiem pionków,
żołnierzy.
Sześciolatki identyfikują się z pionkami.
Są najsłabsze,
ale potrafią pokonać wrogiego króla.
Potem są wieże, potężne zamki.
Poruszają się w linii prostej.
Nie są najciekawsze.
Obok wież są twoi rycerze. Wyglądają jak…
Koniki. Wszyscy je kochają.
Poruszają się po literze „L”.
- Skaczą. - Jak koń.
Kolejna figura to goniec.
Może poruszać się z jednego końca planszy na drugi
i atakować pionki przeciwnika.
Obok gońca stoi najpotężniejsza figura.
Przed końcem XV wieku
poruszała się tylko o jedno pole.
Ale wtedy w Europie pojawiło się wiele wpływowych kobiet.
KATARZYNA ARAGOŃSKA
I nagle ta słaba figura…
Została zastąpiona przez królową,
która może pokonać całą planszę jednym ruchem.
Bez królowej, jeśli nie jesteś dobry, możesz zrezygnować.
Jest też najważniejsza figura.
Mały król,
poruszający się o jedno pole w każdym kierunku.
Wydaje się być słabeuszem,
ale jeśli go nie ochronisz, przegrywasz.
W starożytnej Persji mówiono:
„Shah mat”.
„Król umarł”.
Stąd dzisiejszy „szach-mat”.
To wszystko.
To twoja armia, taka sama jak wroga.
Teraz musisz wykonać pierwszy ruch.
OTWARCIE
Edward Lasker wylosował białe figury, co znaczy, że rozpoczyna.
Mógł wykonać 20 ruchów.
Tak samo sir Thomas.
Ale już te dwa wybory
mogą doprowadzić do 400 różnych partii.
Lasker i Thomas zagrali tak.
Przy kolejnym ruchu liczba możliwych kombinacji wzrasta
do 71 852.
Po trzecim ruchu wynosi już około dziewięciu milionów.
Mając tyle opcji, jak zdecydować, co zrobić?
Przez wieki odpowiedź brzmiała:
„Żądaj krwi”.
W XVIII wieku był to
jedyny dżentelmeński sposób na grę.
Atakujesz przeciwnika bez opamiętania,
oddajesz pionki do woli.
Nazywamy to romantyczną erą szachów.
Która zbiegła się z romantyzmem w sztuce.
Muzyka, malarstwo, poezja
skupiały się na ekspresji emocjonalnej, a nie opanowaniu techniki.
Nie chodziło tylko o wygraną,
ale o piękne zwycięstwo.
Potem pojawił się Steinitz.
Wilhelm Steinitz,
pierwszy oficjalny mistrz świata w szachach, powiedział…
„To trochę prymitywne”.
Steinitz zapoczątkował nową erę,
naukową szkołę szachową.
Tak jak artyści odeszli od dramatyzmu na rzecz realizmu i precyzji,
szachiści zaczęli ustalać podstawowe zasady gry.
Spójrzmy jeszcze raz.
Lasker wychodzi na środek planszy.
Próba kontrolowania centrum to zasada numer jeden.
To serce pola bitwy.
Potem Lasker przesuwa skoczka.
To druga zasada.
Jak najszybciej włączyć do akcji najpotężniejsze figury.
Ale na początku nie jesteś sam.
Wielcy gracze z przeszłości
wykonali już ciężką pracę.
Jest gambit północny, gambit Evansa.
Obrona sycylijska,
obrona francuska, partia hiszpańska.
I tak, gambit królowej.
Setki otwarć zostały skodyfikowane,
więc warto znać nieco teorii.
Jeśli przeciwnik to zna, a ty nie,
możesz wpaść w pułapkę, a tego nie chcesz.
Po czwartym ruchu liczba konfiguracji na planszy
wynosi już 315 miliardów.
Prędzej czy później musisz porzucić podręcznikowe ruchy
i zacząć radzić sobie sam.
GRA ŚRODKOWA
Gra środkowa jest główną areną walki,
gdzie realizuje się plany i strategie.
Gra środkowa zwykle decyduje
o wyniku meczu.
Goniec Laskera żąda krwi.
Ale triumf trwa krótko.
Pionek dzielnie przystępuje do rzezi
i zostaje natychmiast zgładzony.
Biała królowa prawie miała króla na celowniku,
ale ten się osłonił.
To była wówczas ekscytująca gra.
Pamiętajcie, był rok 1912.
Szkoła naukowa była u szczytu,
a szachy zamieniły się w coś bardziej wyrafinowanego,
wyrachowanego i…
nudnego.
Ale nowa era dopiero się zaczynała.
Epoka buntu w sztuce, muzyce,
polityce i szachach.
Poznajmy hipermodernistów.
Byli obrazoburcami,
mówili: „Będziemy grać inaczej”.
Choćby zostawiając otwarty środek planszy,
ale tak ustawiając pionki, żeby środek
stał się śmiertelną pułapką.
Nie rezygnujemy z centrum, tylko inaczej je kontrolujemy.
Hipermoderniści zrobili z szachami to,
co surrealiści ze sztuką.
Wymyślali nowe możliwości
dla tego, co wydawało się zwyczajne.
Nic nie musiało być tym, na co wyglądało.
TO NIE JEST FAJKA.
Musimy pamiętać, że szachy to najstarsza gra wojenna.
Na najwyższym poziomie rywalizacji
to naprawdę krwawy sport.
Jest trudno.
Podczas turnieju ciśnienie krwi szachisty
może być tak wysokie jak maratończyka.
A gracze spalają do 6000 kalorii dziennie,
więcej niż światowej klasy tenisista.
To wszystko siedząc
i myśląc.
W latach 40. holenderski psycholog,
Adriaan de Groot,
zbadał, co dzieje się w głowie szachisty.
Pokazał zawodnikom na różnym poziomie
nieznaną pozycję jak ta
i poprosił, żeby głośno myśleli, podejmując kolejny ruch.
Okazało się, że arcymistrzowie i zwykli zawodowcy
rozważali podobną liczbę opcji.
I planowali prawie tę samą liczbę ruchów naprzód.
To co czyniło świetnych graczy świetnymi?
Widzieli lepsze opcje.
Spytano Richarda Rétiego, wielkiego hipermodernistę,
ile ruchów naprzód planuje.
Odpowiedział:
„Tylko jeden. Najlepszy”.
Myślę, że przede wszystkim trzeba być mocnym w zapamiętywaniu.
Prawie każdy wielki arcymistrz
umie przypomnieć sobie mecze, które rozegrał w karierze.
Często sprawdzamy, gdzie są gońce i skoczki,
albo pionki,
i porównujemy to do meczów z przeszłości.
Dla szachisty pozycje figur są jak akordy fortepianu dla kompozytora.
Po każdym akordzie
muzyk może świadomie rozważyć tylko kilka opcji,
bo głęboko przechowuje brzmienie wielu z nich.
A to wynika z analizy gam i klawiszy,
wiedzy skodyfikowanej wieki temu,
jakie układy nut brzmią dobrze.
To także przychodzi
z grania.
To kwestia doświadczenia.
Uwierzcie mi, trzeba dużo grać i się uczyć,
żeby osiągnąć mistrzowski poziom.
A w XX wieku
nikt nie uczył się więcej od Sowietów.
Gry w szachy uczono w szkołach,
grano w parkach i nad rzeką.
W całym kraju zakładano kluby,
a czasopisma przedrukowywały słynne gry i analizy.
Narody rywalizują ze sobą między innymi w szachach,
bo w pewnym sensie jest to odzwierciedleniem postępu.
Dla reżimu dominacja szachowa to nie tylko walka na planszy.
To dowód na komunistyczną wyższość intelektualną
nad dekadenckim Zachodem.
Przez 24 lata nie tylko zdobywali mistrzostwo świata.
Nikt inny nie mógł się zakwalifikować.
Aż do 1972 roku
i Bobby’ego Fischera.
W Stanach
szachy stały się nagle popularnym tematem.
Mistrz świata z Rosji, Boris Spasski,
zmierzy się z Bobbym Fischerem
w meczu o mistrzostwo.
Stawką jest ogromny prestiż dla Rosjan,
którzy zazdrośnie strzegą reputacji mistrzów szachowych.
Fischer ma do jutra powiadomić Federację Szachową,
czy zgadza się na 24 mecze w Islandii,
ale nie spieszy się z odpowiedzią.
Miał reputację
wyjątkowo wybrednego i wymagającego
w całej swojej karierze.
Bobby Fischer w końcu zgodził się
pojechać do Nowego Jorku na samolot,
ale zmienił zdanie.
Nikt nie wiedział, co robić. Nie wsiadł do samolotu.
Trzymał Borisa Spasskiego
i resztę świata w napięciu.
Czy to czekanie nie zaburza panu rutyny?
Nie. Dziękuję za to pytanie.
Nie wydaje się pan zmartwiony sytuacją.
Utknęliśmy.
Nie wiedzieliśmy, gdzie będzie spał.
Zadzwoniłem w środku nocy do matki,
która zgodnie z libańską gościnnością mówi: „Pewnie, przyprowadź go”.
Nie wiedziała, że nasz dom
zmieni się w nowe centrum świata.
Setki dziennikarzy
obozowało na zewnątrz,
a Henry Kissinger dzwonił,
żeby go stamtąd ruszyć.
Reszta to już historia.
Turniej był czymś więcej niż grą.
To była zimna wojna,
którą zresztą często opisywano jako grę w szachy
z potencjalnymi pułapkami.
Wiele rzeczy było pionkami w walce o władzę,
w tym same szachy.
Po zdobyciu mistrzostwa świata
Bobby zdobył sławę.
Król umarł.
Jeszcze nie.
Jestem pewien, że cały świat zna Bobby’ego Fischera.
To najlepszy szachista na świecie.
Jak Bobby Fischer pana pokonał? Był lepszym graczem?
Tak, jest lepszym graczem.
Ale w pewnym sensie zimna wojna nie przypominała gry w szachy.
W szachach na starcie znasz wszystkie informacje.
Nic nie jest ukryte. A przykładowo w kartach trzymasz je blisko siebie.
Nie polegasz na rzucie kostką.
Ani na losowaniu.
Patrzysz na pytanie i patrzysz na odpowiedź,
jeśli tylko ją widzisz.
Królowa Laskera postanawia uderzyć.
Odważnie wkracza na terytorium wroga.
Ale czarna królowa broni swojego człowieka.
Król jest bezpieczny w rogu,
strzeżony ze wszystkich stron.
Co ty byś zrobił w tej sytuacji?
Lasker czuł, że to był decydujący moment
i musiał zrobić coś drastycznego.
Miał pięć minut na decyzję.
Niestety my nie mamy tyle czasu.
Lasker zrobił to.
Jego królowa jest twarzą w twarz z królem.
Szach.
Sir Thomas zrobił to, co zrobiłaby większość ludzi.
Zabił ją.
Czyżby Lasker popełnił duży błąd?
Jeszcze nie widać,
że to początek końca.
GRA KOŃCOWA
Od dziesięcioleci uczymy komputery grać w szachy,
karmiąc je miliardami gier.
Obdarzamy je też pamięcią, która przewyższa naszą.
Podczas gdy arcymistrz może rozważać dziesiątki ruchów przy jednej decyzji,
maszyna analizuje dziesiątki milionów.
To, co nam może zająć lata,
komputer sprawdzi w niecałą sekundę.
A 11 maja 1997 roku
w ostatniej partii remisowej gry
między mistrzem świata w szachach, Garrim Kasparowem,
i superkomputerem IBM,
Deep Blue,
maszyna zwyciężyła.
Pokonał nas
wielki kalkulator.
Nie ma presji psychicznej,
która zdekoncentruje przeciwnika.
Można go tylko odłączyć.
Ludzie są podatni na słabości.
Król nie zdawał sobie sprawy, że wpadł w pułapkę,
więc tu zaczyna się idealne polowanie.
Konik galopuje naprzód i mamy podwójny szach.
Jeśli król się wycofa,
następnym ruchem będzie szach-mat.
Zostaje jedno wyjście.
Lasker znów atakuje.
Jeszcze raz.
Wygnany z królestwa, opuszczony przez królową.
Kiedy miniesz punkt bez powrotu,
najpierw jest szok,
a potem akceptacja.
Gdy moc komputerów rosła,
jak i liczba partii rozgrywanych między nimi,
stawały się coraz lepsze.
Obecnie żaden człowiek nie odważyłby się
zmierzyć z komputerem, bo by przegrał.
W 2017 roku
nowy szachista podbił świat.
Nazywał się AlphaZero
i nie był superkomputerem.
Mógł wziąć pod uwagę tylko ułamek ruchów
najpotężniejszych silników szachowych,
ale nauczono go zupełnie inaczej.
AlphaZero, czyli zero ludzkiej wiedzy.
Dostał tylko zasady,
a potem grał sam ze sobą.
W kółko
i w kółko.
Rozegrał 44 miliony partii z prędkością światła przeciwko sobie.
Najpierw rządził przypadek.
Wiele partii nie było rozstrzygniętych,
bo nie umiał na przykład zaszachować.
Ponieważ przypadkowe partie się rozstrzygnęły,
analizował ruchy strony wygrywającej
i próbował tak grać.
W ciągu dziewięciu godzin
opanował całą ludzką wiedzę szachową.
A AlphaZero
wcale nie grał jak komputer.
Dokonywał śmiałych ataków i poświęceń,
jak romantycy.
Wydawało się, że gra zgodnie
z zasadami szkoły naukowej.
A jednocześnie czasem je łamał,
bo nie miał z góry przyjętego założenia,
że zasady powinny zawsze obowiązywać.
Gdy dorastałem, były pewne ruchy, które uważaliśmy za szalone.
Komputer nauczył nas, że można robić coś,
co przez wieki uważano za niemożliwe.
Komputery nie zabiły szachów.
Spowodowały największy rozkwit wiedzy szachowej w historii.
Liczba arcymistrzów rośnie,
a zdobywają ten tytuł coraz młodsi.
Kiedyś prawie wszyscy najlepsi gracze pochodzili z byłego ZSRR,
bo tam byli najlepsi.
Trzeba było z nimi grać, żeby zdobyć doświadczenie.
Teraz potrzeba tylko Internetu.
Myślę, że Rubius wkłada w to dużo pracy,
bo świetnie gra.
Kraje bez dawnych sukcesów w szachach
teraz mają najlepszych graczy na świecie.
Weźmy Indie.
Albo na przykład Iran.
Oczywiście Norwegia. Przed Magnusem Carlsenem
nie mieli szachistów w pierwszej dwudziestce.
Wyrównały się szanse i widać, że można być dobrym,
bez względu na miejsce i okoliczności.
Szacuje się, że w ramach ścisłych zasad
na planszy z jedynie 64 kwadratami
liczba unikalnych partii szachowych
wynosi około 10 do 120 potęgi.
Mówiąc prościej,
tysiąc bilionów bilionów bilionów bilionów bilionów bilionów bilionów
bilionów bilionów bilionów partii.
Więcej możliwości
niż ziarenek piasku na Ziemi
lub cząsteczek pyłu w Drodze Mlecznej,
lub atomów w obserwowalnym wszechświecie.
Piękno i magia gry tkwią w płynności.
Z każdym ruchem wszystko się zmienia.
Musisz się przestawiać, obserwować planszę.
Jest w nich tyle bogactwa, że nigdy nie będziesz idealny.
Zawsze można coś poprawić.
Mimo że spędziłem wiele lat, grając w tę grę i się jej ucząc,
wciąż jest wiele takich chwil, kiedy patrzę na grę
i coś mnie zaskakuje.
Szachy są uzależniające.
Nie stałem się bogaty,
nie stałem się sławny,
ale każdy dobry mecz był satysfakcjonujący.
Wspominam te chwile z radością.
Po serii wymuszonych ruchów
czarny król dociera do przeciwnego końca planszy
w sercu białego królestwa.
Biały król z monarszą gracją robi krok naprzód,
pozwalając wieży,
która nie wykonała jeszcze żadnego ruchu,
zadać śmiertelny cios.
Szach-mat.
Napisy: Anna Samoń