Men zegt weleens dat de kortste en de langste afstand in de kunst...
ligt tussen zeer goed en waarlijk subliem.
LONDEN 1951
Vanavond zal David Eli Rapoport die afstand mogelijk overbruggen.
Wij die het privilege hadden zijn promotieplaat te horen...
verklaren het buitengewone spel...
van deze 21-jarige Poolse immigrant unaniem tot:
'Muziek van de goden.'
Zo groot was de impact van deze plaat van Rapoport op de wereld van de klassieke muziek...
dat men geneigd is te vergeten hoe weinig bekend zijn nu nog naam is.
En vanavond is z'n allereerste concert op een internationaal podium.
Nog niets.
Een ongeluk. Het kan niet anders. -Dat weten we niet.
Martin, bel jij de ziekenhuizen.
Heb ik al gedaan. Mr Sanderson doet het nu nog eens.
Is de politie ingelicht? -Daar is het te vroeg voor.
Hoe was hij vanmiddag? Bij de repetitie?
Hij leek in orde. -Nam hij de viool mee?
Hij neemt 'm overal mee naartoe. Ook naar het toilet.
Gilbert, maak je niet zo druk.
Misschien stond z'n horloge stil. -Een automatisch horloge stopt niet.
Wel als je 't laat vallen. -Wellicht staat hij in de file.
Zei hij waar hij naartoe ging? -Nee.
Dovidl doet dingen op zijn manier, Mr Simmonds.
Helen heeft gelijk. Hij loopt vast. Hij loopt graag in de regen.
Met een Gagliano onder z'n arm?
Ik kijk of ik hem zie.
Heb je gezien wie er allemaal zijn?
Leden van het Hogerhuis, parlementsleden, de muziekcriticus van de Times.
Zulke mensen laat je niet wachten.
Hij vindt dit net zo belangrijk als jij.
Is dat zo? -Dat weet ik.
Dat weet je niet, Martin.
Straks ligt hij ergens in de goot...
gewond...
dood.
Ze moeten ingelicht worden. -Laat mij het doen.
Mijne dames en heren...
met veel spijt moet ik u mededelen...
dat de violist voor wie u bent gekomen hier vanavond niet kan zijn...
dus gaat het concert niet door.
U kunt uw geld...
terugvragen bij de kassa.
Bijzonder.
35 JAAR LATER
Neem je pillen. Draag niet twee keer hetzelfde hemd. Verkoop muziek.
O, hier, Martin. Hé, Martin. Hier.
De taxi is er. Je bent laat, trouwens.
Straks mis je je trein. En het concours.
En als de offerte voor het dak er is, laat me dat dan zo snel mogelijk weten.
Waarom? -Misschien moet ik naar huis lopen.
Goede reis.
King's Cross.
Ik heb er alle vertrouwen in dat de finalisten dit jaar...
de hoge muzikale standaard zullen leveren...
waar Tyneside bekend om staat.
Wenen van het noorden.
Laten we, zonder verder oponthoud beginnen...
en moge de muziek meer zeggen dan woorden.
Onze laatste musicus... -Kunnen we naar huis?
...komt uit South Shields. -Eén genie, wellicht twee.
Een warm applaus voor Peter Stemp.
Professor Flesch?
Wat denkt u?
Te veel fanfare. Je bent Kreisler niet, jongeman.
Kreisler is geen Rapoport.
Wilt u hem lesgeven? Hij is een genie.
Ik krijg tien genieën per maand, Pan Rapoport.
Als uw zoon accepteert dat hij nog iets kan leren, dan wil ik hem misschien lesgeven.
Blijft u in Londen? -Nee.
Ik ga naar Warschau, naar m'n vrouw en dochters.
Als ik iemand kan vinden voor David, dan laat ik hem hier.
Kent u een Joods gezin, Mr Simmonds? Ik kan iets betalen.
Toevallig heb ik een gezin in gedachten, Mr Rapoport.
Niet Joods, maar muzikaal en het kost u niets.
Een Engels gezin?
Ja. Mijn eigen zoon is van Davids leeftijd. Ze zouden een kamer delen.
Ik beloof dat we de principes van uw geloof zullen respecteren...
en aan alle vereisten zullen voldoen.
Begrijp je het? -Ja.
Het is een goed gezin.
Ik heb iets voor je.
Wees dapper. Ik kom terug.
Ik wil je niet in m'n kamer. Ik ben graag alleen.
Het is niet jouw kies. -Fout, slimmerik.
Het is mijn 'kies'. Ik beslis of het goed is.
Zo niet, dan ga je terug naar Polen.
En de Duitsers gaan Polen binnenvallen.
Jij moet een gele ster dragen en wordt in elkaar geramd door bruinhemden.
Wat is 'in elkaar geramd'?
Niet snurken, oké?
Als ik snurk, dan snurk ik zuiver.
Ik ben musicus. Speel jij?
Piano... een beetje.
Schaak je?
Een beetje.
Bij jou is alles 'een beetje'.
Ik ben een genie.
Ik zal je helpen.
Je wordt 'een beetje' genie.
Wedden dat ik je plat krijg.
Vecht ook een beetje. -Stomme buitenlander.
Je spreekt niet eens fatsoenlijk Engels. -Spreek jij Pools? Russisch?
Duits? Jiddisch? Hebreeuws? -We zijn in Engeland, sukkel.
Hoe heet je eigenlijk?
Dovid Eli Rapoport. M'n familie noemt me Dovidl.
Jij? -Martin L. Simmonds.
Ik noem je Mottl.
Hallo. -Hoe gaat het met u?
Peter.
Waar gaat dit over?
U gaf de prijs niet aan Peter.
Maria Korvinsky wint concours.
Niet mijn besluit.
Dus u had Peter laten winnen als het aan u was?
Nou, het meisje is verder.
Peter heeft meer tijd nodig, een betere leraar.
Wie geeft hem les? -Hij krijgt les op school.
Ik kan geen dure leraar betalen. -Daar kunnen we 't over hebben.
Kent u een goede goedkope?
Meerdere goede, geen goedkope. -In Newcastle?
In Londen. -Nou.
Dan moet ik het jacht maar verkopen, hè?
Nou, ik zou kunnen helpen met lessen in de vakanties.
Vindt u Peter dan zo goed?
Hij zal geen Heifetz worden, maar hij kan de kost verdienen in een orkest of met lesgeven.
Wie heeft je lesgegeven?
School.
En verder nog iemand.
Dat wat je doet met hars.
O, dat brengt geluk. Ik kan ermee stoppen.
Maar wie is het?
Misschien ken ik hem.
U kent hem niet.
Hij is een virtuoos, van mijn leeftijd.
Het gaat niet om Pete, hè?
Kom, Pete, we gaan.
Bedankt voor de lunch.
Peter.
Ik breng u naar hem toe.
Dit is Mr Simmonds, Billy. Hij gaat m'n lessen in Londen betalen.
Wat zei ik je? Ik zei dat je ontdekt zou worden.
Hij zegt dat u hem hebt geholpen. -Ik heb hem wat geleerd.
Dat is erg aardig van u. -Waar hebt u leren spelen?
Wie wil dat weten?
Uw beste klant.
Hij heeft z'n naam nooit gezegd. Het was jaren geleden.
En waar was dit? -Londen.
Ik speelde vroeger bij de bioscooprijen toen ze er nog waren.
Ik stond bij het Odeon...
ik speelde filmmuziek, u weet wel, van de film...
en dat brutale ventje komt naar me toe en zegt dat ik les moet nemen.
'O ja?', zeg ik. 'Van wie?'
'Normaal geef ik geen les,' zegt hij, maar hij spaart voor een reis.
Ik neem aan dat hij iets liet horen.
Hij pakt de viool zo uit m'n handen.
Zoiets hebt u nog nooit gehoord.
Het publiek begint halve kronen te gooien, tientjes.
Ik geef hem de helft. Eerlijk is eerlijk, toch?
Wanneer zag u hem voor het laatst? -Belangrijk, hè?
Hij gaf me een paar lessen, twee keer per week.
Op een dag kwam hij niet opdagen. Nooit meer gezien. Hij zal op reis zijn gegaan.
Zei hij waarheen?
Hij zei iets over naar huis gaan om voor de as te spelen.
Zijn exacte woorden waren...
Iets over een lied.
Hij ging naar huis om een lied te spelen.
Voor de as.
Helen, ik denk dat ik hem heb gevonden.
Hoorde je wat ik zei? -Ja.
Ja, ik heb het gehoord.
Ga slapen, schat.
Ik spreek je morgen, oké?
Duitsland is Polen binnengevallen en heeft veel steden gebombardeerd.
Mobilisatie is afgekondigd in Engeland en Frankrijk.
Sinds deze ochtend zijn er vijandige aanvallen...
langs de grens tussen Duitsland en Polen.
Er is geen nieuws over de voortgang van beide zijden.
Het Duitse oppercommando kondigde om half 12 vanmorgen aan...
dat Duitse troepen alle grenzen zijn overschreden...
dat de Duitse luchtmacht tot actie is overgegaan...
en dat de Duitse marine de Baltische Zee onder controle had.
Volgens de Polen was het rond...
Ik weet zeker dat je familie veilig is, David.
Heb je geschreven? -Ik ben bezig met een brief.
Goede knul.
Mag ik verder schrijven?
Ga maar, kerel. -Hij heeft z'n eten niet op.
Speciale ontheffing. Ga je brief maar afmaken.
Eerder werd gemeld dat bij een grote aanval rond 9 uur...
Warschau zelf werd gebombardeerd.
De Poolse bezorgdheid... -Niet eerlijk.
Wat is niet eerlijk?
Geen spek toegestaan in huis.
Geen melkpap.
Speciaal eten voor het genie, en hij hoeft het niet eens op te eten.
Als jij het eten voor David maakt, bepaal jij of hij eet of niet.
En hij liegt. Hij schrijft geen brief.
Je vriend verklikken is niet aardig, Martin.
Mijn vrienden plassen niet in bed.
Denk aan zijn familie...
dan is bedplassen het minste dat we kunnen verwachten.
Waarom ga je hem niet opvrolijken? -Zo verdrietig leek hij niet.
Zoiets zeg je niet. Ga naar je kamer.
Hitler verklaart in z'n toespraak:
'Elke bom wordt beantwoord met bommen.
Wie strijdt met gifgas, wordt met gifgas bestreden.'
Ik ben verkouden.
Het komt wel goed.
Wij verslaan de moffen voor jullie.
Niemand kan tegen het Britse leger op.
We kunnen schaken als je wilt.
Schaken met jou geeft me twee minuten afleiding.
Drie.
Ik heb vast geluk.
Hé. Jij stelende rakker.
Hier. -Super.
We zijn een goed team.
Wil je vechten? -Ja.
Professor Flesch is er niet. Ik heb een uur gewacht.
Waar zou hij zijn?
Terug in Hongarije, waarschijnlijk.
Hij denkt dat het SS-leger over London Bridge komt.
Jozef Wechsler uit Warschau.
Gilbert Simmonds. Professor Flesch heeft me over je verteld.
Dovid Eli Rapoport, ook uit Warschau.
Uw jongen moet een nieuwe leraar zoeken. Kent u dr. Steiner uit Leipzig?
Ik heb van hem gehoord.
Hij is in Londen. Hij speelde Mozart met Einstein.
Voor fysica ga ik naar Einstein.
Mr Wechsler beveelt Einstein niet aan als vioolleraar, David.
Ik oefen alleen.
En wie leert je bescheidenheid?
Jij niet.
Laten we zelf kijken, oké?
Eigenlijk is Steiner geen slecht idee.
Ik heb geen leraar nodig. Alleen oefenen.
Wie zorgt ervoor dat je de lastige stukken niet overslaat als je vingers pijn doen?
Ik?
Je bent een kind. -Ouder dan jij.
Vijfenvijftig dagen ouder.
Jongens. Dit is iets voor volwassenen.
Ik ben volwassener dan hij.
Nou, als je klaar bent met je volwassenheid tonen...
Stel dat er een probleem is...
dat ik moet weten, en je vriend vraagt je niets te zeggen.
Zou dat geen loyaliteitsconflict opleveren?
Ik ben loyaal aan u, vader.
Vooruit. Laten we het proberen.
Geen slecht idee, hè? -Niet slecht.
Ik had een inbreker kunnen zijn. -Met 'n sleutel?
Slotenmaker van beroep.
En hoe was je reis?
Ik heb de terugreis verdiend.
En wat heb je ontdekt?
Hij was in 1952 nog in Londen. -Dat is nog eens een warm spoor.
De reden dat hij niet kwam opdagen, was in ieder geval niet omdat hij dood was.
Dat hij 30 jaar geleden nog leefde, betekent niet dat hij nu nog leeft.
Waar.
Wordt dit je nieuwe hobby, Martin?
David vinden na een half leven zodat hij weer schijt kan hebben aan je?
Als jij een broer verloor...
Alsjeblieft. Hij was je broer niet. -Het is geen wedstrijd.
Alles is een wedstrijd. Lees Darwin maar.
Ik wil dit nu niet bespreken.
Ik ben moe, ik heb honger en ik wil in bad, dus...
Dan doen we het later als je uitgerust bent. -Jij mag het doen. Ik kijk wel toe.
Waar ging hij in 1952 naartoe?
Het boeide je toch niet? -Historisch belang.
Polen. Hij ging naar Polen.
Opnieuw.
Ik zei niet dat je mocht stoppen. -Genoeg zo.
Ik zeg wanneer het genoeg is.
M'n vingers doen pijn. -Dat hoort. Ik vertel het hem, Dov.
Ik meen het.
Dus morgen zelfde tijd?
Goed. Welterusten.
Bedankt. Bedankt, heren.
Goed. Wel thuis. -Tot ziens.
Klikspaan. -Baby.
Sorry dat ik stoor, jongens.
Laat ik wat licht aandoen, hè?
Nu zie je wat je doet. Martin, hoe gaat het met vioolspelen?
Goed. -Waar werkt hij aan?
Pizzicato, Mr Simmonds.
Goed, goed. Nou, ga maar door tot Herr Hitlers Götterdämmerung begint.
Je staat bij me in het krijt. -Speel nu maar.
Kom mee.
Wat doe je?
Wil je vermoord worden? -Zo was het.
Dit is wat ze hebben doorstaan.
M'n zussen, m'n ouders.
Martin. -James.
Kom mee.
Kijk. Jozef Wechsler.
Heb je leren spelen?
David? -Martin.
Kom mee, jullie.
Hier, ga zitten.
Heel goed. We zijn er.
Jongens, andere kant.
Zie je hem?
Daar.
O, dat duurde verdomd lang. -Ja, nou, we zijn er nu.
Leuke avond gehad?
Waar ga je heen?
Dov?
Daar ligt een lijk.
Wat doe je?
Het is niet van jou.
Doe dat niet.
Weet je wat je krijgt voor stelen van de doden? -Je krijgt bankbiljetten.
Een vuurpeloton, Dov.
Ik wil best delen.
Wat wil jij? Schoppenaas heeft de mooiste tieten.
Ruitenvier de beste kont.
Je bar mitswa is over tien dagen, Dov.
Je hoort je als man te gedragen.
Van naar plaatjes met blote vrouwen kijken word je geen man.
Ook niet van een zich uitkledende Shirley Smith beloeren.
Dat was een wetenschappelijk experiment.
In wat? Rukken?
Gelul.
Je ziet er niet uit als man.
Dat betekent man-zijn toch niet?
Wat betekent het, wijze man?
Onder meer: de doden respecteren.
Waarom? Omdat ze dood zijn?
Dit was een mens, Dov.
Ze ging vast naar bed met het idee om, geen idee, viskoekjes te bakken.
En ze eindigde dood in het puin van haar huis.
Voel je helemaal niets?
Weet je hoeveel mensen er gisteravond doodgingen, Mottl?
En niet alleen in Londen. In heel bezet Europa.
Doodgeschoten, doodgestoken, opgeblazen, verhongerd, levend verbrand, opgehangen...
Daar gaat het niet om. -Tienduizenden.
En niemand weet hoe ze heten.
Dus vertel me eens, ventje uit NW3, voor wie van hen moet ik iets voelen?
Voor allemaal of alleen voor hen over wie ik struikel?
Kom mee, jullie.
Hoe oud is de jongen?
De jongen is 13.
Een man, Mr Bailey, in Davids cultuur.
Goede vingers. -Dank u.
Hebt u een luthier overwogen? -Ja.
Maar niet al te duur, Mr Bailey.
O, mee eens.
Zullen we de Strads aan miljonairs overlaten?
Ik heb iets.
Dit is een Nicolò Gagliano figlio.
De zoon van Alessandro Gagliano...
maakte deze viool in 1735...
het jaar van z'n vaders dood.
Velen zien 'm als eerbetoon.
Fijne bar mitswa, David.
Dank u, meneer.
Ziet u hoe ze reageert?
Het zal een gelukkig huwelijk zijn.
Spreekt u Engels?
Ik alleen... een beetje Engels, ja?
Is er een vakbond voor muzikanten in Warschau?
Juist.
David Rapoport. R...
R-a-p-o...
Ik weet niet hoe lang.
Het moet in de jaren 50 zijn geweest.
Rapoport.
Nee, ik heb iemand nodig die Engels spreekt.
Toch bedankt.
Martin.
Wacht hier. Ik ben zo terug.
Dank u wel.
Geen nieuws. Het spijt me, David.
Ik heb m'n best gedaan. Het is moeilijk in Warschau.
Ging u wel naar het juiste adres?
Dzielna 21.
Jullie huis...
het gebouw waarin je familie woonde...
bestaat niet meer, vrees ik.
Het is niet het slechtste nieuws, David.
Zeker niet het slechtste.
Laten we gaan.
Kom.
Davids familie heeft het getto overleefd. Dat weten we.
Ze werden voor de opstand in '43 gedeporteerd.
Waarheen?
Treblinka.
Ik geef het zoeken niet op en jij mag de hoop niet opgeven. Ze kunnen op meerdere plekken zijn.
Een van de vluchtelingenkampen.
Rusland, misschien.
Waarom nam u Jozef Wechsler mee naar Polen en mij niet? Ik speel net zo goed als hij.
Ik nam je niet mee omdat ik verantwoordelijk ben voor jou, niet voor Jozef.
Jullie zijn Poolse burgers... Daar moeten we trouwens iets aan doen.
Ze hadden je daar kunnen houden. Gezien wat er met Jozef is gebeurd.
Wat is er gebeurd? -Z'n hele familie is weg. De Polen sloten hem op...
in een gekkenhuis.
Niets.
Niet in de schuur.
Ook niet in onze kamer. En z'n viool is weg.
Zou hij iets doms doen? -Ja, moeder. Weglopen en bij een band gaan.
In godsnaam, Martin. Enig idee waar hij kan zijn?
Ga hem dan zoeken.
Hallo, Dov.
Moeder denkt dat je zelfmoord pleegde.
Tegen mijn geloof.
Ik vermoord dat ding.
De geverniste tiran.
Waarom heb ik dit nooit gezien?
Zo hield ik ze veilig...
verborgen voor iedereen.
Ik ben niet iedereen.
Wie is Malkeh?
Ze is hier vijf. En Pessia negen.
Hoe was het? Dat leven?
Nog een leven met Joden.
Jongens voetbalden.
Oude mannen baden.
Rituele baden voor de vrouwen.
Malkeh was nog te jong, dus zij bleef thuis.
Ik speelde wiegeliedjes voor haar.
M'n vader dwaalde elke dag door de straten, Mottl.
Stel je eens voor.
En elke avond, behalve sabbat...
verkocht hij z'n juwelen...
de stukken die hij maakte terwijl de rest van ons sliep.
Ze vermoeden alleen dat ze dood zijn.
Daarom mag je van je rabbijn geen kidoesj zeggen, toch?
Kidoesj is de zegening van de wijn. Dat mag ik nog zeggen.
Dit is de kaddisj.
Niet doen, Dov. Misschien leven ze nog.
Zal ik gek worden als ik het zeker zou weten?
Zou ik naakt over straat rennen zoals Wechsler, zwaaiend met m'n viool.
Dat deed hij niet.
Wechsler begon al half gek.
En ik niet? -Jij hebt mij.
Een stabiele factor.
Gewoon en saai. -Goed als steunpilaar.
Zoals deze stenen. -Fijn dat ik ergens goed voor ben.
Vis niet naar complimenten, Mottl. Dit is mijn crisis, niet de jouwe.
Of een gezamenlijke crisis? Gezamenlijke zelfmoordbrief.
We hoeven het niet te doen, maar m'n vader zou gek worden.
Zal hij er ooit overheen komen? -Wie?
Wechsler.
Zal hij voor altijd gek blijven?
Wat doen ze eigenlijk met gekken in Polen?
IJsbaden?
As op je hoofd leggen?
Daar is overal as, Mottl.
Het zou een passende behandeling zijn.
Jozef...
ik ben Martin Simmonds uit Londen.
Je ging hier met m'n vader naartoe na de oorlog.
Herinner je je David Rapoport?
Jullie speelden samen tijdens een luchtaanval.
Ben je een vriend van Pan Wechsler? -Vriend van een vriend.
Ik wilde weten of een gezamenlijke vriend hem heeft bezocht.
Jozef krijgt niet veel bezoek. Z'n familie is dood.
Alleen die vrouw. -Wie?
De 15 juni-vrouw. Ze komt elk jaar op dezelfde dag.
Op 15 juni.
Pani Wozniak?
Anna Wozniak?
Spreekt u Engels?
Ja.
Ik hoorde dat u me zou kunnen helpen.
Wat wilt u?
Ik zoek David Rapoport.
Jij bent Martin.
David kwam in het jaar dat jullie koningin werd gekroond.
Ik woonde in de straat waar hij opgroeide. Daar ontmoetten we elkaar.
Hoelang was hij hier?
Een paar maanden. Hij kreeg geen visum voor langere tijd.
En daarna? -Dat heeft hij niet gezegd.
Ze zijn toegestaan in particuliere huizen.
Ik haalde ze weg toen David bij me was.
Dat had hij niet leuk gevonden, denk ik.
Hij was geen fan van religie.
Waarvan moet ik getuige zijn?
Een ceremonie. -Een bar mitswa?
Niet helemaal.
Ja, je hebt zeker een bepaald aantal nodig?
O, een minjan. Nee. Alleen een getuige.
Een getuige? En ik volsta?
Waarschijnlijk niet voor God, Mottl.
Alleen voor mij.
Zou hij weten waar je familie is? God?
O, hij weet het. Hij wil het alleen niet zeggen.
Zou Jezus het zeggen als je het hem vroeg? -Hoezo? Wil je je bekeren?
Joden kunnen zich niet bekeren.
Water op z'n hoofd waste de Jood niet uit Jezus.
Etniciteit is niet wateroplosbaar, Mottl.
Het is een huid die je draagt tot de dag waarop je sterft.
Maar religie is een jas.
Als het te warm wordt, kun je 'm uitdoen.
Goed.
Dit is perfect.
Hij is hier.
De ceremonie is voor hem.
Nu, luister en val me niet in de rede.
Luister, Israël en God van Israël.
Op deze 19e dag van siewan...
in het jaar 5707 in Londen...
in aanwezigheid van Martin Simmonds, ook uit Londen...
neem ik, David Eli Rapoport, zoon van Zygmunt en Esther Rapoport...
uit eigen wil afstand van het geloof van m'n voorouders.
Wat doe je? -Me bekeren. Wees stil.
Tot wat?
Niets.
Ik neem afstand en verwerp, nu en voor altijd, in naam van de overlevenden...
het gesmade en geschade geloof van de omgekomenen...
het geloof van Abraham, Isaak en Jakob...
het vervloekte geloof van hen die werden veracht, beschimpt, vervolgd en afgeslacht...
het geloof dat door Jezus werd verlaten.
Zo neem ik afstand van de Thora en Talmoed.
Zo scheid ik me van het volk van Israël.
En terwijl ik dit gewaad scheur...
scheid ik mij, nu en voor altijd...
van het geloof, praktijken, tradities, rituelen...
en verplichtingen van Zion.
Amen.
Waar was het getto?
Onder de grond. Waar het verleden thuishoort.
Hoelang bleef hij in Warschau? Weken?
Waar verbleef hij?
De eerste dagen in een pension.
Niet zo'n goede.
En daarna...
bij mij.
En op een dag verdween hij.
Martin, ik hield van je vriend.
Dat was een vergissing. -Je kiest niet van wie je houdt.
Het was fout hem te vertrouwen.
Je moet stoppen met zoeken, Martin. Het is niet goed om hem te vinden.
Voor hem of voor mij? -Beiden.
Als hij dat wilde, zou hij dan lang geleden niet zijn gekomen?
M'n vader dacht dat hij dood was.
Twee maanden later overleed hij aan een beroerte.
David vertelde me over jullie vriendschap, niet hoe het eindigde.
Waarom bezoek je Wechsler?
Ik ga in Davids plaats.
Hij ging er één keer heen, om voor Jozef te spelen.
Ik mocht het niet horen. Hij stuurde me de kamer uit toen hij speelde.
De enige andere keer was in Treblinka.
Hij liet me in de auto wachten om het lied te spelen voor de as.
Welk lied?
Het was z'n obsessie. Daarom kwam hij naar Polen.
Hier wachtte ik.
Dit was er allemaal niet.
Alleen velden.
Wat treinrails.
Z'n hele familie werd hier vermoord.
Sprak hij ooit over hen?
Pessia moet toen 15 zijn geweest.
Malkeh 10, 11, denk ik.
Ze stonden op geen enkele lijst. We moedigden hem aan hoop te houden.
Hij sprak nooit over hen.
Voor David waren Joden geen Polen.
Ik ben Pool.
Ik woon waar hij woonde. Ik stal z'n leven.
Voor hem ben ik een van de vervolgers.
Je was toen nog een baby.
Je hoeft niet schuldig te zijn om je schuldig te voelen.
NOOIT WEER
De volgende ochtend vond ik een briefje. Hij was weg.
Hij liet alles achter.
Wat is alles?
Mij.
Polen.
Zijn verleden.
Jou.
Zijn viool.
Wacht eens.
Liet hij de viool achter?
Ik kon niet geloven dat hij dat bewust deed.
Zoiets waardevols.
Ik haastte me naar de luchthaven om 'm te geven. Hij zei dat ik 'm moest verkopen.
En het geld te sturen?
Nee. Het geld mocht ik houden. -En heb je dat gedaan?
Dat was niet aan mij.
Daarom nam hij 'm mee.
Ik heb nooit gelogen, Martin.
Hij heeft nooit gezegd waar hij naartoe ging.
Toen ik hem de viool gaf, werd er een vlucht omgeroepen.
Opeens had hij haast.
Die vlucht ging naar New York.
Dank je.
God zegene je, Martin.
Ik ben boven.
En?
Ik heb hem niet gevonden.
Is dat het?
Ik ontdekte waar hij naartoe ging.
En?
New York.
Volgende stadium in de zoektocht.
Ooit hield je van hem.
Ooit hield ik ook van sprookjes.
Je vond hem vroeger leuk.
Een charismatisch genie en zo.
Waarom verspil je je tijd aan hem?
Onze tijd.
Misschien heeft hij alleen mij.
Nou, jij hebt alleen mij.
DE GEBOORTE VAN ISRAËL
Dat was leuk.
Hij is best goed.
Ik ben blij dat je hier bent, Mottl. En de veelbesproken Helen.
Geen interesse in Israël, neem ik aan...
maar Mottl is er voor mij, dus ben jij er voor hem, toch?
Een feest is een feest.
M'n broer, Dov de afvallige. Niet wateroplosbaar.
Moet ik in het leger gaan en bloeden voor Israël, Mottl?
Ze nemen alleen Joden, Dov.
Daar gaat onze reputatie van dienstplicht ontduiken.
Maar ze nemen vrouwen aan. Een punt voor God.
Waarom vier je als afvallige een Joodse staat?
Ze geven goede feesten.
Nog nooit een gemist. -Wanneer was de laatste?
516 v.Chr.
Zullen we?
We kunnen hem dumpen en teruggaan.
Nee, het is oké. Zet mij eerst af.
Ik heb hem nooit bij colleges gezien. Zit hij in jouw jaar?
Hij studeert aan Cambridge, wiskunde. -Wiskunde?
Muziek en schaken is wiskunde. Simmonds-vergelijking.
Dood en naar de hemel gegaan.
Moet ik onder de indruk zijn?
Ben je gek? Wiskunde en Dante.
Leuk je te ontmoeten, Dovidl.
Wat denk je?
Ondoordringbaar fort.
Veel succes ermee, broer.
DAGBLAD VIOLIST VERMIST
HAMMERSMITH OPNAMESTUDIO
Goed gedaan.
Leg 'm in de kleedkamer. Daar is hij veilig.
Legde Odysseus z'n boog weg?
Als het pijpenstelen regende op Ithaca, zeker weten.
Hoe vond je de repetitie gaan? -Hoe klonk het?
Geweldig. Fantastisch. Magisch.
Het was bagger.
Maar goede bagger.
Sublieme repetitie, slecht concert.
Slechte repetitie, subliem concert.
Wat ga je nu doen? Je hebt vierenhalf uur.
Dronken worden? -O, zo grappig.
Internationaal debuut van David Eli Rapoport, aangeschoten komiek.
Isaac Stern ontmoet Vic Oliver. Weet je wat je zou moeten doen?
Je ontspannen. Helemaal, bedoel ik.
Luister naar me, jongen. Laat je neuken.
Is dat wat jij gaat doen? -Nee.
Ik ga m'n haar en nagels doen.
Ik trek al m'n haar uit m'n hoofd en bijt m'n nagels af tot op het leven.
Ik zie je in de loopgraven.
GEBROEDERS FEINMAN
Kan ik iets voor u doen?
Ik zoek een Gagliano.
Vader, zoon, kleinzoon? Alessandro of een van de Nicolò's? Wat?
Nicolò, de zoon, 1735.
Nou, luister, m'n Engels klinkende vriend...
ik vrees dat je op dodo's jaagt.
Ik weet van twee geregistreerde Nicolò figlios uit '35...
en geen van beide wisselde van eigenaar.
Deze staat niet op een lijst.
Je zoekt een ongeregistreerde viool? Vast een vervalsing.
Geen vervalsing. Hij werd verkocht bij Bailey's in Londen.
M'n vader, olav ha-sholom, deed vroeger zaken met Adrian Bailey.
En hij verkocht geen vervalsingen.
Heeft iemand u ooit een Gagliano uit 1735 willen verkopen?
Zoek je het instrument of de eigenaar? -Beide.
Een dergelijke viool komt niet hier.
Die gaat naar een veilinghuis. -Deze niet. Ik heb het geprobeerd.
Wanneer was...
Vier jaar?
Ja, we werden gebeld door een vrouw...
en ze zei Gagliano.
M'n broer Hershel sprak met haar. -Gaf ze haar naam?
Een adres. Ze wilde dat Hershel naar Brooklyn kwam.
Niet alleen dat, ze wilde dat hij op een bepaalde tijd en dag kwam.
We dachten dat haar man er niets van mocht weten.
Dus ging hij niet?
Voor een man van onze leeftijd is tijd ook een Gagliano.
Zou uw broer zich het adres herinneren?
Dit is belangrijk, hè?
Crown Heights. Ja.
Misschien kan ik het adres achterhalen.
Ja, ga niet weg.
Sorry dat ik u lastigval. Ik kreeg dit adres. Ik zoek een viool.
Ga je vader halen.
Wacht hier.
Je nam je tijd, Mottl.
Zoals je ziet...
deed ik de jas uit...
en weer aan.
Zeg het, Mottl.
Je hebt geen idee, hè?
Waarom deed je het?
Dat begrijp je toch niet.
Weet je, toen ik de Heilige liet vallen, duurde het vier jaar eer hij me vond.
Bij jou duurde het 35 jaar. Niet slecht.
Ja, je God strafte je niet, maar ik misschien wel.
O, hij ook, te zijner tijd.
Gezegend is zijn naam.
M'n vader investeerde alles in jou.
Jij ondankbare hond.
Lessen Hebreeuws, een bar mitswa...
die verdomde viool.
Hij verzekerde het concert niet eens. Hij dacht dat het niet nodig was.
Hij behandelde je 12 jaar lang als een favoriete zoon...
en jij vertrok zonder een woord.
Hij dacht dat je dood was, Dov.
Hij verloor alles die avond.
En twee maanden later stierf hij met jouw naam op z'n lippen.
Weet je wat je tegen me zei de laatste keer dat ik je zag?
'Laat je neuken,' zei je.
Dus dat deed ik.
En in m'n enthousiasme kwam ik buiten zonder geld voor de taxi...
en moest ik met de bus terug.
Excuseer mij.
Sorry dat ik u lastigval.
Kunt u me vertellen waar ik ben?
Waar kom je vandaan? -Hampstead.
Van origine.
Warschau.
Je familie?
Ook Warschau.
Ik kom ook uit Warschau.
Voor de oorlog?
Voor, tijdens, na.
Getto, Treblinka, nu hier.
Hebt u Treblinka overleefd? -Ja. Sommigen overleefden het.
Is je familie omgekomen?
Ik weet het niet, maar...
Ze waren in Treblinka, maar we hebben nooit...
Hebt u ooit van hen gehoord?
Zygmunt Rapoport?
Esther?
Pessia?
Malkeh?
Kende u ze?
Het spijt me, jonge vriend.
Wil je het weten?
Neem hem mee.
Kom.
SYNAGOGE
Luister, alstublieft.
Hallo.
Hier is een Rapoport uit Warschau.
Haal de rabbijn.
Dovid, in onze gemeenschap...
hebben we een speciale taak gekregen...
van de Alter Rebbe in Treblinka...
om de namen van de doden te onthouden.
Die namen werden uit het hoofd geleerd door middel van een lied.
Later werden ze opgeschreven.
Rabbijn, dit is Dovid Eli Rapoport uit Warschau.
Hij wil het weten.
Welkom, Dovid.
Excuses voor het storen.
Alsjeblieft, ga zitten.
Aangezien er zo veel namen waren...
werden 10 ouderlingen aangewezen als minjan van herinnering.
Weinigen hebben het overleefd.
voor de zielen
van onze broers en zussen
de kinderen van Israël
heilig en puur
Rapoport, Rapoport
Rapoport
Rapoport, Avrum uit Warschau.
Rapoport, Berel en Chayeh-Soroh
uit Kutne
met kinderen Yossi, Yechiel
en Leah
moge hun herinnering gezegend zijn
Rapoport, Chaim-Dovid
Rapoport, Shua-Chaim
uit Zychlin
Rapoport
Yerachmiel en z'n jongste dochter
Elke
met kleine Shloime
met Shneyur-Zalmen en met Rivke
moge hun herinnering gezegend zijn
Rapoport, Anya uit Warschau
Rapoport, Bella met kinderen
met Reuben en Rifke
uit Warschau
Rapoport, Zygmunt
vrouw Esther
met dochter Pessia
met dochter Malkeh
Ze zingen de namen zodat ze makkelijker te onthouden zijn.
Dit is mondelinge overlevering, Mottl.
Ze gaven ons de Thora...
overgeleverd van mond tot mond, honderd generaties lang.
De ketting die ik niet kan breken.
Hoelang duurt dit lied?
Vijf dagen.
Ze doen het om beurten.
Vijf rabbijnen, eens per jaar.
Ik heb het één keer gehoord.
Zo veel namen, Mottl.
Na afloop zat ik sjivve. Een volle week.
Niet wassen, niet scheren, geen afleiding.
Alleen gebeden.
De Almachtige herinnerde zich m'n familie. Ik liet Hem vallen, maar Hij mij niet.
In ruil deed ik Hem een belofte.
Ik zou een vioolversie maken van het lied van de namen...
en ik zou die spelen in Treblinka.
En ik zou de rest van m'n leven wijden aan Hem.
Weet je wat de grootste angst was voor de Joden in de kampen?
Niet het sterven.
Het was sterven met hun hele familie...
en niemand achterlaten om kaddisj te zeggen voor hun ziel.
Elk jaar op Jom Hasjoa...
zeg ik kaddisj voor hen.
Een concert leek niet belangrijk meer.
Mijn leven was veranderd.
Als ik was teruggekomen, wat zou je gedaan hebben?
Ik weet het niet.
Ik ben je een viool verschuldigd.
Je bent me een concert verschuldigd.
Nee.
Ik ben geen nieuwe ontdekking meer, Mottl.
Ik denk niet dat iemand zich mij herinnert.
Als ik nu speel, is het altijd in een lege kamer.
Geen publiek, alleen God. -Ze herinneren zich je plaat.
Nou, laat dat dan m'n nalatenschap zijn.
Dat is niet genoeg. -Dat moet het zijn.
Niet voor mij. Je bent me een concert verschuldigd.
En als je weer verdwijnt, zal ik je vinden.
Ja?
Ik heb twee voorwaarden.
LONDEN TWEE MAANDEN LATER
Hallo, meneer. Komt u inchecken?
Hoe weet je dat hij er zal zijn? -Hij zal er zijn.
Niemand verandert, hij zeker niet.
Jawel, hij heeft z'n geloof terug, toch?
Hij zal dezelfde egoïstische rotzak zijn.
In een zwarte jas. -Kun je me even helpen?
Kan hij nog spelen?
Dat is het risico, nietwaar? -Wat riskeert hij?
Dit is precies wat je vader deed. Je geeft al ons geld uit. Hij komt niet.
Je krijgt een beroerte. Hij komt niet eens naar je begrafenis.
Dat is een beetje morbide, niet?
Zoals gewoonlijk. Het is nu 10 voor acht.
In artistieke kringen is hij niet eens te laat voor de lunch.
Heeft hij je het programma gegeven?
Nee. Dat is een van z'n voorwaarden.
Musicalliedjes zeker. 'Roestige virtuoos speelt het beste van Broadway.'
Dat hoeft hij niet te oefenen, toch?
O, je hebt hem zien repeteren, of niet? -Nee. Ook een voorwaarde.
Hij denkt dat papa kijkt.
Hij denkt dat... God kijkt.
Het publiek van weleer, iedereen die hij teleurstelde.
Martin.
Helen.
David. -Je ziet er goed uit.
Is dat alles?
Vijfendertig jaar en... 'Je ziet er goed uit?'
Hij heeft honger. Hij heeft de dag stilzwijgend doorgebracht.
Nee, ik eet niet. Dit is niet koosjer.
Het is een koosjer restaurant. -Voor hen, niet voor mij.
Hoe is het hotel?
Goed. -Mooi.
Ik weet dat jij het programma zou kiezen, maar er zijn dingen die we moeten doornemen.
Zoals?
Dat je niet 'do, een doos waarop je een deksel doet' speelt.
En dat als je me voor gek zet, ik je afmaak.
Of ik.
Dus vertel op z'n minst hoe lang het programma is.
Hoe lang was het destijds?
Het programma in '51?
Doe je het programma van '51? -Dat is toch wat je wilde?
Nee, nee, dat is...
Eerste deel met orkest, Bruch.
Tweede deel solo.
Doet het ertoe? Hij komt niet, toch David?
Hoe gaat het?
Nog warm.
Wil je voelen?
Zal je me niet teleurstellen, Dov?
Nee, Mottl.
Ik zal je niet teleurstellen.
Sorry, Mr Simmonds.
Dezelfde nachtmerrie. Waar is hij? -Ik gok op weg naar een Tibetaans klooster.
Dacht je dat ik niet zou komen?
Goedenavond.
Ik hoop dat u het niet erg vond om 35 jaar te wachten.
Godzijdank.
Hij kan nog spelen. Dat moet ik hem nageven. -Ja.
Het was goed. -Het was bagger.
Ja, maar goede bagger.
Wacht 15 minuten.
Ligt het aan mij of is hij iets te meegaand?
O, god.
Mijn beste Mottl...
je herinnert je dat ik geen kaddisj mocht zeggen voor m'n familie...
tot hun dood werd bevestigd en hoezeer dat mij verdriet deed.
Het doet me meer verdriet dan ik kan zeggen om te horen...
dat mijn verdwijning je vader evenzeer verdriet deed.
Dat spijt me oprecht.
En, bovenal wil ik je dat deze keer besparen.
Twee maanden geleden toen je me vond, vertelde ik je dat ik een leven leid dat jij niet kent.
Ik zag mezelf niet meer als individu, wat een artiest hoort te zijn.
Ik koos ervoor me onder te dompelen in een geloofsgemeenschap...
met een gedeeld verleden...
dezelfde waarden en herinneringen...
waarvoor de toegangsprijs is dat je jezelf volledig overgeeft.
Wat jij deed, Mottl, was mij m'n individualiteit teruggeven.
Je stopte het in m'n handen als een ongewenst cadeau.
Alle schulden zijn vandaag vereffend.
Jij hebt me bevrijd, en daarvoor ben ik je dankbaar.
Maar uit het diepst van m'n ziel moet ik je vragen mij niet meer te zoeken.
Je moet me nu als dood beschouwen en daarnaar handelen.
Moge de Heilige je zegenen en jou en je familie altijd aan zijn zijde houden.
Liefs van je broer, Dovidl.
Laat hem gaan, Martin.
Hoe moet ik hem als dood beschouwen als hij dat niet is?
Nou, hij gaf je toestemming. Het enige onzelfzuchtige wat hij ooit deed.
Wat is dat gebed dat Joden zeggen voor de doden? -De kaddisj.
Zeg dat.
Kan ik niet. Ik ben niet Joods, ik ben z'n broer niet, en ik weet dat hij niet dood is.
De dag waarop hij niet kwam opdagen...
toen je hem achterliet na de repetitie...
en niemand wist waar hij naartoe ging...
toen kwam hij naar mij.
Hij was bij mij.
Je bent een beter mens dan hij, Martin. Altijd geweest.
Ondertiteling Vertaald door: Esther Damsteeg