In een gemiddeld jaar komen er meer dan 7000 nieuwe films uit…
…en meer dan duizend nieuwe tv-series, duizenden nieuwe videogames…
…honderdduizenden nieuwe podcasts…
…en er komen elke dag meer dan 60.000 nieuwe nummers op Spotify.
Van al die opties tot vermaak en afleiding…
…is de optie die in 2020 de grootste stijging in populariteit zag…
…meer dan 1500 jaar oud.
Er vindt een ongekende bloei plaats binnen het schaken.
Het spel staat boven aan de verlanglijsten en winkels krijgen het niet aangesleept.
Zelfs internationaal wordt het 11 procent vaker gedownload.
Even was schaak het populairste genre op streamingplatform Twitch…
…en overtrof het videogames zoals League of Legends en Fortnite.
Duizenden mensen stemden zelfs af om mij te zien spelen.
Hij blundert naar H4. Logic gaat schaakmat krijgen, denk ik.
Wat was dat? Idioot.
Historisch gezien werd schaak beschouwd als spel dat heel slimme mensen speelden.
Het trok grote leiders aan…
…evenals als denkers, artiesten en topatleten.
Beroemdheden komen schaken in de winkel.
Marcel Duchamp kwam op dit adres schaken. Stanley Kubrick kwam hier schaken.
Maar ook Bobby Fischer kwam hier schaken.
Een goede schaker hoeft geen genie te zijn. Dat is een mythe.
Maar schaak is altijd meer dan alleen vermaak geweest.
Het overstijgt leeftijd, geloofsovertuiging en cultuur…
…maar gaat nooit vervelen.
Het is fascinerend. Een ontsnapping aan je echte leven…
…naar een nieuwe wereld van 64 velden.
Dus waarom blijft dit eeuwenoude bordspel tot de verbeelding spreken?
Wat is er zo speciaal aan schaak?
Schaken is een geweldig spel. Een spel en een denksport.
EEN NETFLIX ORIGINAL-DOCUMENTAIRESERIE
Je moet er al je tijd in steken om de wereldtop te bereiken.
Ik hou van schaken omdat het een leuk spel is.
We beseffen nu dat iedereen met normale denkvermogens grootmeester kan worden.
De schaakmachine leert de beste zetten…
…door eerdere ervaring te gebruiken om mogelijke zetten te analyseren.
Dan kiest hij er één.
Een koninkrijk wordt aangevallen. De cavalerie heeft het kasteel bestormd.
De koning is al gevlucht.
Niemand weet echt waarheen…
…maar ze vechten tot ze horen dat hij dood is.
Voor het eerst in haar leven is de koningin echt hulpeloos.
Een rijk dat zo spectaculair op de knieën is gedwongen…
…is iets waar toekomstige generaties over zouden moeten leren.
En dat deden ze.
Dat gebeurt allemaal op dit schaakbord.
En dit moment in deze partij is legendarisch geworden.
Het was een prachtige partij.
En voor beginners zag het er natuurlijk simpelweg wonderbaarlijk uit.
Edward Lasker, een Duitse ingenieur…
…had geen idee dat hij schaakgeschiedenis zou schrijven…
…toen hij in Londen van de boot kwam op die beslissende dag in 1912.
Z'n eerste halte was de beste schaakclub van de stad.
Lasker sprak geen woord Engels, maar hier…
…maakte dat niets uit. Hij werd uitgenodigd voor een snel potje.
Lasker wist niet dat die man, Sir George Alan Thomas…
…vermoedelijk de beste schaker in Engeland was.
Het was een onvoorbereide partij die toevallig werd vastgelegd.
Het was geen toernooi en het ging niet om geld.
Men noemt het 'de perfecte koningsjacht' omdat het zo voortreffelijk bruut was.
Soms noemt men het ook 'fatale bekoring' omdat het tegelijk ook mooi was.
Om de schoonheid echt te zien…
…helpt het om te weten hoe je moet schaken.
Leg ik het uit aan iemand van zes of van 20?
Van zes. Absoluut.
Je hebt acht pionnen tot je beschikking. Je infanteristen.
De zesjarigen identificeren zich met de pionnen.
Het zijn de zwakste stukken…
…maar ze kunnen van de vijandelijke koning winnen.
Vervolgens heb je de torens, de sterke kastelen.
Die gaat in rechte lijnen. Niet het spannendste stuk.
Naast de torens staan de paarden. Hoe zien die eruit?
Als paardjes. Iedereen houdt van paardjes, oké?
Ze bewegen in een L-vorm.
Ze springen rond. -Een beetje zoals paarden.
Het volgende stuk is de loper.
Ze kunnen het hele bord oversteken en stukken van je tegenstander aanvallen.
Naast de loper staat je sterkste schaakstuk.
Voor de late 15e eeuw kon dat stuk zich maar één veld bewegen.
Maar toen kwamen overal in Europa sterke vrouwelijke leiders op.
CATHARINA VAN ARAGON
Opeens werd dat zwakke stuk…
Vervangen door de dame, die in één zet het hele bord over kon.
Zonder de dame kun je, tenzij je goed bent, beter opgeven.
Dan is er nog het belangrijkste stuk.
De kleine koning, die zich maar één veld in alle richtingen kan bewegen.
Hij lijkt zo'n zwakkeling…
…maar als je hem niet beschermt, verlies je de partij.
In het oude Perzië zei men: 'Shah mat,'' de koning is dood'.
Dat werd 'schaakmat'.
Dat is alles.
Dit is je leger, gelijk aan dat van de vijand.
Nu moet je alleen nog je eerste zet doen.
DE OPENING
Edward Lasker trok een wit stuk, wat betekende dat hij begon.
Er waren 20 dingen die hij kon doen.
Dat gold ook voor Sir Thomas.
Maar die twee keuzes konden al op 400 verschillende partijen uitlopen.
Lasker en Thomas speelden deze.
Een zet later schoot het aantal mogelijke opstellingen…
…naar 71.852.
Na de derde zet van beide spelers, waren het er ongeveer negen miljoen.
Hoe beslis je met zoveel opties wat je moet doen?
Eeuwenlang was het antwoord: 'Je wilt bloed zien.'
In de 18e eeuw werd dat beschouwd…
…als de enige beschaafde manier om het spel te spelen.
Je valt de tegenstander met overgave aan en geeft je pionnen naar willekeur weg.
Dat was het romantische tijdperk van schaken.
Het viel ruwweg samen met de Romantiek in de kunsten.
Muziek, schilderkunst en poëzie…
…gingen meer om emotionele expressie dan om technische beheersing.
Schaken ging niet alleen om winnen. Het ging om fraai winnen.
Toen verscheen Steinitz.
Wilhelm Steinitz, de eerste wereldkampioen schaken. Hij zei:
'Nou, dit is een beetje primitief.'
Steinitz luidde een nieuw tijdperk in, de wetenschappelijke school van schaken.
Terwijl de kunstenaars drama verruilden voor realisme en nauwkeurigheid…
…begonnen schakers de grondbeginselen van het spel op papier te zetten.
Bekijk deze zetten nog eens. Lasker gaat voor het centrum van het bord.
Het centrum proberen te beheersen, is principe één.
Het is het hart van het slagveld.
Dan verzet Lasker z'n paard.
Dat is een tweede principe.
Laat je sterkere stukken zo snel mogelijk in actie komen.
Maar in de opening ben je niet alleen.
De grote spelers van weleer hebben al zwaar werk verzet.
Je hebt het Deens gambiet, het Evansgambiet.
De Siciliaanse verdediging, de Franse, en de Spaanse van Ruy López.
En het damegambiet, bekend van The Queen's Gambit.
Er zijn honderden openingen gecodificeerd en wat kennis van openingstheorie helpt.
Als je tegenstander die kent en jij niet, kun je in de val lopen. Dat wil je niet.
Maar tegen de vierde zet zijn er al 315 miljard mogelijke opstellingen.
Vroeg of laat moet je de zetten uit het boekje opgeven…
…en jezelf zien te redden.
HET MIDDENSPEL
Het middenspel is het voornaamste strijdtoneel…
…waar plannen en strategieën worden uitgevoerd.
Het middenspel bepaalt in de regel het resultaat van de partij.
Laskers loper wil bloed zien.
Maar de triomf is kortstondig.
Een pion mengt zich dapper in het bloedbad en wordt onmiddellijk afgeslacht.
De witte dame had de koning bijna in het vizier voor hij dekking zocht.
Dit was een opwindende partij voor deze periode.
Denk eraan dat het 1912 was.
De wetenschappelijke school was op z'n hoogtepunt…
…en schaken was veranderd in iets dat verfijnder en berekender…
…en saaier was.
Maar een nieuw tijdperk stond op het punt te beginnen.
Het tijdperk van rebellie in kunst, muziek, politiek en schaken.
Dit zijn de hypermodernisten.
Het waren iconoclasten en ze zeiden: 'We gaan anders spelen.'
Zo lieten ze het centrum van het bord open…
…maar stelden ze hun stukken zo op dat het centrum levensgevaarlijk werd.
We geven het centrum niet op, we beheersen het alleen anders.
De hypermodernisten deden met schaak wat surrealisten met kunst deden.
Ze namen alledaagse dingen en gaven een eigen invulling aan hun mogelijkheden.
Niets hoefde te zijn wat het leek.
DIT IS GEEN PIJP.
Bedenk wel dat schaken het oudste oorlogsspel is dat er is.
Op het hoogste competitieve niveau is het echt een bloedige sport.
Het is zwaar.
De bloeddruk van een schaker kan een heel toernooi…
…zo hoog blijven als die van een wedstrijdloper.
Ze kunnen tot 6000 calorieën per dag verbranden…
…meer dan een tennisser van wereldklasse.
Allemaal terwijl ze zitten en simpelweg nadenken.
Daarom besloot een Nederlandse psycholoog, Adriaan de Groot, in de jaren 40…
…het hoofd van de schaker te bestuderen.
Hij legde schakers van verschillende niveaus…
…een onbekende opstelling zoals deze voor…
…en vroeg ze om hardop na te denken over hun volgende zet.
Hij ontdekte dat grootmeesters en meesters…
…hetzelfde aantal keuzes voor hun volgende zet overwogen.
Ze dachten ook een haast identiek aantal zetten vooruit.
Wat maakte de beste schakers zo goed?
Nou, zij zagen betere opties.
Richard Réti, een van de beste hypermodernisten…
…werd gevraagd hoeveel zetten hij vooruitdacht.
Hij zei: 'Maar één zet. De beste zet.'
Ik denk dat je bovenal goed moet zijn in uit het hoofd leren.
Bijna alle erg sterke grootmeesters…
…weten zich eerdere partijen uit hun carrière te herinneren.
Vaak kijk je dus naar de plaatsing van je lopers, paarden en pionnen…
…en vergelijk je dat met je eerdere partijen.
Een schaker ziet de positie van stukken zoals een componist pianoakkoorden ziet.
Na elk akkoord neemt de speler maar een paar opties bewust in overweging…
…omdat de speler tientallen opties diep vanbinnen heeft opgeslagen.
Dat komt door het bestuderen van toonladders en toonaarden…
…de al eeuwen gecodificeerde wijsheid over patronen van noten die goed klinken.
En het komt ook door spelen.
Het is een kwestie van ervaring.
Geloof me, er gaat heel veel spelen en studeren…
…in het maken van een meester zitten.
En in de 20e eeuw studeerde niemand harder dan de Sovjets.
Schaken was een schoolvak en werd gespeeld in parken en aan rivieroevers.
Overal waren schaakclubs…
…en tijdschriften herdrukten beroemde partijen en analysen.
Schaken is een van de dingen waar landen in wedijveren…
…omdat het in zekere zin de vooruitgang van het land weergeeft.
Voor het regime ging schaakdominantie niet alleen om de strijd op het bord.
Het bewees dat het communisme intellectueel superieur was…
…aan het decadente westen.
Vierentwintig jaar lang wonnen ze het wereldkampioenschap niet alleen.
Niemand anders wist zich überhaupt te plaatsen.
Tot 1972…
…en Bobby Fischer.
In de VS werd schaken plotseling iets om op primetime uit te zenden.
De Rus Boris Spasski, de wereldkampioen…
…ontmoet de Amerikaan Bobby Fischer deze zomer in een strijd om de titel.
Op het spel staat enorm prestige voor de Russen…
…die hun reputatie als het land van schaakmeesters angstvallig bewaken.
FIDE wil morgenochtend van Fischer hebben gehoord…
…of hij akkoord gaat met 24 partijen in IJsland…
…en Fischer neemt de tijd.
Hij had de reputatie extreem pietluttig en veeleisend te zijn.
Z'n hele carrière lang.
Uiteindelijk stemde Bobby Fischer in.
Hij reisde naar New York voor z'n vlucht, maar toen…
…bedacht hij zich.
Niemand wist wat ze moesten doen. Hij wilde niet instappen.
Wat Boris Spasski en de rest van de wereld in onzekerheid liet.
Verstoort het wachten uw routine?
Nee, dank u. Heel erg bedankt voor uw vragen.
U lijkt niet erg bezorgd. Klopt dat?
We zaten vast en we wisten niet eens waar hij zou slapen.
We belden m'n moeder midden in de nacht.
Geheel volgens haar Libanese gastvrijheid zei ze: 'Natuurlijk mag hij komen.'
Niet wetende dat ons huis…
…in het nieuwe middelpunt van de wereld zou worden veranderd…
…toen honderden journalisten hun kamp voor de deur opsloegen…
…en Henry Kissinger opbelde om te proberen hem tot actie te overreden.
En de rest is geschiedenis.
Het toernooi was meer dan een spel.
Dit was de Koude Oorlog…
…die zelf vaak werd beschreven als een schaakpartij…
…met overal potentiële vallen.
Veel dingen waren pionnen in de grotere machtsstrijd…
…inclusief het schaken zelf.
Na het veroveren van de wereldtitel was Bobby plots een ster.
De koning is dood.
Nog niet, hoor.
De hele wereld zal ondertussen weten wie Bobby Fischer is.
Hij is de allerbeste schaker ter wereld.
Hoe heeft Fischer u verslagen? Was hij beter dan u?
Ja, hij is beter.
Maar op één cruciale manier leek de Koude Oorlog helemaal niet op schaken.
Bij schaken weet je alle informatie vooraf.
Niets is geheim.
Niet zoals kaarten, waar je je kaarten niet laat zien.
Je bent niet afhankelijk van een worp met de dobbelstenen of van goede kaarten.
Je staart naar de vraag…
…en naar het antwoord, als je het maar kunt zien.
Laskers dame besluit dat het tijd is om toe te slaan.
Ze gaat stoutmoedig het vijandelijke gebied in.
Maar de zwarte dame stapt naar voren om haar vent te verdedigen.
De koning is nu veilig in z'n hoek, aan alle kanten bewaakt.
Voor de schakers: wat zou je doen in deze positie?
Laskers zegt dat hij wist dat dit het beslissende moment was.
Dat hij iets drastisch moest doen.
Hij had vijf minuten om te beslissen en helaas hebben wij niet zoveel tijd.
Lasker deed dit.
Z'n dame staat nu oog in oog met de koning.
Schaak.
Sir Thomas deed wat de meeste mensen zouden doen.
Hij maakte haar af.
Het lijkt een fatale blunder van Lasker.
Het is nog niet duidelijk dat dit het begin van het einde is.
HET EINDSPEL
We leren computers al tientallen jaren schaken…
…door ze miljarden partijen te voeren.
We gaven ze een geheugen dat het onze ruimschoots overtreft.
Waar een menselijke grootmeester tientallen zetten per beurt kan overwegen…
…kijkt een machine naar tientallen miljoenen zetten.
Wat jou jaren kost om door te krijgen, kan de computer in minder dan een seconde.
En op 11 mei 1997, in de laatste, beslissende partij…
…tussen wereldkampioen Garri Kasparov…
…en de supercomputer van IBM, Deep Blue…
…won de machine.
We waren in feite verslagen door een enorme rekenmachine.
Er is geen psychologische druk die deze tegenstander onderuit kan halen.
Behalve als je de stekker eruit trekt.
Menselijke schakers, daarentegen, zijn geneigd tot zwakte.
De koning merkte niet dat hij in een val was gelopen…
…en aldus begon de perfecte koningsjacht.
Het paard galoppeert voorwaarts en zet de koning dubbelschaak.
Als de koning zich terugtrekt, is de volgende zet schaakmat.
Hij heeft dus maar één optie.
Dan valt Lasker weer aan.
En nog een keer.
Hij is uit z'n koninkrijk gejaagd. Z'n dame is achtergelaten.
Als je de laatste terugweg voorbij bent, is er eerst schok en dan aanvaarding.
Toen de kracht van computers toenam en computers meer tegen elkaar speelden…
…werden ze steeds beter.
Nu zou geen mens het echt durven opnemen…
…tegen een computer, want de computer gaat winnen.
En in 2017 werd de wereld stormenderhand veroverd door een nieuw soort schaker.
Deze heette AlphaZero en was geen supercomputer.
Hij kon lang niet zoveel zetten overwegen als de krachtigste schaakmachines…
…maar leerde heel anders schaken.
AlphaZero kreeg nul menselijke kennis.
Hij kreeg alleen de regels.
Vervolgens had hij keer op keer tegen zichzelf gespeeld.
Vierenveertig miljoen bliksemsnelle partijen tegen zichzelf.
Eerst bereikten veel partijen, die willekeurig waren, geen conclusie.
Hij wist niet hoe je schaakmat zet, bijvoorbeeld.
Maar sommige partijen bereikten door toeval wel een conclusie.
Hij bekeek de zetten van de winnende kant en probeerde meer zo te spelen.
Binnen negen uur training…
…leerde hij de hele menselijke schaakgeschiedenis.
En AlphaZero speelde helemaal niet als een computer.
Hij deed moedige aanvallen en gedurfde opofferingen…
…zoals de romantici.
Hij leek een aantal van de principes van de wetenschappelijke school te volgen.
Tegelijkertijd brak hij die principes soms omdat hij geen vooropgezet idee had…
…dat algemene regels altijd golden.
Vroeger hadden we zetten die we als compleet gestoord beschouwden.
Computers hebben ons geleerd dat je dingen kunt doen…
…die eeuwenlang gewoon niet mogelijk werden geacht.
Computers hebben het schaken niet kapotgemaakt.
Ze hebben de grootste explosie in schaakkennis ooit veroorzaakt.
Het aantal grootmeesters stijgt en ze behalen die hoge titel jonger.
Vroeger kwamen bijna alle topschakers uit de voormalige Sovjet-Unie…
…omdat de topschakers daar waren.
Je moest in hun buurt zijn om die ervaring op te doen.
Maar nu heb je alleen internet nodig.
Ik denk dat Rubius ook buiten de stream veel heeft geoefend…
…want hij speelt dit heel goed.
Landen zonder een verleden van competitief schaak…
…leveren nu schakers van wereldniveau.
Landen zoals India. En landen zoals Iran, bijvoorbeeld.
En Noorwegen, uiteraard. Voor Magnus Carlsen…
…hadden ze geen schakers in de top 20 van de wereld.
Het heeft het speelveld gelijkgemaakt. Je ziet…
…dat mensen goed worden, ongeacht locatie of omstandigheden.
Binnen de strikte grenzen van de regels, beknot door slechts 64 velden…
…is 't totaal aantal unieke schaakpartijen naar schatting tien tot de macht 120.
Of simpeler gezegd: duizend biljoen biljoen biljoen…
…biljoen biljoen biljoen biljoen biljoen biljoen biljoen partijen.
Meer mogelijkheden…
…dan er zandkorrels op aarde zijn…
…of stofdeeltjes in de Melkweg…
…of atomen in het waarneembare heelal.
De schoonheid en de magie zitten 'm in die veranderlijkheid.
Bij elke zet verandert het hele spel.
Je moet je aanpassen en naar het bord blijven kijken.
Het is zo veelzijdig dat je nooit de perfecte speler zult worden.
Je kunt altijd nog beter worden.
Ik heb het een groot deel van m'n carrière gespeeld en jaren bestudeerd…
…maar ik zie vaak genoeg partijen waarin ik iets voor mij geheel nieuws zie.
Schaak heeft iets verslavends, dat geef ik toe.
Ik werd niet rijk, ik werd niet beroemd…
…maar een goede partij spelen gaf veel voldoening.
Ik herinner me die momenten met vreugde.
Na een reeks gedwongen zetten…
…bereikt de zwarte koning de overkant van het bord…
…in het hart van het witte koninkrijk.
Met z'n koninklijke gratie doet de witte koning één stap naar voren…
…en laat hij z'n toren, die nog geen enkele zet heeft gedaan…
…de genadeslag toebrengen.
Schaakmat.