DAWNO, DAWNO TEMU
Dawno temu większością świata rządzili królowie i królowe.
W prawie każdym społeczeństwie zasiadali na szczycie,
twierdząc, że ich moc pochodzi od Boga.
I tak to działało przez tysiąclecia.
Ale na początku XVII wieku wśród mas pojawił się radykalny pomysł.
A gdyby wszyscy byli równi,
a ludzie mieli prawo decydować, kto nimi rządzi?
To był przewrót w myśleniu,
który postawił monarchię na głowie
i stał się inspiracją dla rewolucji.
Świat przeszedł od królewskich rządów do tego.
Zostały tylko 43 monarchie o różnym zakresie władzy.
Niektórzy wciąż mają władzę absolutną.
Rządzą w różny sposób, ale każdy król,
bo nie ma monarchiń absolutnych,
podejmuje decyzje za obywateli, a ci nie mogą go usunąć.
Tak tradycyjnie funkcjonowały monarchie.
Nowe, dziwniejsze monarchie są tutaj.
Niektóre mają specjalną ochronę,
ale wszystkie sprawują symboliczną władzę nad demokracją.
Choć jeszcze nie tak dawno
rządzili swoimi krajami wszechwładnie.
Tak zdobyli swoją pozycję.
Większość z nich to europejskie
lub byłe brytyjskie kolonie, jak Jamajka.
Królowa Anglii stojąca na czele Jamajki...
AUTORKA I PROFESOR
...to nieporozumienie w XXI wieku.
Powinniśmy być krajem postkolonialnym,
a trzymamy się pozostałości imperium.
Czas pozbyć się królowej jako głowy państwa.
Ale w Wielkiej Brytanii większość popiera monarchię.
Każda monarchia reprezentacyjna, z wyjątkiem jednej,
cieszy się w ojczyźnie poparciem większości.
Po części dlatego, że dajemy się naciągnąć na bajkę.
Wychowaliśmy się na tym.
JAMAJSKA POLITYK
Pocałuj żabę, a ona zmieni się w księcia.
Wielu z nas dorastało z taką narracją.
Te bajkowe chwile, wielkie wesela to spektakularny pokaz.
KRÓLEWSKI KORESPONDENT
O tym można tylko pomarzyć.
To uosobienie filmów Disneya.
A ta fantazja, udoskonalona w Wielkiej Brytanii,
jest po części fundamentem przetrwania wszystkich rodzin królewskich.
Głównym celem rodziny królewskiej jest przetrwanie.
KRÓLEWSKI HISTORYK
Jako elitarna instytucja
martwią się o zachowanie ciągłości.
Jak im się to udało?
Jak przeszli od władców absolutnych
do baśniowych celebrytów?
I jak długo może trwać ta fantazja?
Teraz królowa przywdziewa swoją szatę.
Japończycy nazywają go boskim cesarzem.
To, jak Wielka Brytania utrzyma pod koniec wojny
tę luźną, ogólnoświatową strukturę, ma znaczenie dla przyszłości.
Tysiące ludzi przybyło, żeby zobaczyć parę królewską.
To był królewski ślub jak z bajki.
Darzymy rodzinę królewską szacunkiem i czułością.
Ich szczęście to nasze szczęście.
MONARCHIE
Monarchie reprezentacyjne miło się ogląda.
Mają wszystkie insygnia dawnych królów i królowych.
Korony, trony, pałace.
Ale są praktycznie bez władzy.
Nawet najsłynniejsza monarchini świata,
królowa Elżbieta II,
jest tylko figurantką.
Nie ma jako takiej władzy politycznej.
Nie ustanawia prawa.
Nie powinna wpływać
na politykę różnych polityków ani partii.
Zamiast tego członkowie rodziny królewskiej
na przykład otwierają sesje parlamentu,
goszczą monarchów i prezydentów z całego świata,
oraz stają na balkonie
i machają.
Naprawdę lubią to robić.
HISZPAŃSKA RODZINA KRÓLEWSKA
Brak władzy politycznej oznacza, że nie powodujesz sporów
i nie podejmujesz decyzji, którym sprzeciwia się opinia publiczna.
Bycie bezstronnym jest kluczowe dla współczesnej monarchii konstytucyjnej.
Lubię ich apolityczny charakter. Nie stoją po niczyjej stronie.
Ich neutralna postawa
i ponadpolityczny charakter
nie byłyby możliwe,
gdyby głowa państwa
była wybierana.
Mają też niesamowitą moc jednoczenia kraju.
Wystarczy spojrzeć na niedawną pandemię,
to, w jaki sposób królowa łączyła obywateli.
Choć możemy się jeszcze zmagać, niech będzie dla was pociechą,
że lepsze dni powrócą.
Pocieszenie może też płynąć ze stałości,
że widzi się to samo przez lata i dekady.
I tę samą rodzinę przez całe wieki.
ROZDZIAŁ 2 LINIE RODOWE
JEGO CESARSKA MOŚĆ ARCYKSIĄŻĘ AUSTRII
To mój prapradziadek,
cesarz austriacki Franciszek Józef.
Cesarz Franciszek Józef był najdłużej panującym monarchą
w ówczesnej Europie.
Reprezentował główną linię Habsburgów.
Habsburgowie to jedna z najstarszych dynastii królewskich w Europie.
Przodkowie Gézy rządzili ponad 600 lat.
Dziś mieszka w Bronxville w Nowym Jorku.
Tutaj, w Stanach, jestem zwykłym obywatelem,
ale w Europie jest wiele kręgów,
w których Habsburgowie nadal są uważani za wyjątkowych.
Nie wszyscy z nich mieli tyle szczęścia.
Jedna z gałęzi rodziny, która oddzieliła się w XVI wieku,
była tak zaaferowana utrzymywaniem władzy,
że brano ślub między sobą.
Często.
Kuzyni, wujkowie i siostrzenice
i kolejni kuzyni.
Skutki były opłakane.
Jednym z nich była warga habsburska.
Zniekształcenie było tak duże,
że malarze i rzeźbiarze starali się
je zminimalizować.
Przez te małżeństwa
w 1700 roku,
ponieważ nie urodziło się więcej dzieci,
linia hiszpańska wymarła.
Gdy nie zostajesz królem, największą zaletą jest według Gézy to,
że możesz wybrać, kogo poślubisz.
To moje błogosławieństwo,
że nie musiałem wyjść za członka rodziny królewskiej.
Mam wyjątkową żonę
o takich samych zainteresowaniach jak ja.
Jestem szczęściarzem.
Większość monarchii reprezentacyjnych rozluźniła zasady.
Elżbieta II poślubiła kuzyna trzeciego stopnia.
Oboje wywodzą się od królowej Wiktorii.
Ale jej wnuki miały większą wolność wyboru partnera.
A w niemal połowie krajów z monarchią reprezentacyjną
następny monarcha może być królową.
Unowocześnianie może być kluczem do przetrwania.
Japońska monarchia jest najstarszą...
ANALITYK GEOPOLITYCZNY JAPONII
...dziedziczną i ciągłą dynastią na świecie.
Aktualny cesarz jest 126. władcą Japonii.
A obecna cesarzowa Masako znalazła się pod presją,
żeby wydać na świat 127.
Tak bardzo, że usunęła się w cień.
Gdy w końcu urodziła, była to dziewczynka,
a te nie mogą objąć tronu.
Mimo że jest córką cesarza,
przyszłość tej tysiącletniej dynastii
spoczywa na barkach tego chłopca.
Jej młodego kuzyna.
Wielkim wyzwaniem dla Japonii będzie kwestia sukcesji.
Dosłownie grozi im wymarcie.
W każdej monarchii
podstawowa zasada się nie zmieniła.
Władza jest dziedziczna.
Jak i pieniądze.
ROZDZIAŁ 3 MAJĄTEK
Podatnicy utrzymują większość władców reprezentacyjnych.
Każdy kraj oblicza to inaczej,
ale nikt nie dostaje tyle, co brytyjska rodzina królewska.
Według niektórych inwestycja się spłaca,
bo generują dochody z turystyki,
szacowane na ponad 700 milionów dolarów rocznie.
Ale trudno to obliczyć.
Pałac Buckingham odwiedza około 15 milionów gości rocznie,
ale pałac wersalski dziesięć milionów,
a Francja od wieków nie ma rodziny królewskiej.
Monarchia brytyjska nie polega tylko na podatkach.
Mają prywatne, spektakularne nieruchomości
kupione za środki publiczne.
Drogie kolekcje.
Oraz inwestycje, o których nie wiemy,
choć w 2017 roku część wyszła na jaw.
Największy wyciek danych w historii.
Ujawnione dokumenty pokazują, jak potężni i bogaci,
w tym królowa, potajemnie inwestują ogromne sumy w rajach podatkowych.
Około dziesięć milionów funtów z majątku królowej
trafiło do funduszy na Bermudach.
Dla historyka takiego jak ja fascynujące jest to,
jak tajemnicze są królewskie finanse.
Nie wiemy, co mają ani gdzie to mają.
Ale wiemy, że ich kapitał początkowy
pochodzi od poddanych z czasów, gdy monarchowie mieli władzę absolutną.
Kazali klasom niższym płacić podatki
w zamian za przysługi, ziemię, ochronę albo za nic.
Rodziny królewskie mogły mieć wszystko. Ich słowo było prawem.
Z tych pieniędzy budowali pałace,
które w Japonii i Wielkiej Brytanii
do dziś nazywają domami.
Wydawali też te pieniądze na wojnę.
Im więcej podbitych ziem,
tym więcej ludzi z niższych klas i więcej zdobytego majątku
do finansowania podbojów, a więc nowych poddanych.
I tak dalej.
Pod tym kryła się jeszcze jedna warstwa.
Niewolnictwo.
W XV wieku
europejskie mocarstwa zaczęły podbijać obszary zamorskie,
aż przejęły panowanie nad prawie całym światem.
To zainspiruje Japonię do inwazji na sąsiadów
i stworzenia własnego imperium.
Ale to imperium brytyjskie było największe na świecie.
W 1655 roku najechało Jamajkę
i zamieniło ją w najnowszy klejnot w koronie.
Założono Królewską Kompanię Afrykańską,
która wysłała więcej niewolników do Ameryki
niż jakakolwiek inna instytucja.
Poczynając od rządów Karola II, aż po króla Wilhelma III,
brytyjska rodzina królewska miała monopol na handel niewolnikami.
Czerpali zyski z porywania ludzi,
rozwożenia ich po całym świecie
i sprzedaży właścicielom plantacji jako darmowej siły roboczej.
Kolonializm i zniewolenie były nierozerwalnie związane z monarchią.
To była rasistowska ideologia podboju.
W całym imperium chodziło
o zbieranie poddanych na całym świecie.
Pod rządami Wilhelma III Kompania Afrykańska straciła monopol.
Rodzina królewska była ważnym inwestorem w handlu niewolnikami,
który stał się wielką gałęzią przemysłu,
przewożąc prawie trzy miliony ludzi
i wzbogacając wielu wzdłuż szlaków handlowych.
Te pieniądze się pomnażały.
Szacuje się, że Wielka Brytania jest winna Jamajce
ponad trzy biliony dolarów odszkodowań,
głównie za pracę niewolników.
Dla całych Karaibów jest to 9,7 biliona.
Podążając szlakiem pieniędzy, można zobaczyć,
ile imperium brytyjskie zyskało na koloniach na całym świecie.
Należy uznać, że doszło do wielkiej niesprawiedliwości,
której spuścizna wciąż pozostaje z nami.
Niewolnictwo napędzało brytyjskie bogactwo.
Handel niewolnikami skończył się na początku XIX wieku,
ale światowe imperia przetrwały do następnego stulecia.
Bitwa na kontynencie staje się wojną totalną Europy.
Wielkie wstrząsy XX wieku,
pierwsza wojna światowa i druga wojna.
Te wydarzenia prowadzą do rewolucji.
I upadku dziesiątek monarchii.
Uciekliśmy z Węgier,
zostawiając wszystko,
i przeżyliśmy kolejne lata
jako uchodźcy.
Japonia przegrała II wojnę światową.
Cesarz zostaje pozbawiony złudzeń,
że jest boską istotą. Jest zwykłym śmiertelnikiem.
Japonia zostaje pozbawiona też kolonii.
Ale nie Wielka Brytania, która jest po zwycięskiej stronie
i spotyka się z życzliwością.
Monarchia musiała wymyślić, jak zmienić swoje zachowanie,
swój wizerunek,
żeby przetrwać w erze demokracji.
Zdjęli korony oraz królewskie szaty
i wyszli na ulicę.
Rodzina królewska bardzo szybko
zapoczątkowuje przemyślaną strategię kreowania wizerunku.
Jest zdeterminowana, żeby z wroga, klasy robotniczej,
zrobić sojusznika.
Ta zmiana oblicza monarchii
leży u podstaw jej przetrwania.
Wszędzie.
Dnia 6 sierpnia 1962 roku
Jamajka stała się niepodległym państwem.
Miałam w tym czasie 11 lat.
To było doniosłe wydarzenie.
Zmienialiśmy się z kolonii w niezależny kraj.
Ale był pewien haczyk.
Jednym z paradoksów było
pojawienie się w imieniu królowej księżniczki Małgorzaty.
To działo się na całym świecie.
Widzimy dokładnie zaaranżowane sceny.
Jak pokazują kroniki filmowe,
są witani przez miejscowych.
Chcą pokazać, że imperium, zwane teraz Wspólnotą Narodów,
cechuje idea harmonii, jedności, demokracji, równości.
A jednak przez długi czas
monarchia utrzymywała imperium
w oparciu o ucisk i przemoc.
Z 63 brytyjskich kolonii,
które uzyskały niepodległość w XX wieku,
prawie połowa postanowiła być częścią Wspólnoty,
a 15 z nich nadal jest.
Innymi słowy, Elżbieta II jest ich królową.
W początkach niepodległości wiele osób nie znało innej Jamajki
niż pod rządami Wielkiej Brytanii.
Śpiewaliśmy:
„Brytania rządzi morzami.
Brytyjczycy nie będą niewolnikami”.
Nauczyciele nie wpadli na to, że jesteśmy dziećmi niewolników.
Jak mogliśmy śpiewać taką głupią piosenkę?
Bo utożsamialiśmy się z Brytyjczykami.
Byliśmy Brytyjczykami.
Co roku parlament Jamajki rozpoczyna obrady tak.
Mężczyźni w brytyjskich mundurach,
brytyjskich strojach i perukach.
Przemawia gubernator generalny Jamajki,
mianowany przez angielską królową.
Dostaje też królewską oznakę,
która była częścią munduru,
choć ostatnio znalazła się pod lupą.
Królewskie insygnia przedstawiają
świętego Michała Archanioła depczącego szatana.
Zaczęto dostrzegać symboliczny związek
z białym kolonistą
uciskającym czarnego poddanego.
Powiedziałbyś: „Chwileczkę”.
Nawet sam gubernator generalny stwierdził potrzebę zmiany.
Ziemie państwowe na Jamajce są w posiadaniu królowej,
a w stolicy stoi pomnik królowej Wiktorii.
Prawda jest taka, że to są kwestie,
których czasem nie jesteśmy świadomi,
ale podświadomie zmieniają nasze myślenie.
Królowa jako głowa państwa
to klasyczny przykład niewolnictwa psychicznego.
Musimy uwolnić się
od niektórych tradycji, które wiążą nas z przeszłością
i nie pozwalają nam na pełną wolność.
Tej historii monarchia nie chce opowiadać.
To nie jest już kwestia marki politycznej.
To sprawa osobista.
Bycie głową Wspólnoty oznacza długie nieobecności.
Zaczynamy rozumieć, co to za poświęcenie,
patrząc na te chwile szczęścia rodziny królewskiej,
gdy są razem w domu.
Monarchia zamieniła rodzinę w biznes.
Bardzo udany biznes. Chodzi o emocje.
Wszyscy możemy się odnieść do obrazu zwykłej rodziny.
Widzimy to każdego dnia.
To bardzo popularny gatunek telewizyjny,
choć zapoczątkowany dekady wcześniej.
Po raz pierwszy zaczęli obchodzić królewskie wesela,
narodziny, pogrzeby
jako imprezy narodowe.
I globalne.
Szacuje się, że śluby książąt Williama i Harry’ego
obejrzała ponad jedna czwarta ludzi na Ziemi.
Muszę przyznać, że oglądałam ślub księcia Harry’ego.
To było wielkie wydarzenie.
Na Jamajce zwracamy uwagę na rodzinę królewską,
traktując ich podobnie jak celebrytów.
Czemu obserwuję rodzinę królewską?
Bo mając tysiącletnią tradycję,
są najdłuższym i nieprzerwanie emitowanym
rodzinnym reality show na świecie.
I ciągle jest ciekawie.
Moje ulubione wspomnienie to takie,
kiedy królowa ubrała się na różowo,
a książę Harry i Meghan się całują.
Fajnie mieć tę tradycję,
bo uważam się za tradycjonalistkę.
Podoba mi się jej wpływ.
W demokracji myślimy, że władza działa w ten sposób.
Od ludzi po rząd.
Ale w naszej kulturze to wciąż dawny trójkąt.
Monarchie są na szczycie,
ale władza nie pochodzi od Boga, tylko od mediów.
Korzystają z niej, a my się temu poddajemy.
Taka jest strategia monarchii na całym świecie.
Wraz z uwagą mediów przychodzi władza
i nikt nie wiedział o tym lepiej niż księżna Diana.
Jako pierwsza przekierowała tę uwagę
na inne sprawy.
Księżniczka jest inspiracją.
Dotyka pacjentów i z nimi rozmawia,
ograniczając uprzedzenia, piętno i lęk przed AIDS.
Ta wizyta przekonała mnie, że dalej muszę być częścią
globalnej kampanii na rzecz zakazu min przeciwpiechotnych.
Pod wieloma względami przyjęła nową rolę.
Przedstawiała się jako działaczka humanitarna.
Synowie poszli w jej ślady, udzielając się charytatywnie.
Nasz przykład pokazał,
że trzeba dbać o zdrowie psychiczne.
Ale w niektórych kwestiach
trudno być aktywistą i nie budzić kontrowersji.
Pojawienie się ruchu Black Lives Matter
było szczególnie ważnym momentem.
Biorąc pod uwagę kolonialną przeszłość Zjednoczonego Królestwa
oraz przeszłość rodziny królewskiej,
to nie jest łatwa rozmowa.
Fundacja Kate i Williama okazała wsparcie na Instagramie,
ale nie pisali pod swoim nazwiskiem.
Dwie osoby, które się wypowiedziały, to Harry i Meghan,
ale oni już wystąpili z tej instytucji.
Książę Harry działa na rzecz zmian społecznych.
Teraz skupia się na systemowym rasizmie.
Stał się świadomy problemów mniejszości.
Nie możemy iść naprzód,
dopóki nie uznamy przeszłości.
Świat wkrótce dowiedział się, jak osobista to sprawa,
kiedy w 2021 roku udzielili wywiadu Oprah,
dodając, że instytucja przegapiła szansę.
Nigdy nie rozumiałam, dlaczego nie postrzega się tego
jako dodatkową korzyść
i odbicie świata.
Zawsze, ale zwłaszcza teraz.
Oto jeden z największych atutów Wspólnoty,
jakiego rodzina mogłaby sobie życzyć.
Rodzina królewska odpowiedziała w oświadczeniu.
„Poruszone kwestie,
zwłaszcza rasowe, są niepokojące.
Są traktowane bardzo poważnie
i rodzina zajmie się nimi prywatnie”.
Ale dla wielu ludzi z krajów Wspólnoty
te problemy to coś więcej niż sprawa rodzinna.
To wywołało debatę na Jamajce.
Osoba, która nami „rządzi”,
nie wygląda jak my, nie mówi jak my.
Nawet przed wywiadem z Oprah
tylko 30% Jamajczyków, rekordowo mało,
chciało mieć królową w roli głowy państwa.
Barbados ogłosił, że oficjalnie ją usunie.
Inne kraje mogą pójść w jego ślady.
W przeciwieństwie do brytyjskiej monarchii
japoński cesarz konfrontuje się z imperialną przeszłością kraju.
Przywołuję przeszłość z głęboką skruchą z powodu poprzedniej wojny.
To może być postrzegane jako akcja polityczna,
ale jednocześnie jest to coś, co spotkało się
z dużym szacunkiem ze strony samych Japończyków.
Z królewskiej baśni zawsze wycinano inne rozdziały.
Prawdziwym wyzwaniem monarchii w XXI wieku jest to,
jak zachować tę aurę tajemniczości.
Jeśli otworzysz drzwi za szeroko,
tajemniczość zniknie,
a ty przestaniesz się różnić od innych.
Ludzie chcą magii związanej z monarchią.
Ale dla niektórych
trzymanie się tej bajki jest obciążeniem,
które może nie mieć happy endu.
Dla innych opuszczenie rodziny królewskiej okazuje się szczęśliwe.
Dla większości rodzin królewskich utrzymywanie bajki
może oznaczać stawienie czoła historii.
Afrykańskie powiedzenie mówi, że dopóki lew nie opowie swojej wersji,
nie usłyszymy całej historii,
bo jest ona tradycyjnie opowiadana przez myśliwych, a nie przez lwy.
Myślę, że czas opowiedzieć historię lwa.
EPILOG DRUGA STRONA HISTORII
Napisy: Anna Samoń