BİR ZAMANLAR
Bir zamanlar dünyanın büyük bir kısmını krallar ve kraliçeler yönetiyordu.
Dünyanın neredeyse tüm toplumlarında en tepedelerdi,
mutlak güçlerinin Tanrı'dan geldiğini söylüyorlardı.
Bu, binlerce yıl böyle sürdü.
Ama 1600'lerde radikal bir fikir kitleler arasında yayıldı.
Ya herkes eşit doğuyorsa
ve yöneticilerini seçme hakları varsa?
Bu bir düşünce devrimiydi,
monarşiyi yıktı
ve gerçek devrimlere ilham oldu.
Dünya neredeyse tamamen monarşiden bu hâle geldi.
Sadece 43 monarşi kaldı, farklı güç düzeyleri var.
Bazılarının hâlâ mutlak gücü var.
Hepsinin düzeni farklı.
Mutlak güç sahibi kraliçe yok ama her kral
vatandaşları adına karar verebiliyor, hiçbiri seçimle gönderilemiyor.
Monarşiler geleneksel olarak da böyleydi.
Daha yeni, tuhaf monarşilerse bu tarafta.
Bazıları özel korumalara sahip
ama hepsi demokrasilerde sembolik güce sahip kraliyetler.
Ama kısa bir zaman önce
onlar da ülkelerini sorgulanmaz bir güçle yönetiyordu.
Bu işleri böyle edindiler.
Bunların çoğu Avrupalı
veya Jamaika gibi eski Britanya kolonisi.
İngiltere Kraliçesi'nin Jamaika'nın devlet başkanı olması
21'inci yüzyılda çok saçma bir şey.
Postkolonyal bir ülke olmamız gerekirken imparatorluğun bu izlerine tutunuyoruz.
Kraliçenin başkanlığını iptal vaktidir.
Ama Britanya'da çoğu insan monarşiyi destekliyor.
Hatta biri dışında tüm sembolik monarşiler
kendi ülkelerinde çoğunluğun desteğine sahipler.
Bunun sebebi kısmen bize bir masal satmaları.
Hepimiz bu masallarla büyüdük.
Kurbağayı öpersin, kurbağa prense dönüşür.
Çoğumuz böyle hikâyelerle büyüdük.
Bu masalsı anlar, bu şaşaalı düğünler,
bu muhteşem görüntüler...
Bunları insanlar sadece hayal edebilir. Disney filmlerinin vücut bulmuş hâli.
İngiliz kraliyet ailesinin mükemmelleştirdiği bu fantezi
günümüzde her kraliyet ailesinin varlığını sürdürmesinde çok önemli.
Kraliyet ailesinin temel amacı varlığını sürdürmektir.
Seçkin bir kurum olarak
her şeyden çok devamlılıkları için endişeleniyorlar.
Peki nasıl oldu da başardılar?
Mutlak hükümdarlar olmaktan masal ünlüleri olmaya nasıl geçtiler?
Ve bu fantezi ne kadar dayanabilir?
Kraliyet cübbesi, Kraliçe'ye giydiriliyor.
Japonlar ona Tanrı İmparator diyor.
Britanya'nın bu gevşek, dünyaya yayılan yapıyı
savaş sonunda ne kadar bir arada tutacağı çok önemli.
On binler, kraliyet çiftini görmek için sokağa dizildi.
Eşsiz, masalsı bir kraliyet düğünüydü.
Kraliyet ailesine hepimiz saygı ve sevgi duyuyoruz.
Onların mutluluğu bizim mutluluğumuz.
MONARŞİ
Sembolik hükümdarları izlemek büyüleyicidir.
Eski kral ve kraliçelerdeki tüm kraliyet eşyalarına sahipler.
Taçlar, tahtlar, saraylar.
Ama neredeyse tamamen güçsüzler.
Dünyanın en ünlü hükümdarı olan Britanya'nın Kraliçe II. Elizabeth'i bile
sembolik bir lider.
Hiçbir siyasi gücü yok.
Kanun çıkarmaz.
Siyasetçilerin veya siyasi partilerin politikalarını etkilememesi gerekir.
Kraliyet mensupları sembolik şeyler yapar.
Bir konuşmayla parlamentoyu resmen açmak,
dünyadan kraliyet mensuplarını, başkanları ağırlamak
ve balkonlarda durup el sallamak gibi.
Bunu yapmayı sahiden çok seviyorlar.
İSPANYA KRALİYET AİLESİ
Siyasi gücünüzün olmaması tartışmalı şeyler yapmamanız demek.
Sonradan halkınızın kabul etmeyeceği kararlar veremezsiniz.
Yani tarafsız olmak modern anayasal monarşinin temelidir.
En çok apolitik olmalarını seviyorum. Hiçbir şeyde taraf değiller.
Bütün gündelik siyasetin üstünde nötr birinin olması
sembolik liderin, devlet başkanının seçimle gelmesi durumunda mümkün olmazdı.
Ayrıca ülkeyi birleştirme konusunda müthiş bir güçleri var.
Yakın zamandaki pandemiye,
Kraliçe'nin ülkeyi birleştirebilmesine bakmamız yeterli.
Önümüzde dayanmamız gereken günler olsa da
daha iyi günlerin döneceğini bilerek huzur bulmalıyız.
Aynı kişiyi yıllar, on yıllar boyunca görmek
huzur verici bir devamlılık da sağlayabilir.
Aynı aileyi asırlar boyunca görmek de öyle.
İKİNCİ BÖLÜM SOYLAR
İMPARATOR SOYUNDAN AVUSTURYA ARŞİDÜKÜ
Bu benim büyük büyük büyükbabam
Avusturya İmparatoru Franz Joseph.
İmparator Franz Joseph,
zamanında Avrupa'nın en uzun tahtta kalan hükümdarıydı.
Habsburg'lerin ana soyunu temsil ediyordu.
Habsburg'ler, Avrupa'daki en eski kraliyet hanedanlarındandır.
Géza'nın ataları 600 yıldan fazla süre hüküm sürdü.
Günümüzde o, Bronxville, New York'ta yaşıyor.
Burada, Amerika Birleşik Devletleri'nde sıradan bir insanım
ama Avrupa'da
Habsburg'lerin hâlâ özel sayıldığı birçok çevre var.
Diğer Habsburg'ler onun kadar şanslı değildi.
Ailenin 16. yüzyılda ayrılan bir kolundakiler
gücü kendi soylarında tutmakla öyle kafayı bozdular ki
birbirleriyle evlendiler.
Hem de çok.
Kuzenler, amcalar ve yeğenler,
sonra yine kuzenler.
Bunun talihsiz sonuçları oldu.
Mesela çıkık Habsburg çenesi gibi.
Şekli öyle bozukmuş ki
ressamlar ve heykeltıraşlar bu bozukluğu azaltmaya çalışırmış.
1700 yılında bu aile içi evlilikler yüzünden,
artık çocuk doğmadığı için
İspanyol soyu sona ermiş.
Géza'ya göre
hüküm süren bir kraliyet mensubu olmamanın en iyi yanı
evleneceği kişiyi seçebilmesiydi.
Bir kraliyet mensubuyla evlenmek zorunda kalmadığım için
çok şanslıyım.
Benimle aynı ilgi alanlarına sahip olan
muhteşem bir eşim var.
Çok şanslı bir adamım.
Çoğu sembolik kraliyet, kurallarını esnetti.
Kraliçe Elizabeth üçüncü dereceden kuzeniyle evli.
İkisinin de soyu Kraliçe Victoria'ya dayanıyor.
Ama torunları eşlerini çok daha özgürce seçtiler.
Ve sembolik kraliyete sahip ülkelerin neredeyse yarısında
sıradaki hükümdar bir kraliçe olabilir.
Modernleşme sona ermemenin anahtarı olabilir.
Japon monarşisi,
dünyanın en uzun irsî ve aralıksız gelen hanedanı.
Şu anki imparator, Japonya'nın 126. imparatoru.
Ve şu anki İmparatoriçe Masako'ya yapılan
127. imparatoru doğurma baskısı büyük oldu.
Öyle büyük oldu ki toplum içine çıkmamaya başladı.
Sonunda doğurdu ama kızı oldu
ve yasal olarak kızlar tahta geçemiyor.
O, imparator kızı olmasına rağmen
binlerce yıllık bu hanedanın geleceği
bu oğlan çocuğunun omuzlarında.
Çocuk olan kuzeninin.
Japonya'nın önündeki büyük zorluk bu veraset meselesi.
Resmen soylarının sona ermesi söz konusu.
Hiçbir monarşide temel kural değişmedi.
Güç, soydan geçer.
Para da öyle.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM VARLIK
Çoğu sembolik monarşi vergilerden bütçe alır.
Her ülke farklı şekilde hesaplar
ama hiçbiri Britanya kraliyet ailesi kadar almaz.
Yüksek turizm geliri yaratıldığı için
yatırımın, masrafını çıkardığına inananlar var.
Bu gelir bazı tahminlere göre yılda 700 milyon dolardan fazla.
Ama bunu hesaplamak zor.
Buckingham Sarayı yılda yaklaşık 15 milyon ziyaretçi alıyor.
Ama Versay Sarayı'nın 10 milyon ziyaretçisi var
ve Fransa'da asırlardır bir kraliyet ailesi yok.
Gerçi Britanya monarşisinin tek kaynağı vergiler değil.
Kamu fonlarıyla satın alınan
muhteşem özel mülkleri,
pahalı koleksiyonları var.
Ayrıca haberimiz olmayan yatırımları var.
Gerçi 2017'de şöyle bir görmüştük.
Tarihin en büyük veri sızıntılarından.
Sızan milyonlarca belge Kraliçe dâhil güçlü ve zenginlerin
offshore vergi cennetlerindeki büyük gizli yatırımlarını gösteriyor.
Kraliçe'nin kişisel servetinden yaklaşık 10 milyon sterlin
Bermuda'daki fonlara ödenmiş.
Benim gibi bir tarihçi için etkileyici olan şey
kraliyet finansının ne kadar da gizemli olduğu.
Neleri olduğunu, bunların nerede olduğunu bilmiyoruz.
Ama başlangıç sermayelerinin büyük bir kısmının
mutlak güçle hüküm sürdükleri zamanın tebaasından geldiğini biliyoruz.
Alt sınıflardan vergi aldılar,
karşılığında iyilikler, toprak, koruma sundular.
Bazen karşılıksız aldılar.
Kraliyet ailesi istediğini alabiliyordu. Sözleri kanundu.
Bu parayı saraylar yapmaya harcadılar.
Bu saraylar Japonya ve Britanya'da hâlâ onların evleri.
Bu parayı bir de savaşa harcadılar.
Fethettikleri yerler arttıkça alt sınıflarındaki kişi sayısı da arttı.
Böylece daha çok varlık toplayıp yeni fetihler yapabildiler.
Bu da tebaalarını büyüttü.
Bu döngü böyle sürdü.
Ve tüm bunların altında bir katman daha vardı.
Kölelik.
15. yüzyılda Avrupalı güçler
denizaşırı ülke ve milletleri fethetmeye başladılar.
Sonunda çoğu yere Avrupalı krallıklar egemen oldu.
Bu, Japonya'ya
komşularını işgal ederek bir imparatorluk kurma ilhamını verdi.
Ama Britanya İmparatorluğu görülmüş en büyük imparatorluktu.
1655'te Jamaika'yı işgal edip
imparatorluklarının en yeni mücevheri yaptılar.
Kurdukları Kraliyet Afrika Kumpanyası'nın
Amerika kıtasına gemilerle taşıdığı köle edilmiş Afrikalı sayısı
diğer tüm kurumlardan fazlaydı.
Köle ticaretinin tamamı
II. Charles'tan Kral III. William'a kadar
Britanya kraliyetinin tekelindeydi.
İnsanları kaçırmaktan,
dünyanın öbür ucuna götürüp
plantasyon sahiplerine bedava iş gücü olarak satmaktan
rant sağladılar.
Kolonyalizm ve köleleştirme tamamen monarşiyle bağlantılıydı.
Bir tür ırkçı fetih ideolojisi vardı.
İmparatorluğun işi
dünyanın dört bir yanından tebaa toplamaktan ibaretti.
III. William döneminde Kraliyet Afrika Kumpanyası
tekelini kaybetti.
Kraliyet ailesi köle ticaretinin ilk yatırımcılarındandı
ama sektör Britanya'nın en büyüklerinden oldu.
Yaklaşık üç milyon insanın kaçakçılığını yaptı
ve rotalardaki birçok kişiyi zengin etti.
Ve o para katlanarak artıyor.
Büyük bir çalışmadaki tahmine göre Britanya'nın Jamaika'ya
büyük bir kısmı köle emeği için en az üç trilyon dolar tazminat borcu var.
Bütün Karayipler'e olan borç 9,7 trilyon.
Para trafiğine bakınca Britanya İmparatorluğu'nun
dünya çapındaki kolonilerinden ne kadar rant sağladığını görüyoruz.
Büyük bir adaletsizliğin yapıldığını kabul etmemiz gerekiyor
ve bu adaletsizliğin mirası sürüyor.
Britanya'nın serveti kölelikten beslendi.
Köle ticareti 1800'lerin başlarında bitti
ama dünyanın imparatorlukları sonraki yüzyıla dek güçlerini korudu.
Avrupa'daki muharebe topyekûn savaşa dönüştü.
20. yüzyılın büyük şokları
Birinci Dünya Savaşı ve İkinci Dünya Savaşı
devrimlere yol açtı.
Ve onlarca monarşi yıkıldı.
Her şeyi geride bırakarak
Macaristan'dan kaçtık.
Sonraki yıllarda
mülteci olarak yaşadık.
Japonya, İkinci Dünya Savaşı'nı kaybetti.
İmparator'un ilahi bir varlık olduğu fikri terk edildi.
Artık bir faniydi.
Japonya kolonilerini de kaybetti.
Ama Britanya kaybetmedi
ve savaşlarda kazanan tarafta olduğu için
bolca destek gördü.
Monarşi, demokrasi çağında hayatta kalmak için
davranışlarını, toplumdaki imajını nasıl değiştireceğine
karar vermek zorundaydı.
Sonuçta taçlarını ve cübbelerini çıkarıp
sokağa çıktılar.
Kraliyet ailesi öncülüğünde
çok bilinçli bir halkla ilişkiler stratejisi
büyük bir hızla başladı.
Doğal düşmanları olan işçi sınıfını kendi taraflarına çekmeye kararlılardı.
Bu tür bir yeniden icat, bu dönüşüm, devamlılıklarının merkezinde duruyor.
Her yerde.
6 Ağustos 1962'de
Jamaika bağımsız bir ülke oldu.
Bağımsız olduğumuzda 11 yaşındaydım.
Çok önemli bir olaydı.
Koloni olmaktan bağımsız bir ülke olmaya geçiyorduk.
Ama işin içinde bir bityeniği vardı.
Bağımsızlığın çelişkilerinden biri
Prenses Margaret, Kraliçe'yi temsilen geldiğinde görüldü.
Bu bütün dünyada yaşanıyordu.
Gördüklerimiz dikkatlice tasarlanmış sahneler.
Haber görüntülerine göre
oranın yerlileri kraliyeti memnuniyetle karşılıyor.
Artık İngiliz Milletler Topluluğu olan imparatorluğun
uyum, birlik, demokrasi ve eşitlik fikirlerini taşıdığını
göstermek istediler.
Hâlbuki monarşinin çok uzun bir süre boyunca
baskı ve şiddete dayanan bir imparatorluğu vardı.
20. yüzyılda bağımsızlık kazanan 63 Britanya kolonisinin neredeyse yarısı
İngiliz Milletler Topluluğu'nda kalmak istedi.
15'i de hâlâ bu toplulukta.
Yani Kraliçe II. Elizabeth onların kraliçesi.
Bağımsızlığın ilk zamanlarında
yalnızca Britanya hâkimiyetindeki bir Jamaika'yı bilenler çoktu.
Şu şarkıyı söylerdik:
"Hüküm sür Britanya, Britanya dalgalara hükmeder.
Britonlar asla köle olmazlar."
Ve kölelerin çocukları olduğumuz öğretmenlerin hiç aklına gelmezdi.
Böyle aptalca bir şarkıyı nasıl söyleriz?
Çünkü Britanyalılarla özdeşleşmiştik.
Briton'duk.
Jamaika Parlamentosu her sene bununla açılıyor.
Britanya stili askerî üniformalar, Britanya cübbeleri giyen,
peruk takan erkeklerle.
Ve İngiltere Kraliçesi'nin, kendisini temsilen atadığı
Jamaika Genel Valisi'nin konuşmasıyla.
Kraliçe ona bir kraliyet nişanı da verdi.
Bu nişan, yakın zamanda eleştirilene dek üniformasının bir parçasıydı.
Aziz Michael nişanındaki resimde,
ayağını şeytanın boynuna koymuş bir başmelek bulunuyor.
Ve insanlar, bunun
siyah bir köleyi ezen beyaz bir koloni efendisi imajıyla olan
sembolik bağını görmeye başladı.
"Dur, bir dakika" diyor insan.
Genel Vali bile
tekrar değerlendirilmesine dair bir yorum yaptı.
Kraliçe teknik olarak
Jamaika'nın kamu arazilerinin tamamına sahip.
Ve başkentte
Kraliçe Victoria'nın meşhur bir heykeli var.
Ve gerçek şu ki
bunlar bazen bilincinde olmadığımız
ama bilinç dışında zihni yönlendiren kalıntılar.
Kraliçenin devlet başkanı olması,
zihinsel köleliğin klasik bir örneği.
Bizi geçmişe bağlayan,
tam özgürlüğümüzü ilan etmemize izin vermeyen bu geleneklerden
kendimizi kurtarmamız lazım.
Ama monarşinin anlatmak istediği hikâye bu tarih değil.
Markaları artık siyasi değil.
Kişisel.
İngiliz Milletler Topluluğu liderliği seyahatlerle dolu.
Ve kraliyet ailesinin
evde hep birlikteyken yaşadıkları mutluluk anlarına bakınca
bu nasıl bir fedakârlık, görüyoruz.
Monarşi, aile fikrini bir işletmeye dönüştürdü.
Çok da başarılı bir işletmeye. Burada mesele duygular.
Hepimiz sıradan bir aile imajıyla bağ kurabiliriz.
Bunu artık her gün görüyoruz,
en popüler TV programı türlerinden biri.
Ama kraliyet ailesi onlarca yıl önce bunun öncüsü oldu.
İlk kez, kraliyet düğünlerini, doğumlarını, cenazelerini
ulusal etkinlikler olarak düzenlemeye başladılar.
Ve küresel etkinlikler.
Prens William ve Prens Harry'nin düğünlerini
dünya nüfusunun çeyreğinden fazlasının izlediği sanılıyor.
Prens Harry'nin düğününü izlediğimi itiraf etmeliyim.
Büyük bir olaydı.
Yani Jamaika'da bu kraliyet mensuplarına ilgimiz var
ama bu ilgi, ünlülere gösterilen türden.
Neden mi kraliyetin takipçisiyim?
Çünkü onlar bin yaşında,
dünyanın en uzun, aralıksız devam eden reality şovunun ailesi.
Ve drama hiç durmuyor.
En sevdiğim an şeydi,
Kraliçe'nin pembe giymesi,
bir de Prens Harry'yle Meghan'ın öpüşmesi.
Orada o geleneğin olması çok güzel
çünkü kendimi tam bir gelenekçi olarak görüyorum.
Etkisini seviyorum.
Demokraside gücün böyle aktarıldığını düşünmek isteriz.
Halktan hükûmete.
Ama kültürümüz hâlâ eski üçgen.
Kraliyet ailesi tepede
ama artık onlara güçlerini Tanrı yerine medya veriyor.
Bunu kullanıyorlar, biz de inanıyoruz.
Ve bu artık her kraliyet ailesinin stratejisi.
Medya ilgisi büyük bir güç getiriyor
ve bunu en iyi bilen, Prenses Diana'ydı.
Bu ilgiyi başka meselelere yönelten ilk kraliyet mensubuydu.
Prenses bir ilham kaynağı.
Hastalara dokunup onlarla konuşarak
AIDS'e dair ön yargı, damgalama ve korkuyu azaltıyor.
Bu ziyaretim beni
kara mayınlarını yasaklama amaçlı dünya çapındaki kampanyada
rol almayı sürdürmem gerektiğine ikna etti.
Burada birçok açıdan yeni bir rol üstlendi.
Kendini bir yardımsever olarak tanıttı.
Oğulları kendi hayırseverlik işleriyle onun yolundan gittiler.
Bize ve başkalarına olanlar
ruh sağlığına öncelik vermek gerektiğini gösteriyor.
Ama bazı meselelerde
yardımsever olup tartışmalara katılmamak zor.
Siyahilerin Yaşamları Değerlidir hareketinin yeniden canlanması
önemli bir dönemdi.
Birleşik Krallık'ın, İngiliz Milletler Topluluğu'nun
ve Britanya kraliyet ailesinin kolonyal geçmişi
çok zor bir diyalog.
Kate'le William'ın hayır kurumu Instagram'den destek verdi
ama kendi adlarını kullanmadılar.
O dönemde Harry ve Meghan'ın seslerini duyduk.
Hâlihazırda kurumdan uzaklaşmışlardı.
Prens Harry sosyal değişimi amaçlıyor. Şimdiki odağı sistemik ırkçılık.
Azınlıkların karşılaştığı sorunlara gözlerini açtı.
Geçmişi kabul etmeden
ilerlememiz imkânsız.
2021'de Oprah'ya çok izlenen bir röportaj verdiklerinde
bütün dünya çok geçmeden meselenin kişiselliğini anlamış oldu.
Röportajda kurumun bir fırsatı kaçırdığını söylediler.
Nasıl oldu da ek bir fayda olarak,
dünyanın bir yansıması olarak görülmedi, anlayamadım.
Her zaman için ama özellikle günümüzde.
Ailenin, İngiliz Milletler Topluluğu için isteyebileceği en büyük değerlerden biri.
Kraliyet ailesi cevaben bir açıklama yaptı.
"Belirtilen meseleler,
özellikle ırkla ilgili olanlar endişe verici.
Bunlar çok ciddiye alınmaktadır
ve aile bunları kendi arasında değerlendirecektir."
Ama İngiliz Milletler Topluluğu'nda yaşayanlar için
bunlar bir aile meselesinden çok daha fazlası.
Jamaika'da bir tartışmaya yol açtı.
Görünüşü, konuşması bize benzemeyen
ama üstümüzde hüküm süren biri bu.
Oprah röportajından önce bile
tarihin en düşük oranıyla Jamaikalıların %30'u
kraliçenin devlet başkanı olarak kalmasını istiyordu.
Ve Barbados görevine resmen son vereceğini açıkladı.
Peşinden başka ülkeler de gelebilir.
İngiliz kraliyet ailesinin aksine Japon İmparatoru
ülkesinin tarihiyle yüzleşmeye başladı.
Son savaştan derin bir pişmanlık duyarak geçmişi hatırlıyoruz.
Bu siyasi bir eylem gibi görülebilir
ama aynı zamanda Japonlardan çok saygı gören bir şey oldu.
Kraliyetin peri masalı diğer bölümleri hep kesmiştir.
21. yüzyılda monarşinin karşısındaki asıl zorluk
o gizemi ve havayı nasıl koruyacağını çözmek.
Kapıları fazla açarsanız
o hava gider, gizem gider
ve diğerlerinden farkınız kalmaz.
İnsanlar monarşilerin büyüsünü istiyor.
Ama bazı kraliyet mensupları için o masala tutunmak büyük bir yük oldu
ve mutlu sonlarına mal olabilir.
Bazıları içinse kraliyetten ayrılmak mutlu son oldu.
Çoğu kraliyet mensubunun, masalı korumak için
sonunda hikâyenin tamamıyla yüzleşmesi gerekebilir.
Bir Afrikalı sözüne göre
hikâyeyi aslan anlatana kadar tamamını dinlemiş olmazsınız.
Çünkü hikâyeleri geleneksel olarak avcılar anlatır, aslanlar değil.
Ve bence aslanın hikâyesinin anlatılma zamanı geldi.
SON SÖZ HİKÂYENİN ÖTEKİ YÜZÜ
Alt yazı çevirmeni: Hazal Ünlüçay