Có những chú chó quá cao thượng,
quá quả cảm, đến nỗi đã làm được nhiều cho nhân loại chẳng kém bất kỳ người nào.
Như Laika, đem mạng mình giúp ta mở rộng biên giới.
Chú chó này có lẽ sẽ mở đường cho các cuộc du hành lên Mặt Trăng.
Và Frida, chú chó đã cứu cả tá người bị vùi dưới đống đổ nát.
làm hồi sinh hy vọng rằng sẽ cứu thêm được nhiều người hơn nữa.
Và Kuno, chú chó được vinh danh khi lao thẳng vào làn lửa đạn
để hạ gục kẻ thù.
Nó đã cứu người đúng thời khắc sinh tử.
Ngày nay, chó đang được dùng để đánh hơi Covid, những loài du nhập
và bệnh ung thư ngay từ giai đoạn một. Chúng dẫn đường cho người mù,
đỡ đầu khi chủ lên cơn co giật, và an ủi khi người khác không thể.
Rõ ràng người và chó có mối liên kết đặc biệt.
Đi bắt đi.
Mà chúng rõ ràng không phải loài khôn nhất.
Hay loài có quan hệ họ hàng gần nhất với ta.
Vậy tại sao, trong mọi giống loài trên Trái Đất, chó lại là bạn thân của người?
Và việc đó nói lên điều gì về chúng ta?
LOẠT PHIM TÀI LIỆU CỦA NETFLIX
Có thể thấy rõ là lũ chó tỏ ra khá thỏa mãn.
Đằng sau mọi chú poodle được cưng chiều là lịch sử can thiệp sâu xa của người.
Những anh bạn nhỏ không biết chúng đang đi đâu, nhưng chúng vẫn đi.
Đây là Beazley, cục cưng mới của chúng tôi.
CHÓ
Thích lên TV chứ? Con không biết con nổi tiếng thế nào nhỉ.
Con hay một phần là ở chỗ đó.
Theo ước tính, có
hơn 800 triệu con chó trên bề mặt của hành tinh này.
Và hơn một nửa số đó là thú cưng.
Ta đang sống ở cái thời kỳ
mà con người đang khiến hàng ngàn giống loài bị tuyệt chủng,
nhưng có một số ít giống loài
thì đã thực sự tìm ra cách chung sống với con người,
và chó là ví dụ tiêu biểu nhất của điều đó.
Và nếu bạn nhìn cách chó sống với ta, cách ta chăm chúng tốt ra sao,
ít nhất là tốt nhất có thể, thì ý tôi là, chúng đang sống rất sung sướng.
Chó là loài vật đầu tiên được thuần hóa.
Việc đó có phần bất ngờ. Quanh tổ tiên ta có đủ loại động vật ăn cỏ thân thiện,
thế mà loài đầu tiên họ thuần hóa lại là sói,
dã thú ăn thịt có thể giết họ.
Không ai biết rõ sói và người "thân" từ bao giờ,
nhưng có một giả thiết phổ biến…
Ý tưởng mà giả thiết kẻ đi lượm đồ ăn thừa đưa ra
là con người quẳng miếng thịt thừa cho chó sói,
và chó sói hình thành mối liên tưởng,
thông qua thức ăn, rằng con người hóa ra không quá tệ.
Ta không chỉ vô hiệu hóa mối đe dọa. Ta còn tạo ra một hình thức bảo vệ mới.
Nếu bạn có chó sói bên cạnh
thì kể cả gặp mấy con chó sói khác,
chúng cũng sẽ báo hiệu rằng: "Này, sắp có chuyện rồi đó".
Tức là trước khi ADT ra đời thì, vâng,
chó là những người bạn đồng hành bảo vệ ta.
Và bởi các chú sói thân thiện nhất sẽ được cho nhiều đồ ăn thừa hơn
nên qua nhiều thế hệ, chó sói ngày càng được thuần hơn,
trở thành một giống loài hoàn toàn mới.
Năm 1959, Dmitry Belyaev, nhà khoa học người Nga,
đã cố tái tạo điều ấy với một loài vật khác.
Ông tập hợp một nhóm cáo xám bạc
và chọn các con lành nhất, phối thành thế hệ sau.
Sau đó, ông làm tương tự với con chúng, cháu chúng,
cứ tiếp tục như thế.
Mười lăm thế hệ sau…
Việc chọn lọc đó đã biến những con cáo từng rất hung dữ và lén lút
thành những con vật thân thiện không khác gì chó.
Tính sinh học của chúng đã khác.
Lượng hoóc-môn căng thẳng chỉ bằng cỡ một nửa các tổ tiên hoang dã.
Tuyến thượng thận sản sinh ra các hoóc-môn đó
thực tế đã nhỏ đi, còn nồng độ serotonin của chúng thì tăng,
tạo ra những con vật thân thiện hơn.
Ngoại hình của chúng cũng khác đi. Đuôi chúng cong hơn,
người chúng tròn hơn,
đôi tai rủ hơn,
đường nét khuôn mặt ngây thơ hơn,
trông đáng yêu hơn.
Và, ừm,
trông giống chó hơn.
Vẻ dễ thương khơi gợi cảm giác muốn che chở.
Hãy hình dung một đứa bé, được chứ? Một đứa bé sơ sinh bé tí.
Bản năng muốn che chở sinh linh nhỏ xíu đó của bạn sẽ trỗi dậy.
Chó đã thay kỹ năng sinh tồn đã mất bằng những kỹ năng mới,
chủ yếu là những kỹ năng khiến ta xiêu lòng.
Thứ gọi là đôi mắt cún con
là lời van nài
mà chó dường như dành riêng cho con người
để đòi hỏi gì đó, đòi được thưởng, đòi được vỗ về,
đại loại vậy. Nó vô hiệu với chó khác.
Con có phải em bé hư không?
Và chúng ta mê đắm nó.
Nhưng con đáng yêu quá.
Nghiên cứu ở một trạm cứu hộ cho thấy một chú chó càng hay dùng trò mắt cún con,
nó càng nhanh được nhận nuôi.
Rồi, cưng, sẵn sàng chưa?
Chó đã làm được một việc phi thường.
Ngồi đi.
Bất chấp rào cản ngôn ngữ khổng lồ, chúng đã tìm được cách trò chuyện với ta.
Sủa đi.
Đó? Nó vừa cố giao tiếp với em đấy. Nó xin được thưởng. Nhỉ?
Tôi nói chuyện với nó và nó…
làm theo những gì tôi bảo. Cơ bản là vậy.
Không khó để hiểu ngôn ngữ cơ thể
khi mà, bạn biết đấy, bạn đã ở bên chúng, nuôi chúng từ lâu rồi.
Nói xem nào? Con muốn gì? Cảm ơn con.
Bọn em, kiểu, có một cơ chế. Nó mà muốn gì, chắc chắn nó sẽ bảo em.
Chúng, kiểu, thường có những hành vi nhỏ
để, kiểu, cho ta biết chúng muốn gì hoặc muốn nói gì.
Mà tôi chịu. Chả phải lúc nào cũng đoán đúng.
Chó có thể truyền đạt hàng tá cảm xúc và mong muốn.
Nhưng cơ bản là như sau.
Nghe tiếng chó sủa, bạn có thể biết được đôi điều.
Thứ nhất là liệu tiếng sủa đó
nghe có cao không.
Đấy là chó đang vui đấy.
Hay là trầm.
Chó đang cảnh giác.
Tiếp theo là, chúng sủa có nhiều không?
Tức là: "Con đang căng thẳng, hoặc phấn khích".
Hay là chúng sủa ít?
"Cái này có vẻ hay ho".
Kiểu sủa của chúng cũng quan trọng.
Về cơ bản, tiếng sủa đó
là tiếng sủa kiểu "gọi bầy".
Tức là: "Lại đây xem cái này này".
Nhưng chớ quên, chó là hậu duệ của chó sói,
nên nếu thấy một con hươu mà lại sủa để báo cho bầy…
Thì nó mất bữa trưa rồi. Nên trên thực tế, chó đã sản sinh ra
những kỹ năng ngôn ngữ cơ thể tuyệt diệu.
Đuôi chó
đóng vai trò một chiếc nhiệt kế cảm xúc,
chó sẽ dùng đuôi để cho ta biết nó đang thấy thế nào.
Nó dựng đuôi hay cụp đuôi?
Bạn biết đấy, nó vẫy đuôi thế nào? Nhanh hay chậm?
Bạn còn đọc ra được rất nhiều thông tin từ đôi tai của chúng.
Hung hăng.
Khuất phục.
Bình thản.
Con người hiểu tín hiệu không quá nhạy,
nhưng mối quan hệ giữa đôi bên vẫn tốt đẹp bởi chó cực kỳ giỏi hiểu ta.
Trong đó, khả năng ngửi của chó đóng một vai trò quan trọng.
Thực sự chúng sinh ra đã có khả năng tiếp nhận thế giới bằng mũi và bằng mùi.
Khi chúng hít vào, không khí không chỉ đi vào phổi.
Một phần trong đó sẽ được tách vào một khoang dành riêng để phát hiện mùi.
Nó khiến chúng có thể vừa chạy vừa ngửi, việc mà ta không thạo lắm.
Tùy vào giống chó, khứu giác của chúng có thể mạnh hơn
từ khoảng 10.000 đến 100.000 lần so với người.
Và khi được dắt đi, chúng luôn hau háu tìm
mùi nước tiểu của một chú chó khác.
Hay như tiến sĩ Otto gọi là…
"Thư nước tiểu". Nên cứ khi có con chó nào tè vào cột,
chúng sẽ biết hết chó nào vừa tới đây, chúng thấy sao.
Nước tiểu chó giống như Facebook của người vậy.
Chúng sẽ biết tuổi, giới tính, tâm trạng, khả năng giao phối của chó khác.
Và trước đó chúng gặp nhau chưa.
Thế giới ta đang sống đây
có những tầng lớp khác ta không nhận thấy nhưng chó của ta thì biết.
Bước vào căn phòng này, có thể bạn sẽ thấy cái cây cảnh này đang cần tưới.
Có vẻ chồng mình nằm đi văng cả chiều.
Giờ anh ấy nướng bánh. Bánh gì thế? Bánh quy sô-cô-la vụn à?
Xem ra ngày hôm nay của anh ấy khá nhàn nhã.
Nhưng một chú chó đi trong không gian đó có thể sẽ nhìn mọi thứ hơi khác.
Cái cây này đang bị ốm.
Trên cái xô-pha này có rệp.
Mẹ đang đến kỳ.
Bố đang làm món gì đó có trứng, tinh dầu va-ni và bột mì.
Ngoài ra, bố đang bị hoảng loạn lo âu cấp thấp.
LO LẮNG
ĐỂ CON GIÚP
Chó có thể nhận ra mọi cảm xúc của ta.
Đó là một phần lý do chúng làm động vật trị liệu hiệu quả.
Mọi thứ trong thế giới của nó đều quá choáng ngợp và quá khó chịu.
Nên không nói được ra, không biểu đạt được bằng lời
là nó cần gì, nó muốn gì, nó bị kích động quá mức vì cái gì
khiến nó luôn sống trong trạng thái bứt rứt.
Nhà Clarke có năm con
và hai trong số đó, Meadow và em trai Colton,
đang bị rối loạn phổ tự kỷ.
Cái khó khăn nhất với Meadow là
nó thường xuyên phải vật lộn với những hành vi tự gây thương tích.
Tự đập đầu, tìm cách đập vỡ cửa sổ trong nhà,
ném ghế.
Mọi thứ nó…
Mọi thứ nó tìm được, đại khái vậy.
Hồi bé nó khá là quá khích.
Về cơ bản, mọi chuyên gia y tế đều muốn gửi nó vào trung tâm.
Có một bác sĩ còn bảo là sẽ dễ dàng hơn nếu bọn tôi chịu từ bỏ quyền pháp lý,
gửi nó vào trung tâm giáo dưỡng rồi quên đi mà sống.
Được rồi, nào. Làm đi. Nào, Coco.
Một cái thôi nào.
Nhưng rồi nhà Clarke hay tin về một phương pháp mới hiệu quả
với những đứa trẻ bị tự kỷ khác. Một chú chó trị liệu.
Chúng được coi là chó hỗ trợ di chuyển.
Colton và Meadow có thể nhắm mắt lại
vì thế giới quanh chúng quá ngợp.
Ollie sẽ dẫn nó đi trong không gian xung quanh.
Và chúng còn làm hơn thế.
Khi hai đứa thấy ngợp, lũ chó sẽ huých nhẹ chúng,
ra hiệu cho chúng ngồi xuống
rồi liếm tay chúng, cứ thế giúp chúng bình tĩnh lại.
Meadow lập tức thay đổi ngay khi có Una ở bên.
Nó lập tức thôi tự làm mình đau.
Cứ như Una không chỉ nhận ra cảm xúc của Meadow
mà còn thực sự hiểu vậy.
Ngoan lắm, Una.
Hai đứa trẻ thấy đỡ cô đơn.
Là người mẹ, tôi nghĩ tôi phải là người hiểu hết về con mình.
Nhưng với con bọn tôi, chuyện đó rất khó.
Không bao giờ biết thế nào là quá nhiều hay quá ít.
Lũ chó của chúng thì biết chính xác lúc nào nên tới thơm, lúc nào nên lùi lại.
Chúng biết chính xác chúng vừa tiếp xúc hơi quá hay chưa đủ.
Dường như chúng luôn đoán đúng.
Nào. Cầm dây dắt đi con.
Nghiên cứu gần đây đem lại manh mối mới về lý do chó
có vẻ hòa hợp về mặt cảm xúc với ta đến vậy.
Một nhóm nghiên cứu đã cho tình nguyện viên xem các đoạn phim
có chủ ý khiến họ bộc lộ cảm xúc. Cảnh sợ nhất trong The Shining chẳng hạn.
Johnny vào đây!
Hay cảnh vui vẻ "dễ lây" này trong The Jungle Book.
Những nhu cầu tối thiểu
Đồng thời họ lấy mẫu mồ hôi.
Sau đó, các mẫu mồ hôi được đưa cho các chú chó đeo máy đo nhịp tim.
Đây là một ống mồ hôi "sợ hãi",
và đây là một phản ứng điển hình.
Nhịp tim của chú chó tăng nhanh và nó mau chóng chạy vào góc.
Chú chó này đang ngửi mồ hôi "vui".
Nó bắt đầu vẫy đuôi rồi nhảy nhót như thể đòi chơi.
Lũ chó dường như phản ánh lại đúng cảm xúc của các tình nguyện viên.
Khi người làm vậy,
thực sự cảm nhận được cảm xúc của ai khác, ta gọi đó là sự đồng cảm.
Con phải quay đầu về máy quay, đâu phải quay mông. Nào. Ngồi lại đi.
Ngoan lắm. Đúng rồi.
Rồi, tiếp nào. Trong ngành tâm lý học, chúng tôi thường do dự
về việc gán cho động vật phẩm chất của người,
và bản thân tôi từng phản đối gay gắt việc đó.
Bước ngoặt cá nhân đối với tôi là khi Xephos bước vào cuộc đời chúng tôi…
Chào cưng.
…khiến chúng tôi nhận ra là loài vật này có cái gì đó khá đặc biệt.
Không phải nhờ trí thông minh, mà là khả năng biểu lộ cảm xúc tuyệt vời của nó.
Bước ngoặt mang tính khoa học đối với tôi thì xảy đến dần dần.
Thuộc số yếu tố đầu là vào năm 2016.
Có bánh kẹp xúc xích cho con đấy. Giỏi quá.
Có một nhà khoa học tên là Gregory Berns đã huấn luyện được chó
biết nằm thật yên trong các máy chụp cộng hưởng từ.
Tức là bấy giờ, họ có thể
chụp những tấm ảnh chi tiết, cụ thể vô cùng tuyệt vời
về những hoạt động bên trong bộ não của một chú chó,
đó là điều chưa ai từng làm trước đó.
Nằm hẳn vào con. Đúng rồi. Ngoan lắm.
Khi chó đã vào máy, nhóm của Berns sẽ cho chúng thấy dấu hiệu này, tức là…
Chúng sắp được thưởng miếng xúc xích.
Và dấu hiệu này nữa, tức là…
Người chủ thân yêu đang ở ngay đây rồi, chút nữa thôi sẽ xuất hiện.
Giỏi lắm, Zoe. Giỏi lắm.
Trong đa số trường hợp, hệ tưởng thưởng của chú chó sáng lên như nhau.
Riêng một trong năm chú chó…
Thì thấy việc sắp được gặp người chủ của nó
còn hạnh phúc hơn việc sắp được thưởng miếng xúc xích.
Thế là con yêu mẹ thật hả.
Đa số người nuôi mong thế.
Vâng. Nó yêu tôi chứ.
- Tôi cũng yêu nó. - Tôi biết nó yêu tôi mà. Chắc chắn luôn.
Gặp tôi là chúng yêu. Đâu phải người nào gặp tôi cũng yêu.
Vâng, chó của tôi có yêu tôi.
Em rất tin là chó của em yêu em.
Nên là thế.
Thế nào là yêu?
Đâu ai định nghĩa nổi tình yêu. Nên nó mới là cảm hứng của các tứ thơ bất hủ
và những video âm nhạc ngầu nhất thập niên 80.
- Tình yêu là gì? - Nói đi, có chắc yêu là đây?
Tình yêu đây ư?
Anh muốn biết tình yêu là gì
Mà nếu phải định nghĩa tình yêu dưới dạng danh sách,
thích một người hơn thích bánh kẹp xúc xích có lẽ là yêu cầu tối thiểu.
Sự đồng cảm, thứ ta đã biết là chó cũng có, có lẽ cũng sẽ có trong đó.
Khi yêu một người, bạn làm mọi điều vì họ, và rõ ràng là chó cũng làm vậy.
Sự trung thành thì sao? Chó cũng có cái đó luôn.
Nhưng tình yêu không chỉ dừng lại ở đó.
Tình yêu là cảm giác gắn kết sâu sắc
khiến mọi thứ xung quanh chẳng còn nhiều ý nghĩa.
Năm 2015, giới nghiên cứu đã thí nghiệm xem chó có cảm giác đó không,
bằng cách đo nồng độ oxytocin của chúng, thứ còn gọi là hoóc-môn tình yêu
vì nó tăng vọt ở các cặp bố mẹ và con họ khi họ bế con.
Và ở các cặp đôi mới phải lòng nhau.
Họ đã đưa chủ cùng chó của họ vào phòng thí nghiệm
rồi họ cho người chủ ngồi xuống và nhìn vào mắt chú chó của mình.
Kết quả là, nồng độ oxytocin đã tăng ở cả hai phía trong mối quan hệ này.
Chúng thể hiện tình yêu qua các hoóc-môn trong cơ thể chúng.
Giới nghiên cứu gọi đây là vòng phản hồi đa loài tích cực qua oxytocin.
Giới khoa học chúng tôi hay có cái "bệnh" thích dùng từ vựng kỹ thuật.
Còn ta gọi là "tình yêu" là được rồi.
Tiến sĩ Bridgett vonHoldt, đồng nghiệp thân thiết của tôi ở Đại học Princeton,
thuộc nhóm chuyên gia đầu ngành về mọi thứ liên quan tới hệ gen họ chó.
Cô muốn biết điều gì thực sự tách biệt chó sói và chó nuôi
ở mức độ cơ bản nhất, và có một gen liên quan tới tính phóng khoáng
nổi bật lên ngay. Đó là thứ đã khiến chó thực hiện vô vàn chiến tích anh hùng,
như giải cứu ta từ đống đổ nát hay xông vào làn lửa đạn trước ta.
Và quy trình chọn lọc cổ khiến chó trở nên thân thiện, đáng yêu hơn
đã tích hợp tính phóng khoáng của tình yêu vào ADN của chúng.
Và đó là siêu sức mạnh của chúng.
Bạn huấn luyện được chuột làm giống chó. Việc đó là khả thi, từng làm được rồi.
Nhưng khi người ta thực sự muốn dùng những con vật đó
để đi tìm các chất gây nổ, tìm ma túy
thì chó đơn giản là dễ hợp tác hơn cả nghìn lần
vì chó thực sự muốn đi cùng để giúp đỡ bạn.
Tôi mới lấy chồng tuần trước nên đang nghĩ rất nhiều đến tình yêu.
Bạn phải yêu bản thân rồi mới yêu người khác được.
Nhưng tôi ngộ ra một điều,
khi tôi chưa biết cách yêu bản thân thì chó của tôi đã yêu tôi rồi.
- Hổ Franklin. - Hổ Franklin.
Lũ chó chẳng quan tâm con tôi hét to cỡ nào hay hôm đó con tôi ủ rũ ra sao.
Chúng cũng vẫn yêu con tôi.
Giới khảo cổ đã khai quật được một ngôi mộ hơn 14.000 năm tuổi,
nơi một cặp đôi được chôn cùng hai chú chó.
Và một ngôi mộ 12.000 năm tuổi khác,
nơi một người phụ nữ được chôn với bàn tay đặt lên người một chú cún.
Có một cuốn sách của một tác giả Hy Lạp cổ tên là Arrian, viết gần 2.000 năm trước.
Trong đó ông ấy viết về tình yêu ông ấy dành cho chú chó của mình.
Ừm, đó gần như là những cuốn sách đầu tiên con người chọn chủ đề để viết,
và chủ đề mà họ chọn là tình yêu mà họ dành cho chó của họ và ngược lại.
Chó đã tiến hóa và sống khỏe
vì ta đã chăm chúng, nhưng sự động viên và kết nối mà chúng dành cho ta
có lẽ cũng rất quan trọng với sự sinh tồn của ta.
Theo tôi, tất cả những bằng chứng ấy
thực sự đều cho thấy là: "Đúng.
Deja yêu bọn tôi và bọn tôi cũng yêu nó".
Mọi sinh vật khác làm được gì, thể hiện được gì,
trong hành vi, trong tính sinh học của chúng, trong não chúng,
thì chú chó của bạn cũng thể hiện được hết. Vậy nên, nếu bạn tin
là có bất cứ sinh vật khác nào yêu bạn, bạn cũng phải tin là chó của bạn yêu bạn.
Nhỉ, cưng nhỉ?
Biên dịch: Joy Ng