De globale economische crisis van 2008 kostte...
...tien miljoen mensen hun spaargeld, baan en hun huis.
Dit is hoe het gebeurde.
IJsland
Aantal inwoners: 320.000
Bruto Binnenlands Product: 13 miljard dollar
Verlies van de banken: 100 miljard dollar
IJsland is een stabiele democratie met een hoge levensstandaard...
...en tot voor kort...
...extreem lage werkloosheid en overheidsschulden.
We hadden de complete infrastructuur van een moderne samenleving:
Groene energie, voedsel productie...
...visserijen met een quotum systeem om ze binnen de grenzen te houden.
Goede gezondheidszorg en goed onderwijs...
...schone lucht en weinig criminaliteit.
Het is een goede plek voor familie's om te wonen.
We hadden bijna de status van 'einde van de geschiedenis'.
Maar in 2000 begon de Ijslandse overheid met een breed dereguleringsbeleid...
Wat rampzalige gevolgen zou hebben...
Eerst voor het milieu en daarna voor de economie...
Ze begonnen de bouw van grote aluminium...
smelterijen door multinationals toe te staan.
Die de natuurlijke geothermische en hydroelektrische bronnen gebruikten.
Veel van de meest mooie gebieden in de Hooglanden...
Met de meest spectaculaire kleuren, zijn geothermisch.
Dus niks komt zonder gevolgen.
Op hetzelfde moment privatiseerde de IJslandse overheid de drie grootste banken.
Het resultaat was een van de gewaagdste experimenten met financiële deregulatie.
De economie nam het over en maakte IJsland min of meer kapot.
In 5 jaar tijd leenden 3 kleine banken,
die nooit buiten IJsland hadden geopereerd,
120 miljard dollar, wat 10 keer groter is dan de IJslandse economie.
De bankiers gaven zichzelf, elkaar en hun vrienden geld.
Er was een enorme 'bubble'. Aandeelkoersen werden 9 keer groter.
De prijs van een huis ging meer dan het dubbele omhoog.
De IJslandse 'bubble' gaf mensen als
Jon Ageir Johannesson de kans rijk te worden.
Hij leende miljarden van de banken...
...om moderne bedrijfen in Londen te kopen.
Hij kocht ook een privéjet, een jacht van 40 miljoen dollar...
...en een villa in Manhattan.
Kranten hadden titels als: deze miljonair kocht dit bedrijf...
In Engeland, Finland, Frankrijk of waar dan ook.
In plaats van: deze miljonair leende een miljard dollar...
...om dit bedrijf te kopen. En hij leende het van jouw locale bank.
De banken begonnen geldmarktfonden en ze...
...adviseerden aandeelhouders hun geld...
...terug te trekken en in de geldmarktfondsen te steken.
Het Ponzi plan had alles nodig wat het kon krijgen.
Amerikaanse boekhoudkundige bedrijven als
KMPG, controleerden de IJslandse banken en...
...investeerders en vonden niks verkeerds.
En Amerikaanse kredietverzekeraars zeiden dat IJsland geweldig was.
In februari 2007 besloten de kredietverzekeraars...
...de IJslandse banken te promoveren...
...naar de hoogst mogelijke beoordeling, AAA.
Het ging zover dat de overheid met de bankiers...
...reisden als een PR show.
Toen de IJslandse banken instortten aan het eind van 2008...
...verdrievoudigde de werkloosheid in 6 maanden.
Niemand bleef onaangetast in IJsland.
Dus veel mensen hier verloren hun spaargeld?
Ja, dat is het geval.
De regelgevers, die de inwoners van Ijsland hadden moeten beschermen, deden niks.
Twee advocaten van een regelgeving bedrijf...
...kwamen bij de bank om een kwestie te bespreken.
Als mensen de bank benaderden zagen ze negentien SUV's buiten de bank staan.
Dus je gaat naar de bank en je hebt negentien advocaten voor je zitten...
...die goed voorbereid zijn en die klaar staan...
...om elk argument dat jij maakt kapot te maken.
En dan, als je het goed deed, boden ze je een baan aan.
Eén derde van de IJslandse regelgevers gingen voor de bank werken.
Maar dit is een universeel probleem, in New York heb je hetzelfde probleem.
INSIDE JOB
Hoe hoog denk jij dat de inkomens op Wall Street zijn een dezer dagen?
Buitensporig hoog.
Er is mij verteld dat het erg moeilijk is voor de IMF om Amerika te bekritiseren.
Ik zou dat niet zeggen.
We hebben spijt van onze overtredingen op de Amerikaanse wet.
Ze zijn verbaasd over hoeveel cocaïne mensen op Wall Street kunnen gebruiken...
...en de volgende dag opstaan en naar hun werk gaan.
Ik wist niet wat Credit Default Swaps waren.
Ik ben een beetje ouderwets.
Heeft Larry Summers ooit berouw getoond?
Ik hoor geen bekentenissen.
De overheid maakt drie plannen dat is plan A, dat plan B en dat is plan C.
Zou jij legale controle steunen over uitvoerende betalingen.
Nee, dat zou ik niet.
Voel jij je gemakkelijk bij een wet die...
...beloningen toestaat in de financiële industrie?
Als ze verzekerden, dan ja.
Denk jij dat ze verzekerden? - Ja, ik denk dat ze verzekerden.
En dus help je deze mensen de wereld te vernietigen?
Dat zou je kunnen zeggen, ja.
Ze hadden enorme winst ten koste van de samenleving.
Als je denk dat je iets kan maken uit niets, dan is dat erg moeilijk te weerstaan.
Ik ben bang dat veel mensen terug willen naar hoe het voor de crisis was.
Ik kreeg veel anonieme e-mails van bankiers die zeiden...
...je kan me niet quoten, maar ik ben erg bezorgd.
Waarom denk je dat er niet een meer systematisch onderzoek aan de gang is.
Omdat je dan de schuldigen zal vinden.
Denk jij dat de Columbia Business School...
...een probleem heeft met de rente problemen?
Ik denk het niet.
De regelgevers deden hun werk niet.
Zij hadden de macht om elke zaak te doen die...
...ik maakte toen ik raadgever was...
Ze wilden het gewoon niet.
Tijdens het weekend, moest Lehman Brothers,
een van de meest eerbiedwaardige en...
...grootste investeringsbanken zichzelf failliet verklaren.
Een andere, Merrill Lynch moest zichzelf verkopen.
Crisis gesprekken zijn onderweg
Wereldwijd zijn financiële markten gedaald...
...na dramatische ontwikkelingen voor twee Wall Street giganten.
In september 2008 was de crisis een feit...
...door het faillissement van Lehman Brothers...
...en de instorting van 's werelds grootste verzekerings maatschappij, AIG.
Angst greep om zich heen vannacht...
...door Aziatische aandelen neergeslagen door...
De aandelen stortten in, de grootste daling in de geschiedenis.
Aandelenkoersen bleven instorten in de nasleep van de instorting van Lehman.
Het resultaat was een wereldwijde recessie die de wereld tientallen biljoenen kostte...
...en 30 miljoen mensen werkloos maakte en de schuld van Amerika verdubbelde.
Als je kijkt naar de kosten van de crisis:
de structuur van eigen vermogen, behuizing,
inkomen en banen...
...kon ervoor zorgen dat 15 miljoen mensen...
...wereldwijd onder de armoede grens kwamen.
Dit is een enorm dure crisis.
Deze crisis was geen ongeluk.
Het is veroorzaakt door een oncontroleerbare industrie.
Sinds 1980 heeft de groei van de Amerikaanse sector...
...geleid naar een serie van steeds erger wordende crises.
Elke crisis veroorzaakte meer schade, terwijl de industrie meer winst maakte.
Deel 1: Hoe we hier zijn gekomen
Na de Grote Depressie had Amerika 40 jaar lang economische groei...
...zonder een enkele crisis.
De financiële industrie was streng geregeld,
de normale banken waren locale bedrijven...
...en voor hun was het verboden te speculeren wat te doen met...
...het spaargeld van investeerders.
Inversteringsbanken, die aandelen en obligatie handel hanteerden...
...waren kleine particuliere ondernemingen.
Bij het traditionele partnerschapsmodel van investeerders...
...legden de partners geld in, en uiteraard letten ze daar heel goed op.
Ze wouden goed kunnen leven, maar ze wouden niet alles op het spel zetten.
Paul Volcker diende bij financiën...
...en was voorzitter van de Federale Reserves...
...van 1979 tot 1987.
Voor hij bij de overheid ging was hij een finaciële economist...
...bij de Chase Manhattan Bank.
Toen ik Chase verliet om bij Financiën afdeling te gaan in 1969...
...was mijn inkomen ongeveer 45.000 dollar per jaar.
In 1972 had Morgan Stanley ongeveer 110 werknemers...
...een kantoor en een kapitaal van 12.000.000 dollar.
Nu heeft Morgan Stanley 50.000 werknemers...
...een kapitaal van een paar miljard...
...en kantoren over de hele wereld.
In 1980 groeide de financiële industrie razendsnel.
De investeringsbanken gingen de beurs op...
...waardoor ze enorme hoeveelheden geld hadden uit aandelen.
Mensen op Wall Street begonnen rijk te worden.
Ik had een friend, die was een handelaar in bond bij Merilln Lynch in 1970.
Hij was 's nachts treinconducteur, omdat hij 3 kinderen had...
...en ze niet kon onderhouden van het geld dat hij verdiende als bond handelaar.
in 1986 verdiende hij miljoenen en dacht dat dat was omdat hij slim was.
In het belang van de natie is het van het grootste belang...
...de economische welvaart te herstellen.
In 1981 koos president Ronald Reagan als nieuwe minister van financiën...
...de baas van investeringsbank Merill Lynch, Donald Reagan.
Wall Street en de president zijn het met elkaar eens...
Ik heb met veel leiders op Wall Street gepraat...
...en ze staan allemaal achter de president.
De Reagan administratie, ondersteund...
...door economisten en financiële lobbyisten...
...begon de 30 jaar durende periode van financiële deregulaties.
In 1982 dereguleerde de Reagan administratie...
...spaar en leen bedrijven...
...waardoor ze riskante investeringen mochten...
...doen van het geld van hun aandeelhouders.
Aan het eind van het decennium hadden honderden bedrijven gefaald.
Deze crisis kostte belastingbetalers 124 miljard dollar...
...en van veel mensen hun spaargeld.
Het zou de grooste bankoverval in onze geschiedenis kunnen zijn.
Duizenden directieleden van spaar en leen bedrijven...
...gingen naar de gevangenis voor het plunderen van hun bedrijven.
Een van de meest extreme gevallen was Charles Keating.
In 1985 toen federale regelgevers hem begonnen te onderzoeken...
...huurde Keating een economist in, genaamd Alan Greenspan.
In deze brief aan regelgevers werd Keating geprezen door Greenspan...
...om zijn degelijke bedrijfsplan en expertise,
en zei hij dat hij geen risico zag in het...
...plan van Keating het geld van zijn klanten te investeren.
Naar verluidt heeft Keaing 40.000 dollar aan Greenspan betaald.
Kort daarna werd Charles Keating naar de gevangenis gestuurd.
Alan Greenspan werd door president Reagan benoemd tot...
...voorzitter van Amerika's centrale bank, The Federal Reserve.
Greenspan werd herbenoemd door de presidenten Clinton en George W. Bush.
Tijdens de Clinton administratie ging, onder...
...toezicht van Greenspan, deregulering door...
...en Minister van Financiën, Robert Rubin, voormalig CEO van Goldman Sachs en...
Larry Summers, Proffessor economie op Harvard.
De financiële sector van Wall Street, was machtig door...
...het hebben van lobbyisten en geld...
...veroverde stap voor stap het politieke systeem...
...aan de kant van de Republikeinen maar ook bij de Democraten.
Aan het eind van 1990 was de financiële sector geconsolideerd...
...in een paar gigantische bedrijven, elk van hen zo groot...
...dat het falen van een van hen het hele systeem kon bedreigen.
En de clinton administratie hielp hen zelfs nog groter te worden.
In 1998 fuseerden Citicorp en Travelers om Citigroup op te richten...
...het grootste financiële diensten bedrijf in de wereld.
De fusie overtrad de Glass-Steagal act,
een wet gemaakt na de Grote Depressie om te voorkomen dat banken...
...met het spaargeld van klanten riskante investeringen gingen doen.
Het was illegaal om Travelers te verkrijgen. Greenspan zei niks.
The Federal Reserve gaf hem een vrijstelling...
...voor een jaar, en toen was de wet erdoor.
In 1999 werd op het aandringen van Summers en Rubin...
...de 'Gramm-Leach-Bliley Act' aangenomen door het congres.
Voor sommigen bekend als de Citigroup Relieve Act.
Het maakte 'Glass-Steagal' ongedaan...
...en maakte de weg vrij voor toekomstige fusies.
Robert Rubin verdiende later 126 miljoen dollar als voorzitter van Citigroup.
Hij wees een interview voor deze film af.
Waarom heb je grote banken?
Omdat banken van monopoly macht houden,
omdat ze van lobby macht houden...
...omdat banken weten dat als ze te groot zijn,
ze gered zullen worden.
Markten zijn onstabiel, of in ieder geval potentiëel instabiel...
...een bijpassende metafoor is dat de olie tankers erg groot zijn en daarom...
...moet je er compartimenten in stoppen...
...om te voorkomen dat het klotsen van de olie...
...ervoor zorgt dat de boot kapseist.
Het ontwerp van de boot moet daar rekening mij houden.
Na de Grote Depressie introduceerde de...
...regelgeving deze waterdichte compartimenten...
...en deregulatie heeft geleid tot het einde van compartimentisering.
De volgende crisis kwam aan het eind van de jaren '90.
De investeringsbanken pompen...
...een grote hoeveelheid geld in internet aandelen.
Wat werd gevolgd door een ineenstorting in 2001...
...dat zorgde voor een verlies van 5 triljoen dollar in investeringen.
De Securities and Exchange Commission, het federale bureau, dat was opgericht...
...tijdens de depressie om de investeringsbanken te reguleren deed niets.
Door de afwezigheid van een plan van voor een federale actie...
...en er was er geen...
...en vanwege het duidelijke falen van zelfregulering...
...is het noodzakkelijk geworden voor anderen...
...om in te grijpen...
...en de benodigde bescherming goed te keuren.
Eliot Spiterzs' onderzoek onthuldde dat investeringsbanken...
...internet bedrijven promoten waarvan ze wisten dat ze zouden falen.
Beursanalisten werden betaald op basis van...
...hoeveel bedrijven ze binnen brachten...
...en wat ze in het openbaar zeiden...
...was verschillend van wat ze onder elkaar zeiden.
Infospace, waaraan de hoogste beoordeling was gegeven...
...werd afgedaan door de analisten als 'troep'.
Excite, ook hoog beoordeeld, genaamd 'een dergelijk stuk stront'.
De verdediging die werd geboden door vele investeringsbanken...
...was niet, je hebt het fout, het was...
...iedereen deed het en iedereen wist ook wat er aan de hand was...
...en daarom zou niemand op de analisten moeten vertrouwen.
In december 2002 deden 10 investeringsbanken...
...de zaak af voor een bedrag van 1,4 miljard dollar...
...en beloofden ze hun manieren te veranderen.
Scott Talbott is hoofd lobbyist voor de Financial Services Roundtable...
...een van de meest machtige groepen in Washington...
...die bijna alle 's werelds grootste financiële bedrijven vertegenwoordigd.
Voel jij je comfortabel met het feit dat sommige van jouw leden...
...aan criminaliteit op grote schaal deden? - Je moet specifieker zijn.
Bovendien moet criminele activiteit nooit goedgekeurd worden.
Sinds de deregulering begon...
...zijn 's werelds grootste financiële bedrijven...
...gepakt op het witwassen van geld en het bedriegen van hun klanten.
Opnieuw en opnieuw en opnieuw.
JP MORGAN Kocht overheidsfunctionarissen om
JP Morgan wikkelt Alabama Bribery Case af
RIGGS BANK
Waste geld wit voor Chileense dictator Pinochet...
Credit Suisse...
Waste geld wit voor Iran in strijd met US Sanctions
Credit Suisse hielp met het doorgeven van geld voor Iran's nucleaire programma...
...en voor de Aerospace Industries Organisation of Iran die raketten bouwde.
Alle informatie die het zou identificeeren als Iraans werd verwijderd.
De bank werd beboet, 536 miljoen dollar.
Citibank hielp met het doorgeven van 100 miljoen dollar...
...drugs geld, afkomstig uit Mexico.
Reageerde jij dat ze zou moeten quoten:
'Verlies de documenten die te maken hebben met de verklaring.'
Ik zei dat op een grappige manier het was aan het begin hiervan.
Ik meende het niet serieus.
Tussen 1998 en 2003 overschatte Fannie Mae zijn winst...
...met meer dan 10 miljard dollar.
Deze verklaarde normen zijn uiters complex en hebben vaststellingen nodig...
...waarover experts het niet eens worden.
CEO Franklin Raines die de begroting directeur van president Clintwon was...
Ontving meer dan 52 miljoen dollar aan bonussen.
Toen UBS was gepakt op het helpen van rijke
Amerikanen met het ontduiken van de belasting...
...weigerden ze met de Amerikaanse overheid mee te werken.
Zou je ons namen willen geven? - Als er een verdragskader is...
Er is geen verdragskader, je hebt toegegeven...
...aan fraude te hebben deelgenomen.
AIG heeft waarschijnik 1,6 miljard geboden om te schikken met regelgevers.
Hoe de banken geholpen hebben bij Enron's misleiding.
Enron geholpen bij verbergen fraude: boete 385 miljoen dollar
Citibank, JP Morgan, Merril Lynch
Terwijl het bedrijf wordt geconfronteerd met ongekend hoge boetes...
Hoeven de investeringsbedrijven niet toe te geven dat ze iets verkeerd deden.
Als je zo groot bent en je hebt met zoveel...
...producten en klanten te maken, maak je fouten.
De financiële diensten industrie lijkt een stand van criminaliteit te hebben die...
...kenmerkend is.
Wanneer was de laatste keer dat CISCO, Intel, Google, Apple of IBM...
Ik ben het helemaal met je eens over HighTech...
...tegen financiële diensten...
...maar HighTech is fundamenteel een creatieve handel...
...waar je inkomen ontleent aan een waardevolle generatie...
...als je echt wat nieuws en verschillends maakt.
Beginnend in 1990 hebben deregulering en vorderingen in de technologie...
...geleid tot een explosie van complexe financiële producten genaamd derivaten.
Economisten en bankiers claimden dat ze de markt veiliger maakten.
Maar in plaats daarvan maakten ze hem instabiel.
Sinds het einde van de Koude oorlog hebben...
...veel voormalige natuurkundigen en wiskundigen...
...gekozen hun vaardigheden niet op Koude oorlog techniek...
...maar op financiële markten.
Samen met investeerders en hedgefondsen...
Een ander wapen maken? - Absoluut.
Zoals Warren Buffett zei: 'Weapons of Mass Destruction'.
Regelgevers, politici en zakenmensen namen...
...de bedreiging niet serieus die...
...de financiële innovatie vormde voor de stabiliteit van het financiële systeem.
Door derivaten te gebruiken konden bankiers op bijna alles gokken.
Ze konden inzetten op de opkomst of afgang van olie prijzen...
...het faillisement van een bedrijf en zelfs op het weer.
Aan het eind van 1990 waren derivaten een ongereguleerde markt van 15 biljoen.
In 1998 probeerde iemand de derivaten te reguleren.
Brooksley Born studeerde als eerste af in haar klas op Stanford Law School...
...en was de eerste vrouw die een wetsverandering bewerkstelligde.
Na derivaten in de praktijk te hebben...
...bestudeerd werd ze benoemd door Clinton...
...tot voorzitster van de Commodity Futures Traiding Commision...
...die de derivaten markt overzag.
Brooksley Born vroeg mij of ik met haar wou samen werken.
We besloten dat dit een potentieel destabiliserende markt was.
In mei, 1998, diende CFTC een verzoek in om de derivaten te reguleren.
Clinton's financiën afdeling had gelijk een antwoord.
Ik ging Brooksley's kantoor binnen en ze hing net de telefoon op...
...en ze zag er lijkbleek uit.
Ze keek mee aan en zei: 'Dat was Larry
Summers. Hij had 13 bankiers in zijn kantoor...
Hij beval haar op een intimiderende manier gelijk te stoppen.
De banken waren nu erg afhankelijk van winst op dit soort activiteiten...
...en dat leidde tot een strijd om te voorkomen...
...dat deze activiteiten gereguleerd werden.
Kort na het telefoontje van Summers...
...verstrekten Greenspan, Rubin en SEC voorzitter Arthur Levitt...
...een samenvoegingsverklaring waarin ze Born...
...afkeurden en raadden ze regelgeving aan...
...om derivaten ongereguleerd te laten.
Regulatie van derivaten transacties die onderhandeld zijn door professionals...
...is onnodig.
Ze werd overstemd, eerst door Clinton en daarna door het Congress.
In 2000 nam Senator Phil Gramm een grote rol...
...in en zorgde ervoor dat een wetsontwerp...
...werd aangenomen dat ervoor zorgde dat derivaten...
...werden vrijgesteld van regelgeving.
Ze zijn een verenigde mark die de regulerings last verminderen.
Ik geloof dat we het moeten doen.
Na het verlaten van de Senaat, werd Phill Gramm voorzitter van UBS.
Sinds 1993 diende zijn vrouw bij Enron.
Maar het is onze hoop...
...dat het mogelijk wordt om naar regelgeving...
...te gaan op een gepaste manier...
...om legale zekerheid te krijgen voor OTC derivaten.
Larry Summers verdiende later 20 miljoen...
...dollar als consultant bij een hedgefonds dat...
...hevig steunde op derivaten.
Ik wilde mezelf associëren met alle opmerkingen van minister Summers.
In december 2000 keurde het congress...
'The Commodity Futures Modernization Act' goed.
Geschreven met de hulp van financiële industrie lobbyisten...
...verbande het de regulatie van derivaten.
Toen dat gedaan was, was het meteen aan de slag.
Het gebruik van derivaten en financiële innovatie,
groeide explosief na 2000.
Dus help me, God. - Dus help me God.
Tegen de tijd dat George W. Bush president werd...
...was de Amerikaanse financiële sector veel...
...winstgevender...
...geconcentreerder en machtiger dan ooit tevoren.
Dominerend in deze industrie waren vijf investeringsbanken,
twee financiële conglomeraties,
drie verzekerings bedrijfen...
...en drie beoordelingsbureaus.
Als je ze allemaal samenvoegd...
...heb je een effectieve keten, een nieuw systeem...
...die triljoenen dollars samenvoegde, hypotheken en andere leningen...
...met investeerders over de hele wereld.
Als je 30 jaar geleden een lening wilde voor je huis...
...verwachtte de persoon die geld uitleendde...
...dat jij hem of haar terugbetaalde...
Je kreeg een lening van een geldschieter, die wilde dat jij hem terugbetaalde...
...we hebben sindsdien veiligheid ontwikkeld...
...waardoor mensen die leenden...
...niet langer het risico hadden niet terug te kunnen betalen.
In het oude systeem, als een huiseigenaar elke maand zijn hyptheek betaalde...
...ging het geld naar de locale geldschieter.
Sinds het decennia duurt om hyptheken...
...terug te betalen zijn gelschieters voorzichting.
In het nieuwe systeem verkochten geldschieters...
...de hypotheken aan investeringsbanken.
De investeringsbanken combineerden duizenden...
...hypotheken en andere leningen...
...inbegrepen auto leningen, studenten leningen en creditcard schulden...
...om complexe derivaten te maken genaamd,
Collateral Debt Obligation, of CDO...
...de investeringsbanken verkochten die CDO's weer aan investeerders.
Als huiseigenaren nu hun hypotheek betaalden...
...ging hun geld naar investeerders over de hele wereld.
De investeringsbanken betaalden...
...beoordelingsbureaus om de CDO's te evauleren...
...en velen kregen een AAA beoordeling wat de...
...hoogst mogelijke investeringsbeoordeling is.
Dit maakte CDO's populair bij pensionerings fondsen...
...die alleen hoog beoordeelde obligaties kunnen kopen.
Dit systeem was een lopende tijd bom.
Het maakte geldschieters niet meer uit of leners konden terugebtalen.
Dus maakten ze riskantere leningen.
Het maakte de investeringsbanken ook niet uit.
Hoe meer CDO's zij verkochten, hoe hoger hun winst...
...en de beoordelingsbureaus die werden betaald door de investeringsbanken...
...hadden geen aansprakelijkheid als de beoordelingen fout bleken te zijn.
Je werd aan het lijntje gehouden en er waren geen geregelde beperkingen...
...dus er was een groen licht om nog meer leningen te verstrekken.
Tussen 2000 en 2003 waren de hoeveelheid hypotheek leningen bijna verviervoudigd.
Iedereen in deze effectieve keten, van het begin tot het eind...
...gaven niet om de kwaliteit van de hypotheek...
...ze gaven om zoveel mogelijk leningen verstrekken en er winst op maken.
Vroeg in 2000 was er een grote toename in...
...de riskantste leningen genaamd 'subprime'...
...maar toen duizenden 'subprimes'...
...gecombineerd werden om CDO's te maken...
...kregen velen nog steeds AAA beoordelingen.
Nu zou het niet mogelijk geweest zijn om derivate producten te maken...
...die geen risico's hebben en dezelfde hoeveelheid aftrekopsten...
...waar er grenzen aan risico's zijn die meegenomen worden enzovoorts...
Dat deden ze niet, toch?
Dat deden ze niet en als je terugkijkt hadden ze dat wel moeten doen.
Dus deze mensen wisten dat ze iets gevaarlijks deden?
Ik denk dat ze dat wisten.
De investeringsbanken gaven de voorkeur aan...
'subprime' leningen omdat ze hogere rente opleverden.
Dit leidde naar een enorme toename in roofzuchtige leningen.
Leners werden onnodig geplaats in dure 'subprime'...
...leningen en velen konden het niet terugbetalen.
Alle stimulansen die de financiële insti- tuten aanboden aan de hypotheekmakelaars...
...waren gebaseerd op het krijgen van de meest winstgevende...
...producten die roofzuchtige leningen waren.
De bankiers maken meer winst als ze je een 'subprime' lening geven.
Dat is wat ze je gaan geven.
Deel 2: De 'bubble'
Plotseling gingen er honderden miljoenen...
dollars om in deze effectieve keten per jaar.
Sinds iedereen een hypotheek kon krijgen...
...schoten de huizenaankopen en prijzen omhoog.
Het resultaat was de grootste financiële 'bubble' in de geschiedenis.
Onroerend goed is echt, zei kunnen hun bezit zien...
Ze kunnen wonen in hun bezit, ze kunnen hun bezit verhuren.
Je had een enorme groei in huisvesting, die nergens op sloeg...
...die de begeertes financiëerde uit de financiële sector...
...gedreven door wat iedereen deed.
De laatste keer dat we een huisvestingsbubble...
...hadden was in de late jaren '80.
In dat geval waren de toename in huisprijzen minimaal.
Die huisvesting bubble leidde tot een relatieve zware recessie.
Van 1996 tot 2006 verdubbelden huizenprijzen.
Voor 500 dollar per kaartje...
...kregen ze te horen hoe ze hun eigen stukje...
...van de Amerikaanse droom konden kopen.
Goldman Sachs, Bear Stearns, Lehman Brothers en Merrill Lynch...
...zaten er helemaal in, de subprime leningen alleen...
...namen toe van 30 miljard per jaar in de financiëring...
...tot meer dan 600 miljard per jaar in 10 jaar...
...tijd, ze wisten wat er gebeurde.
Countrywide Financial, de grootste subprime verkoper...
...had een hoeveelheid leningen van 97 miljard dollar.
Het maakte 11 miljoen dollar winst als resultaat.
Op Wall Street schoten de jaarlijkse bonussen omhoog...
...handelaren en CEO's werden enorm rijk tijdens de bubble.
Lehman Brothers was de grootste verkoper in subprime leningen.
Hun CEO, Richard Fuld, nam 485 miljoen dollar...
...mee naar huis.
Op Wall Street leidde deze huisvesting en...
...krediet bubble tot honderden miljarden winst.
In 2006 was 40% van de winst van S&P 500 bedrijven...
...afkomstig van financiële instituten.
Het was geen echte winst, het was geen echt inkomen.
Het was geld dat gemaakt werd door het systeem...
...en geboekt werd als inkomen...
...tot 3 jaar lang gebeurde dit en is het allemaal gewist.
Als ik erop terugkijk denk ik dat het een grote nationale...
...en niet alleen nationale, globaal ponzi plan was.
Door de huizeneigenaren en gelijkheidsbescherming wet...
...had de Federal Reserve Board de macht om...
...de hypotheek industrie te reguleren...
Maar Federal Chairman Alan Greenspan weigerde het te gebruiken.
Alan Greenspan zei nee tegen die regulatie: 'Ik geloof er niet in'.
20 jaar lang was Robert Gnaizda het hoofd van Greenlining...
...een machtige klanten advocaten groep.
Hij had regelmatig een ontmoeting met Greenspan.
We gaven hem een voorbeeld van Countrywide...
...150 verschillende complex aanpasbare beoordeelde hypotheken.
Hij zei dat als je een doctor in de wiskunde had, je ze niet genoeg kon begrijpen...
...om te weten welke goed voor jou was en welke niet.
Dus wij dachten dat hij een actie zou ondernemen maar...
terwijl het gesprek voortduurt wordt het...
duidelijk dat hij bij zijn standpunt blijft.
We hadden weer een ontmoeting met Greenspan in 2005...
...vaak ontmoetten we hem twee keer per jaar...
...nooit minder dan een keer per jaar...
...en hij zou niet van gedachten veranderen.
Alan Greenspan weigerde te worden geïnterviewd voor deze film.
In deze geweldige wereld van snelle communicatie.
Helpt de gratis en efficiënte verplaatsing van kapitaal...
...de grootste welvaart in de menselijke geschiedenis te maken.
De Securities And Exchange Commision heeft...
...geen groot onderzoek uitgevoerd...
...naar de investeringsbanken tijdens de bubble.
146 mensen zijn ontslagen bij de...
...handhavingsdivisie, getuig jij daar ook voor?
Ja, ik denk dat mensen systematisch ontslagen werden...
...door het bureau met zijn macht personeel te kunnen ontslaan.
Het SEC kantoor van risico management werd gereduceerd tot 1 persoon.
Ja, toen die man 's avonds naar huis ging kon hij alle lichten uitdoen.
Tijdens de bubble leenden de investeringsbanken...
Om meer leningen te kopen en meer CDO's te maken.
De verhouding tussen geleend geld en eigen geld heette invloed.
Hoe meer geld banken leenden, hoe meer invloed ze hadden.
In 2004 hielp Henry Paulson, CEO van Goldman Sachs lobbyen...
...voor de Securities and Exchange Commission...
...om hun grenzen op invloed te verkleinen...
...waardoor de banken veel meer geld konden lenen.
De SEC besloot om investeringbanken meer te laten gokken.
Dat was vreemd, ik weet niet waarom ze het deden, maar ze deden het.
Op 28 april, 2004, ontmoette de SEC banken...
...om de grenzen op hun invloed te verhogen.
We zeiden dit zijn de grote jongens en dat is duidelijk de waarheid.
Maar dat betekent dat als er iets verkeerd...
...gaat, het een verschrikkelijke rotzooi zal zijn.
Op deze niveaus zitten de meest geavanceerde...
...financiële instituten.
Dit zijn de bedrijven met de grootste activiteit in derivaten in Amerika.
We hebben met sommigen gepraat, over wat hun...
...gevoel bij dit niveau was.
De firma's dachten dat de nummers gepast waren.
Stemmen de commissarissen om een regel aan te nemen die wetten verandert...
...die is aangeraden door het personeel?
Dat doen we inderdaad, unaniem, en we worden genegeerd.
Het niveau van invloed in het fianciële systeem werd beangstigend...
Investeringsbanken benutten het van niveau 33 tot en met 1...
Wat een waarde afname betekend van 3% op basis van bezit...
...en daardoor wordt het probleem niet opgelost.
Er was nog een tikkende tijdbom in de financiële sector.
AIG, 's werelds grootste verzekeraar...
Verkocht grote hoeveelheden derivaten, genaamd Credit Default Swaps.
Voor investeerders die CDO's bezaten, werkten
Credit Default Swaps als een verzekering.
Een investeerder die een Credit Default Swap...
...kocht, betaalde AIG een driemaandelijks bedrag.
Als het slecht ging met CDO's, beloofde
AIG de verliezen van investeerders te betalen.
Maar in tegenstelling tot normale verzekeringen...
...konden speculanten ook Credit Default Swaps kopen.
om in te zetten tegen CDO's die ze niet bezaten.
Bij verzekeringen kon je alleen iets verzekeren dat je bezat...
Laten we zeggen dat wij onroerend goed bezitten en ik een huis...
...ik kan dat huis maar een keer verzekeren.
Bij derivaten kreeg iedereen de mogelijkheid...
...om dat huis te verzekeren.
Dus jij kon iets verzekeren wat door 50 anderen ook werd verzekerd.
Dus als mijn huis afbrand wordt het aantal verliezen in het systeem enorm groot...
Sinds Credit Default Swaps ongerguleerd zijn...
...hoefde AIG geen geld opzij te zetten om de verliezen te compenseren.
In plaats daarvan betaalde AIG enorme...
...bonussen zodra een contract was ondertekend...
...maar als CDO's het later slecht doen zal AIG hangen.
Mensen werden beloond door risico's te nemen.
In goede tijden.
Ze zorgden voor inkomsten en winst op de korte termijn en daarvoor bonussen...
...maar dat zal leiden tot een failliet bedrijf...
...als compensatie voor een ontregeld systeem.
AIG Financial Products afdeling in Londen...
...ontving 500 miljard dollar aan Credit Default Swaps tijdens de bubble.
Waarvan vele CDO's gesteund werden door subprime hypotheken.
De AIG FP afdeling maakt 3,5 miljard dollar winst tussen 2000 en 2007.
Joseph Casano, hoofd van AIG FP, verdiende 315 miljoen dollar.
Het is moeilijk voor ons, zonder luchthartig te zijn, om zelfs maar...
...een scenario te zien waarin wij...
...1 dollar zouden verliezen bij deze transacties.
In 2007 begonnen AIG accoutants te waarschuwen.
Een van hen, Joseph St. Dennis nam ontslag als protest...
...nadat Cassano hem meerdere malen tegenhield...
...de boekhouding van AIG FP te onderzoeken.
Laat me een persoon als voorbeeld geven...
...die geen bonus kreeg terwijl ieder ander wel bonussen kreeg.
Dat was St. Dennis. St. Dennis die jullie beide probeerde te waarschuwen...
...voor het feit dat jullie in grote problemen gaan komen.
Hij nam ontslag door de frustratie en kreeg geen bonus.
In 2005, bezorgde Raghuram Rajan, destijds...
...hoofd van de International Monetary Fund...
...een brief bij de Annual Jackson Hole symposium...
...de hoogstaandste bankiers conferentie in de wereld.
Wie zat in het publiek?
Het waren, denk ik, de meest belangrijke bankiers van de wereld...
Variërend van Mr. Greenspan tot Ben Bernanke, Larry Summers...
...en Tim Geithner.
De titel van het document was:
Maken financiële ontwikkelingen de wereld risicovoller?
De conclusie was, ja.
Rajan's document richtte zich op stimuleringsmaatregelen...
...die groote bonussen opleverden door veel winst in korte tijd...
...maar die geen gevolgen hadden voor latere verliezen.
Rajan vond dat deze maatregelen bankiers aanspoorde om risico's te nemen...
...die eventueel hun eigen bedrijven, of zelfs...
...het hele financiële systeem zouden vernietigen.
Het is erg makkelijk om prestaties te halen door meer risico's te nemen.
wat je dus moet doen is jezelf aanpassen op risicovolle prestaties...
...en dat is waar alle lichamen begraven liggen.
Rajan sloeg de spijker op zijn kop.
Wat hij vooral zei was:
Jullie zeggen dat jullie meer winst kunnen maken met minder risico's...
...ik zeg dat jullie meer winst maken met meer risico's...
...en dat is een groot verschil.
Hij dacht dat ik de verandering in de financiële wereld bekritiseerde.
en was bezorgd voor regels die de hele verandering zouden terugdraaien.
Dus eigenlijk beschuldigde hij mij ervan een Luddiet te zijn.
Hij wou zeker weten dat we niet met allemaal...
...nieuwe regels zouden komen...
...die de financiële sector zouden beperken.
Larry Summers weigerde geïnterviewd te worden voor deze film.
Je verdient 2 miljoen, of 10 miljoen dollar meer per jaar...
Door je financiële instelling in gevaar te brengen.
Iemand anders betaalt de rekening, jij betaalt de rekening niet.
Zou je die gok nemen?
De meeste mensen die op Wall Street werkten...
...zeiden, ja ik neem die gok.
De Hamptons, 2 uur bij New York vandaan.
Het was nooit genoeg.
Ze willen niet een huis bezitten.
Ze willen 5 huizen bezitten en ze willen een dure villa op Park Avenue...
...en ze willen hun eigen privéjet.
Jij denkt dat dit een industrie is waar grote lonen gerechtvaardigd zijn?
Ik zou voorzichtig zijn, of ik zou een uitzondering maken op jouw woord, hoog.
Ik bedoel, het is allemaal relatief.
Je hebt een huis van 14 miljoen dollar aan de zee in Florida,
je hebt een zomervakantie in Sun Valley, Idaho...
...jij en je vrouw hebben een kunstcollectie ter waarde van een paar miljoen...
Richard Fuld was nooit op de beurs.
Er waren altijd kunstadviseurs.
Hij had zijn privélift, hij was opweg zichzelf af te zonderen.
Ik bedoel, zijn lift, de technici die hem bedienen, je weet wel...
...zodat zijn chauffeur 's ochtends kon bellen...
...en de bewaker de deur openhield.
Het zijn maar 2 of 3 seconden dat hij mensen ziet...
...en hij loopt gelijk naar de lift die in een keer naar de 31e verdieping gaat.
Lehman bezat een paar bedrijfsvliegtuigen, wist je daarvan?
Ja.
Hoeveel waren het er?
Het waren er 6, 767's inbegrepen.
Ze hadden ook een helikopter. - Oké.
Zijn dat niet veel vliegtuigen?
Wij hebben te maken met de Type A persoonlijkheid.
Type A persoonlijkheden kennen alles in de wereld.
Bankieren werd een plaswedstrijd...
De mijne is groter dan de jouwe enzo.
Het waren allemaal mannen die de leiding hadden.
15 miljard was niet genoeg, dus we maken 100 miljard dollar deals.
Dit zijn risiconemers, ze zijn impulsief.
Jonathan Alpert is een therapist wiens...
...klanten bestaan uit Wall Street directieleden.
Het is een deel van hun gedrag, het is een deel van hun persoonlijkheid...
...en dat zie je ook buiten het werk.
Het is typisch voor de mannen om uit te gaan in strip clubs...
...drugs te gebruiken. Ik zie veel cocaïne gebruik,
veel gebruik van prostitutie.
Kort geleden hebben neurowetenschappers expirementen gedaan...
...waar ze individuen namen, ze in een MRI scanner gestopt hebben...
...en ze een spel lieten spelen waar de prijs geld is.
Ze merkten op dat als een testpersoon geld wint...
...een deel van de hersenen wordt gestimuleerd...
...dat ook door cocaïne gestimuleerd wordt.
Veel mensen hebben het gevoel dat ze mee moeten doen in dat gedrag...
...om het te promoten, om herkend te worden.
Volgens een Bloomberg artikel...
...is bedrijfsentertainment 5% van de uitgaven...
...voor New Yorkse derivaten makelaars...
...en bestaat vaak uit strip clubs, prostitutie en drugs.
Een New Yorkse makelaar diende in 2007 een aanklacht in tegen zijn bedrijf...
...omdat hij geacht werd prostituees te reserveren handelaren te vermaken.
Er wordt gewoon niet gedacht aan wat voor invloed hun acties kunnen hebben op...
...de samenleving of de familie.
Ze zitten niet met het idee naar de protituees...
...te gaan en daarna weer naar hun vrouw.
Kristin Davis hield prostituees voor de elite in haar appartement.
Het was een paar blokken van de New Yorkse...
...beurs verwijderd.
Hoeveel klanten?
Op dat moment ongeveer 10.000.
Hoeveel van Wall Street?
Van de rijkere klanten, ongeveer 40 tot 50%.
Waren alle grote Wall Street bedrijven vertegenwoordigd, Goldman Sachs?
Lehman Brothers, ja, ze zitten er allemaal in.
Morgan Stanley was daar wat minder mee...
Ik denk dat Goldman daar wat groter in was.
Veel klanten belden me, en zeiden, kan je een Lamborghini voor mij krijgen...
...voor het meisje van vanavond?
Deze mannen gaven zakelijk geld uit.
Ik had veel anonieme klanten van de financiële firma's.
Wat gebeurd, is dat deze diensten in rekening...
...worden gebracht als computerreparaties.
Onderzoeken ruilen, raadplegen voor meegaandheid van de markt.
Ik gaf ze meestal een briefje...
...en zei, maak je eigen factuur.
Je zou denken dat dit gedrag uitbreidt...
...naar het management van het bedrijf.
Dat doet het inderdaad. Ik weet het zelfs zeker.
Het breidt uit naar de top.
Een vriend van mij, die bij een bedrijf met een grote financiële aanwezigheid werkt...
...zei: het is tijd dat je over subprime hypotheken te weten komt.
Dus hij maakte een afspraak met zijn handelsafdeling en mij...
...en een techneut, die dit alles deed werd erg opgewonden...
...hij rent naar zijn computer en haalt in 3 seconden...
...de Goldman Sachs regels over beveiling op.
Het was een complete ramp.
Leners hadden een gemiddelde van 99,3% van...
...de prijs van hun huis geleend.
Wat betekent dat ze geen geld in huis hebben.
Als er iets verkeerd gaat, lopen ze weg van de hypotheek.
Dit is niet een lening die je zomaar maakt, niet?
Je moet er gek voor zijn.
Maar op een of andere manier, konden ze 8.000 van deze leningen verkopen...
...en tegen de tijd dat ze klaar waren bij
Goldman Sachs en de b eoordelingsbureaus...
...was tweederde van de leningen met AAA beoordeeld.
wat betekende dat ze net zo veilig als overheidsobligaties zijn.
Het is volkomen waanzin.
Goldman Sachs verkocht minstens 3,1 miljard dollar aan...
...deze vergiftigde CDO's in de eerste helft van 2006.
De CEO van Goldman Sachs, op dit moment Henry Paulson,
was de bestbetaalde CEO op Wall Street.
Goedemorgen, welkom bij het Witte Huis.
Ik ben verheugd te kunnen melden dat ik Henry Paulson nomineer...
...om minister van Financiën te worden.
Hij heeft levenslange ervaring met het bedrijfsleven...
...hij heeft veel kennis van financiële markten...
...hij heeft een reputatie verdiend door openhartigheid en integriteit.
Je zou kunnen denken dat het moeilijk is voor Paulson...
...om zich aan te passen aan een mager overheidssalaris.
Maar minister van Financiën worden was het...
...beste financiële besluit van zijn leven...
Paulson moest voor 485 miljoen dollar aan Goldman aandelen verkopen...
...toen hij voor de overheid ging werken.
Maar omdat er een nieuwe wet was gemaakt...
...door de eerste president Bush...
...hoefde hij er geen belasting over te betalen.
Dat bespaarde hem 50 miljoen dollar.
In 2007, publiceerde Alan Sloan een artikel over...
...de CDO's verkocht tijdens Paulson's laatste maanden als CEO.
Het artikel kwam uit in oktober 2007.
Eenderde van de hypotheken had al een betalingsachterstand.
Nu gaan de meeste...
Een groep die deze, nu waardeloze obligaties had gekocht...
...was de Public Employees Retirement System...
...van Mississippi...
...die maandelijkse uitkeringen aan 80.000 gepensioneerden betaald.
Ze verloren miljoenen dollars en klagen nu Goldman Sachs aan.
Gemiddelde jaarlijkse pensioensuitkeringe voor een Mississippi werknemer: $18.750
Gemiddelde jaarlijkse beloning van een Goldman Sachs werknemer: $600.000
Hank Paulson's salaris in 2005: $31.000.000
Tegen het eind van 2006 had Goldman het een stap verder gebracht.
Het verkocht niet alleen vergiftigde CDO's...
...ze begonnen er actief op te bieden.
Op hetzelfde moment vertelde het klanten...
...dat het goede investeringen waren.
Door CDSen van AIG te kopen, kon Goldman...
...inzetten op CDO's die het niet bezat.
en werd het betaald als de CDO's faalden.
Ik vroeg ze of iemand de klanten had gebeld...
...en ze verteld had dat ze deze hypotheken niet meer zagen zitten...
...en wij vonden dat je het moest weten.
Ze zeiden niets.
Maar je kon het gelach door de telefoon horen komen.
Goldman Sachs kocht voor 22 miljard dollar aan CDS's van AIG.
Het was zo veel dat Goldman realiseerde dat AIG failliet kon gaan...
...dus gaven ze 150 miljoen dollar uit om...
...zichzelf te verzekeren tegen AIG's potentiële faillisement.
In 2007 gingen ze zelfs nog verder.
Ze begonnen CDO's te verkopen, die zo ontworpen waren...
...dat als hun klanten geld verloren...
Goldman Sachs geld zou verdienen.
Goldman Sachs CEO en alle directieleden wezen een interview voor deze film af.
Maar in april, 2010, moesten ze voor het Congress getuigen.
600 miljoen Timberwolf obligaties was wat je verkocht.
Voor je ze verkocht, dit is wat het verkoopteam tegen elkaar zei.
Man, dat Timberwolf is een slechte deal.
Dit was een e-mail naar mij aan het eind van juni.
Goed. Jij noemt Timberwolf? - Na de transactie.
Nee, nee, Jij verkocht Timberwolf daarna ook.
We deden transacties daarna. - Ja, oké.
De volgende e-mail, 1 juli 2007...
...verteld de verkoopafdeling, Timberwolf heeft prioriteit.
Je prioriteit is die slechte deal te verkopen.
Als je tegengestelde belangen hebt met een klant...
...moet je dan vertellen aan je klant...
...dat je een tegengesteld belang hebt? Dat is mijn vraag.
Mr. Chairman, ik probeer het gewoon te begrijpen...
Nee, ik denk dat je het begrijpt, ik denk dat je niet wilt antwoorden.
Geloof jij dat je de plicht hebt op te komen...
...voor de belangen van je klanten?
Opnieuw, Senatoor, ik...
Ik zal het herhalen, wij hebben de plicht onze klanten te dienen...
...door prijzen te laten zien wanneer zij ons vragen de prijzen te laten zien.
Waar denk je aan...
...als je obligaties verkoopt die je collega's troep vinden?
Zit je daarmee?
Ik denk dat ze daarmee zouden zitten, weer hyphotetisch...
Nee, dit is echt.
Dan niet. - We hoorden het vandaag.
Nou... - We hoorden het vandaag:
dit is een slechte deal, het is troep.
Ik... heb niks gehoord vandaag waardoor ik ga denken dat...
...er iets verkeerd is gegaan.
Is er geen conflict als je iets aan iemand verkoopt...
...en dan vastberaden bent om tegen die obligatie in te zetten?
En je vertelt het niet aan je klant.
Zie jij een probleem?
In de context van een markt maken is dat geen conflict.
Toen je hoorde dat je werknemers in deze e-mails zeiden...
God, wat een slechte deal, God, wat een stuk troep...
...voel je dan iets?
Als... ik denk dat het heel vervelend is dat via e-mail te horen.
Ben je...
En heel vervelend... Ik doe niet, ik doe niet...
Via de mail? Hoe voel je je dan?
Ik denk dat het heel vervelend is voor iedereen die dat gezegd heeft.
Wist jij dan niet...
...dat je concurrenten bij dezelfde praktijken betrokken zijn?
Jawel. In grotere mate dan ons, in de meeste gevallen.
Hedgefonds manager John Paulson...
...verdiende 12 miljard dollar door tegen de hypotheek markt in te zetten.
Toen John Paulson zonder hypotheekobligaties...
...kwam te zitten om tegen in te zetten...
...werkte hij samen met Goldman Sachs en Deutsche Bank om er meer van te maken.
Morgan Stanley verkocht ook hypotheekobligaties...
...waar het tegen in zette.
en wordt nu aangeklaagd door de Government Emplyees Retirement Fund...
...van de maagdeneilanden voor fraude.
De aanklacht verklaart dat Morgan Stanley wist dat CDO's troep waren.
Hoewel ze AAA beoordeeld waren...
...wist Morgan Stanley dat ze zouden falen.
Een jaar later, had Morgan Stanley honderden...
...miljoenen dollars verdiend...
...terwijl de investeerds bijna al hun geld hadden verloren.
Goldman Sachs, John Paulson en Morgan Stanley...
...waren niet alleen...
...de hedgefondsen Tricadia en Magnetar verdienden...
...miljarden door degen CDO's in te zetten...
...die ze hadden ontworpen met Merrill Lynch,
J.P. Morgan en Lehman Brothers.
De CDO's werden aan klanten verkocht als 'veilige' investeringen.
Je zou denken dat pensioensfondsen zouden...
...zeggen: deze zijn subprime...
...waarom koop ik ze?
Ze hadden van die mannen bij Moody's en bij
Standard and Poor's die zeiden, dat is AAA.
Geen van deze obligaties werden afgegeven...
...zonder de goedkeuring van...
...de Good Housekeeping Seal of Approval van de beoordelingsbureaus.
De drie beoordelingsbureaus...
Moody's, S&P en Fitch...
...verdienden miljarden door hoge beoordelingen...
...te geven aan riskante obligaties.
Moody's, het grootste beoordelingsbureau...
Verviervoudigde zijn winst tussen 2000 en 2007.
Moody's en S&P worden betaald op basis...
...van hoeveel beoordelingen ze gedaan hebben.
De meer gestructureerde obligaties, waaraan ze AAA beoordelingen gaven...
...hoe meer ze verdienden in een kwartaal.
Stel je voor dat je naar de New York Times gaat...
...en je zegt, als je een positief verhaal schrijft betaal ik je 500.000 dollar.
Maar als je het niet doet, betaal ik je niks.
De beoordelingsbureaus konden het feestje stoppen door te zeggen:
Sorry, maar we maken onze regels strenger...
...en we snijden gelijk...
...veel geld dat naar risicoleners gaat af.
AAA beoordeelde instrumenten spreidden uit van een handvol naar duizenden.
Honderden miljarden dollars werden beoordeeld...
Per jaar. - Per jaar, ja.
Ik heb nu getuigd, voor beide huizen van het Congress...
...over het krediet beoordelingsbureau.
Beide keren komen ze aanzetten met prominente First Amendment advocaten...
...en beargumenteren dat als wij zeggen dat het AAA beoordeeld is...
...dat het maar hun mening is, je moet er niet op vertrouwen.
S&P's beoordelingen geven onze mening weer.
Onze beoordelingen zijn onze meningen. Maar het zijn meningen.
Meningen, en dat zijn gewoon meningen.
Ik denk dat we de nadruk leggen op het feit dat onze beoordelingen...
...meningen zijn.
Ze deelden onze mening niet.
Niemand wou geïnterviewd worden voor deze film.
Ze zeggen niets over de marktwaarde van een obligatie...
...de schommelingen van de prijs, of over de gepastheid van de investering.
Deel 3: De crisis.
We hebben zoveel economisten die naar ons toe komen en zeggen...
...dit is een bubble, en het gaat barsten...
...en dat zal de hele economie treffen.
Sommigen zeiden dat het zelfs een recessie kon vormen, op dat moment.
Wat is het ergst mogelijke dat er kan gebeuren als de...
...prijzen aanzienlijk zouden dalen door het hele land?
Ik geloof je stelling niet, het is een onwaarschijnlijke mogelijkheid.
We hebben nooit een daling in huizenprijzen...
...in het hele land.
Ben Bernanke werd voorzitter van de Federal Reserve Board in februari 2006...
...het topjaar voor subprime leningen.
Maar ondanks meerdere waarschuwingen deden
Ben Bernanke en de Federal Reserve Board niets.
Ben Bernanke weigerde geïnterviewd te worden voor deze film.
Robert Gnaizda sprak met Ben Bernanke en de Federal Reserve Board af...
...drie keer nadat Ben Bernanke voorzitter werd.
Alleen bij de laatste ontmoeting...
...suggereerde hij dat er een probleem was...
...en dat de overheid het moest onderzoeken.
Wanneer? Wanneer was dat? Welk jaar?
11 maart 2009 in Washington.
Dit jaar? - Dit jaar spraken we af, ja.
en de vorige twee jaar dat je afsprak...
...zelfs in 2008? - Ja.
Een van de zes Federal Reserve Board presidenten dienend onder Bernanke...
...was Frederic Mishkin, die was aangewezen...
...door President Bush in 2006.
Was jij aanwezig bij de halfjaarlijkse ontmoetingen die...
Robert Gnaizda en Greenlining met de Federal Reserve Board hadden?
Ja, dat was ik. Ik was in het bestuur dat...
...te maken had met de Consumer Community
Affairs Committee.
Hij waarschuwde, op een expliciete manier, voor wat er aan de hand was...
...hij kwam naar de Federal Reserve Board...
...met documentatie over leningen die vaak werden afgesloten.
Hij luisterde beleefd en er werd niks gedaan.
Ja, dus opnieuw, ik ken de details niet...
...in termen van...
...in feite... weet ik gewoon niet...
...wat voor informatie hij had, ik weet niet zeker of...
...om eerlijk te zijn, kan ik me deze discussie niet meer herinneren,
maar er waren zeker problemen die...
...maar dan de vraag, hoe doordringend waren die problemen?
Waarom keek je daar niet naar?
Volgens mij deden mensen dat.
We hadden mensen die er naar keken, een hele groep mensen die er naar keken...
...voor welke reden dan ook... - Sorry, maar je kan dit niet menen.
Als je gekeken had, zou je dingen gevonden hebben.
Weet je, het is erg makkelijk om te zeggen dat je altijd iets kan vinden.
In 2004 waarschuwde de FBI al voor een epidemie van hypotheekfraude.
Ze vermelden opgeblazen taxaties,
vervalste lening documentatie,
en andere frauduleuze activeiten.
In 2005 waarschuwde, IMF's hoofd economist,
Raghuram Rajan,
dat gevaarlijke stimuleringsmaatregelen tot een crisis konden leiden.
Toen kwamen Nouriel Roubini's waarschuwingen in 2006.
Allan Sloan's artikels in Fortune magazine en de Washington Post in 2007...
...en herhaalde waarschuwingen van het IMF.
Ik zei het, en namens het instituut:
de crisis die er aan komt is een grote crisis.
Tegen wie praatte je?
De overheid, Financiën, de FED, iedereen.
In mei, 2007, liet hedgefonds manager Bill Ackman...
...een presentatie rondgaan, genaamd: Wie houdt te tas vast?
Wat beschreef hou de bubble zou ontwarren.
In 2008 publiceerde Charles Morris zijn boek...
...over de dreigende crisis.
Je wist gewoon niet zeker wat je moest doen.
Je zou wat verdenkingen kunnen hebben dat overnemingsnormen worden verzwakt.
maar dan is de vraag, moet je er iets aan doen?
Tegen 2008 schoten de huisuitzettingen omhoog.
en de effectieve keten implodeerde.
Leners konden hun leningen niet meer vekopen...
...aan de investeringsbanken...
...terwijl de leningen slecht gingen, konden vele leners de lening niet meer betalen.
Chuck Prince, van Citibank, zei beroemde woorden:
we moeten dansen tot de muziek stopt.
Eigenlijk was de muziek al gestopt toen hij het zei.
De markt voor CDO's stortte in...
...waardoor de investeringsbanken met honderden...
...miljarden dollars in leningen...
CDO's en onroerend goed zaten die ze niet konden verkopen.
Toen de crisis begon, zaten de Bush administration en...
...de Federal Reserve er helemaal naast.
Ze begrepen de grootte er niet van.
Op welk moment herinner je je dat je voor het eerst dacht...
...dit is gevaarlijk, dit is slecht?
Ik herinner het me heel goed.
Het was geloof ik de G7 bijeenkomst van februari 2008.
Ik herinner me dat ik het probleem met Hank Paulson besprak.
Ik herinner me dat ik Hank vertelde:
we kijken hoe deze tsunami op ons af komt...
...en stellen ons voor...
...dat we vragen welke zwemkleding we aan moeten doen.
Wat was zijn antwoord, wat voelde hij?
Het is onder controle. Ja, we kijken...
...zorgvuldig naar deze situatie en het is onder controle.
We blijven groeien, oké? En natuurlijk, ik zei het:
Als je groeit, ben je niet in de recessie toch? Ik bedoel...
...dat weet iedereen.
De recessie startte 4 maanden voor Paulson deze verklaring maakte.
In maart, 2008, kwam de investeringbank Bear Stearns zonder geld te zitten...
...en ontving 2 dollar per aandeel van JP Morgan chase.
De deal werd ondersteund door 30 miljard nood garanties...
...van de Federal Reserve.
Dat was het moment waarop de administration...
...kon ingrijpen...
...en verschillende maatregelen had kunnen plaatsen...
...die het risico voor het systeem beperkten.
De informatie die ik krijg van een paar entiteiten...
...is dat het einde niet hier is, dat er nog meer gaan vallen.
Ik heb die investeringbanken zien werken met...
...de Fed en de SEC om hun liquiditeit te versterken...
...om hun kapitale positie te verstevigen.
Ik krijg de hele tijd meldingen. Onze regulatoren zijn erg waakzaam.
Op 7 september 2008 kondigde Henry Paulson...
...de federale overname aan...
...van Fannie Mae en Freddie Mac,
twee grote hypotheek verstrekkers op het randje van instorten.
Niets in onze acties vandaag...
...weerspiegeld een verandering in onze kijk op...
...huisvestingcorrecties, of de kracht...
...van andere Amerikaanse financiële instituten.
Twee dagen later, kondigde Lehman Brothers recordverliezen aan...
...van 3,2 miljard dollar en de aandelen stortten in.
De effecten van Lehman en AIG in september...
...kwamen nog steeds als een verrassing.
Ik bedoek, dit is zelfs na juli, en Fannie en Freddie. Dus...
het is duidelijk dat er dingen waren, vanaf september, belangrijke dingen...
...waar niemand van wist.
Ik denk dat het eerlijk is.
Bear Stearns was AAA beoordeeld, zeg maar,
een maand voor het failliet ging?
Eerder A2 - A2.
Ja - Oké
A2 is nog steeds niet failliet. - Nee.
Dat is een hoge investeringsgraad, een solide investeringsgraad beoordeling.
Lehman Brothers; A2, paar dagen voor het omviel.
AIG, AA, een paar dagen voor het gered werd.
Fannie Mae en Freddie Mac waren AAA toen ze gered werden.
Citigroup, Merrill, allemaal hadden ze hoge investeringsgraad beoordelingen.
Hoe kan dat?
Dat is een goede vraag. Dat is een geweldige vraag.
Op geen moment ging de administration naar...
...alle grote instituten om te zeggen...
...weet je, dit is serieus, laat ons weten wat je positie is...
...geen onzin, waar sta je?
Ten eerste was dat het werk van de regulatoren, is het niet?
Hun werk is de blootstelling te begrijpen...
...over deze instituten en ze hebben een verfijnd...
...begrip, waarvan ik dat dat het meer verfijnder is geworden...
...terwijl de crisis voortduurde. Dus...
Sorry, maar dat is duidelijk niet waar.
Hoe bedoel je, het is niet waar?
Was je in 2008 op de hoogte van de...
...kredietbeoordelingen door Lehman Brothers
Merrill Lynch, AIG...
...en vond je dat ze juist waren?
Jazeker, op dat moment was het duidelijk...
...dat de eerdere kredietbeoordelingen niet juist waren...
...omdat ze aanzienlijk gedegradeerd zijn.
Nee, dat waren ze niet.
Er waren wel degraderingen op het gebied van...
...de industrie, zorgen van de ind... zeker de aandelenkoersen...
Niet een paar, ze waren allemaal minstens A2 beoordeeld...
...totdat ze een paar dagen geleden gered werden.
Dan is het antwoord, ik weet gewoon niet genoeg om...
...je vraag te kunnen beantwoorden op dit gebied.
Gouverneur Fred Mishkin neemt 31 augustus ontslag.
Hij zegt dat hij van plan is zijn baan als leraar weer op te pakken...
...bij de Columbia's Graduate School of Business.
Waarom ging je in augustus 2008 weg bij de Federal Reserve?
Ik bedoel in het midden van de ergste financiële crisis.
Ik moest een boek herzien.
Na zijn vertrek waren drie van de zeven stoelen bij de Fed board vrij...
...net wanneer de economie het het meest nodig heeft.
Ik weet zeker dat je boek belangrijk is en door veel mensen gelezen wordt.
Maar in augustus 2008, weet je...
...waren er net wat belangrijker dingen aan de hand, vind je ook niet?
Tegen vrijdag, 12 september...
...kwam Lehman Brothers zonder geld te zitten...
...en de hele investerings industrie begon snel te zinken.
De stabiliteit van het globale financiële systeem was in gevaar.
Dat weekend roepten Henry Paulson en Timothy Geithner...
...president van de New York Federal Reserve...
...een noodvergadering met de CEO's van de grote banken bijeen...
...om te proberen Lehman te redden.
Maar Lehman was niet alleen.
Merrill Lynch een andere grote investeringsbank...
...stond ook op het punt te falen.
En die zondag werd het overgenomen door de Bank of America.
De enige bank die Lehman wou kopen was Barclay's.
Maar Britse regulatoren eisten een financiële garantie van Amerika.
Paulson weigerde.
Nog Lehman nog de federale overheid hadden...
...bedacht wat te doen met een faillissement.
We sprongen allemaal in de taxi...
...en gingen naar de Federal Reserve Bank.
Ze wouden het faillissement voor...
...de middernacht van 14 september bespreken.
We bleven volhouden dat dit een verschrikkelijk gebeuren zou worden.
Op een gegeven moment gebruikte ik het woord 'Armageddon'.
Hadden ze de gevolgen in acht hadden genomen...
...van wat ze voorstelden?
Het effect op de markt zou buitengewoon zijn.
Zei jij dit? - Ja.
Ze zeiden dat ze alle opmerkingen in acht namen die wij gemaakt hadden...
...en ze geloofden nog steeds...
...dat om de markten te kalmeren en verder te gaan...
...het nodig was Lehman failliet te laten gaan.
De markten kalmeren? - Ja.
Wanneer werd jou voor het eerst verteld dat Lehman failliet ging?
Na het feit. - Na het feit? Oké...
Wat was je reactie toen je het hoorde?
Mijn God.
Paulson en Bernanke hadden niet overlegd met andere overheden...
...en begrepen de gevolgen van buitenlandse...
...failliesements wetten niet.
Onder de Britse wet moest Lehman's kantoor...
...in Londen gelijk gesloten worden.
Alle transacties kwamen stil te staan.
En er zijn duizenden transacties.
Het hedgefonds dat bezit met Lehman in Londen had...
...ontdekten tot hun grootste schrik...
...dat ze dat bezit niet terug konden krijgen.
Een deel faalde al.
en dat had grote gevolgen voor de rest van het systeem.
Het oudste geldmarktfonds in het land...
...schreef ongeveer drie kwart miljard dollar aan schulden af...
...dat naar het failliete Lehman Brothers moest gaan.
Lehman's falen zorgde ook voor het instorten van de papiermarkt...
...waar vele bedrijven van afhankelijk waren...
...om te bedrijskosten te betalen, zoals lonen.
Dat betekent dat ze misschien werknemers moeten onstlaan...
...die geen delen kunnen kopen. Het stopt handel.
Opeens stonden mensen op en zeiden:
Luister, waar kunnen we in geloven? We kunnen niks meer vertrouwen.
Dezelfde week was AIG 13 miljard dollar verschuldigd...
...aan CDS houders, en het had het geld niet.
AIG was ook een belangrijk element.
Als AIG stopt...
...moeten alle vliegtuigen misschien stoppen met vliegen.
Op 17 september wordt AIG overgenomen door de regering.
Een dag later vragen Paulson en Bernanke...
...het congress voor 700 miljard dollar om de banken te redden.
Ze waarschuwen dat het alternatief een catastrofale financiële instorting is.
Het was eng. Het hele systeem bevroor...
...elk deel van het financiële systeem en elk deel van het krediet syteem.
Niemand kon geld lenen.
Het was als een hartstilstand van het wereldwijde financiële systeem.
Ik speel met de hand die mij aangeboden wordt.
Ik moet omgaan met de consequenties van de dingen die gedaan zijn...
...vele jaren geleden.
Minister Paulson sprak tijdens de val.
Alle potentiële hoofdoorzaken die dit veroorzaakt hebben...
...en dat zijn er genoeg... en hij noemde ze...
...dus ik weet het niet zeker.
Je bent niet serieus over...
...ben je serieus? - Ik ben serieus.
Wat zou jij verwacht hebben?
Waar kijk je naar dat je eerst niet zag?
Hij was de advocaat...
...die de regulatie van Credit Default Swaps verbood...
...en die ook de macht van de investeringsbanken vergrootte.
Dus opnieuw, wat... - Heeft hij deze dingen vermeld?
Ik heb hem deze dingen nooit horen vermelden.
Kunnen we dit even stoppen?
Henry Paulson weigerde te worden geïnteviewd voor deze film.
Toen AIG gered werd, kregen de bezitters van Credit Default Swaps...
...de grootste daarvan was Goldman Sachs...
...61 miljard dollar betaald de volgende dag.
Paulson, Bernanke en Tim Geithner dwongen AIG...
...om 100 cent per dollar te betalen in plaats van lagere prijzen.
Uiteindelijk kostte het redden van AIG de belastingbetallers meer dan 150 miljard.
Honderdzestig miljard dollar ging door AIG...
...14 miljard ging naar Goldman Sachs.
Op hetzelfde moment dwongen Paulson en Geithner AIG...
...zijn recht op een aanklacht tegen Goldman en...
...de andere banken voor fraude te laten vallen.
Is er geen probleem als de persoon die de crisis aanpakt...
...de voormalig CEO van Goldman Sachs is...
...iemand die een grote rol had in het veroorzaken ervan?
Ik denk dat het eerlijk is te zeggen dat de financiële markten vandaag de dag...
...ongelooflijk gecompliceerd zijn.
Lever dringed benodigd geld...
Op 4 oktober, 2008, tekent President Bush...
...een 700 miljard dollar kostende reddings rekening.
Maar de wereldwijde aandeelmarkten blijven dalen...
...temidden van angst dat de globale recessie onder weg is.
De reddings wetgeving doet niks...
...om de stroom van ontslagen en sluitingen tegen te houden.
Werkloosheid in Amerika en Europa stijgt al snel met 10%.
De recessie versnelt, en verspreidt zich wereldwijd.
Ik begon echt bang te worden, omdat ik niet gedacht had...
...dat de hele wereld met dezelfde snelheid en op hetzelfde moment neer zou gaan.
December 2008, General Motors en Chrysler...
...zien een faillisement tegemoet.
Terwijl Amerikaanse consumenten steeds minder uitgeven...
...zien Chinese fabrikanten hun verkopen instortten.
Meer dan 10 miljoen migranten in China verliezen hun baan.
Aan het eind van de dag, betalen de armen, zoals altijd, het meest.
Hier kan je veel geld verdienen, zoals...
...70, 80 Amerikaanse dollars per maand.
Als boer op het platteland kan je niet zoveel geld verdienen.
De werkers verbinden hun salaris met hun woonplaats.
Om het aan hun familie te geven. De crisis begon in Amerika.
We weten allemaal dat het in China gaat komen.
Sommige fabrieken proberen werkers te ontslaan.
Sommige mensen zullen arm worden, omdat...
...ze hun baan verliezen.
Het leven wordt moeilijker.
We groeiden met ongeveer 20%. Het was een geweldig jaar.
Tot we opeens naar min negen gingen dit kwartaal.
Export stortte in. We praten over 30%.
We kregen een klap en vielen in de afgrond.
Terwijl de crisis zich ontvouwde wisten we niet hoe groot het zou worden...
...of hoe ernstig het zou zijn.
We hoopten nog steeds dat er een manier zou zijn om...
...ons in te dekken...
...en minder beschadigd zouden worden door de storm.
Maar dat is niet mogelijk.
Het is een erg geglobaliseerde wereld, de economiën zijn aan elkaar verbonden.
Tegen het begin van 2010 waren er 6 miljoen uitzettingen in Amerika.
Elke keer dat een huis in de verkoop ging...
...raakt het iedereen die om dat huis woont, omdat als het bezit op de markt gaat...
...het voor een lagere prijs verkocht zal worden...
...voor het op de markt gaat wordt het slecht onderhouden.
We schatten dat nog 9 miljoen huiseigenaren...
...hun huis zullen verliezen.
We gingen op pad in het weekend om te zien...
...welke huizen te koop stonden.
We zagen er een die we leuk vonden.
Columba Ramos en haar man spreken geen Engels.
Ze werden gefraudeerd door hun hypotheekmakelaar...
...die betaald werd door een roofgeldschieter.
De betaling zou 3200 dollar zijn.
Alles was mooi, het huis was erg mooi.
De kosten waren laag. Alles was alsof we de loterij wonnen.
Maar de realiteit begon toen de eerste betaling kwam.
Ik voelde me erg schuldig voor mijn man...
...omdat hij te veel werkt en we hebben drie kinderen.
De overgrote meerderheid die ik de laatste tijd zag zijn helaas...
...mensen die geraakt zijn door de economie.
Ze leefden van dag tot dag, van salaris tot salaris...
...en helaas liep dat uit.
Werkloosheid zal geen hypotheek kunnen betalen.
Ik was vrachtwagenchauffeur. Ze sloten het hele...
...houthakkers systeem daar, ze sloten de zagerijen en alles.
Dus verhuisde ik hier naartoe. Ik had een baan in de bouw.
De banen in de bouw werden ook afgesloten...
...dus alles is zwaar.
Er zijn veel mensen hier en binnenkort...
...zal je meer van deze kampen zien, omdat er gewoon geen banen zijn.
Deel 4: Verantwoordelijkheid
Toen het bedrijf het goed deed, deden wij het goed...
...toen het bedrijf het niet zo goed deed, deden wij het ook niet goed.
De mannen die hun eigen bedrijf kapot maakten...
...en de wereld in een crisis dompelden...
...liepen weg van het wrak met hun fortuin intact.
De vijf hoogste directieleden bij Lehman Brothers...
...verdienden meer dan een miljard tussen 2000 en 2007...
...en toen het bedrijf failliet ging...
...mochten zij al hun geld houden.
Het systeem werkte.
Het is niet duidelijk voor ons waarom ze leningen laten falen...
...omdat wij dan verliezen en zij ook...
...de leners verliezen, de gemeenschap verliest...
...en wij verliezen.
Countrywide's CEO, Angelo Mozilo...
...verdiende 470 miljoen dollar tussen 2003 en 2008.
Honderveertig miljoen...
...kwam van het verkopen van zijn aandelen van Countrywide...
...in de 12 maanden voordat het bedrijf instortte.
Uiteindelijk houd ik de raad van bestuur verantwoordelijk als een bedrijf faalt.
Omdat de raad van bestuur verantwoordelijk...
...is voor het aannemen en ontslaan van een CEO...
...en voor het overzien van strategische beslissingen.
Het probleem met de samenstelling van de raad van bestuur in Amerika...
...is de manier waarop ze worden gekozen.
De raad van bestuur wordt in veel gevallen gekozen door de CEO.
De raad van bestuur en de belonings commissies...
...zijn de twee lichamen die het best zijn gelegen...
...om te bepalen hoeveel directieleden betaald krijgen.
Hoe denk jij dat ze het gedaan hebben de afgelopen 10 jaar?
Als je kijkt naar deze...
Ik zou ze denk ik een 8 geven, omdat...
Een 8? - Ja.
Niet een 1. - Niet een 1, nee.
Stan O'Neal, CEO van Merill Lynch...
...ontving meer dan 90 miljoen dollar in alleen 2006 en 2007.
Nadat hij zijn bedrijf de afgrond ingestuurd had...
...stond de raad van bestuur van Merill Lynch...
...toe dat hij ontslag nam...
...en hij kreeg 161 miljoen ontslagvergoeding.
In plaats van ontslagen te worden, mag Stan O'Neal ontslag nemen...
...en neemt hij 151 miljoen dollar mee.
Dat is een keuze die de raad van bestuur op dat moment maakte.
Wat voor cijfer geef je die beslissing?
Dat is een lastigere vraag, ik weet niet of ik deze ook een 8 zou geven.
O'Neal's voorganger, John Thain...
...kreeg 87 miljoen dollar betaald in 2007...
...en in december 2008...
...twee maanden nadat Merrill gered was door Amerikaanse belastingbetalers.
gaf Thain en Merrill's raad van bestuur miljarden in bonussen weg.
In maart, 2008...
...verloor AIG's Financial Products Division 11 miljard dollar.
In plaats van ontslagen te worden, bleef Joseph Cassano, hoofd van AIG FP...
...bij AIG als adviseur...
...voor een miljoen dollar per maand.
Je wil zeker weten dat de hoofdrolspelers...
...en de belangrijkste werknemers in AIG FP...
...we willen die intellectuele kennis graag vasthouden.
Ik was aanwezig bij een interessant dinner...
...georganiseerd door Hank Paulson iets meer dan een jaar geleden...
...met een paar ambtenaren en een paar...
CEOs van de grootse banken in Amerika.
Verrassend genoeg vonden al deze mannen...
...dat we te hebzuchtig waren...
...we hebben een gedeeltelijke verantwoordelijkheid.
Ze keerden zich tot de minister van Financiën...
...en zeiden, je zou meer moeten reguleren, want wij zijn te hebberig...
...we kunnen het niet voorkomen.
De enige manier om dit te voorkomen is door meer regels te hebben.
Ik heb met veel bankiers gesproken over...
...deze vraag, waaronder directieleden.
Dit is de eerste keer dat ik iemand hoorde zeggen...
...dat ze hun beloning gereguleerd wilden hebben.
Ja, omdat dit het moment was dat ze bang begonnen te worden.
Daarna, toen de oplossing voor de crisis begon te verschijnen...
...zijn ze waarschijnlijk van gedachten veranderd.
In Amerika, zijn de banken nu groter en machtiger...
...en meer geconcentreerd dan ooit tevoren.
Er is minder concurrentie en veel kleinere banken...
...zijn overgenomen door de grote banken.
JP Morgan is vandaag de dag nog groter dan het ooit tevoren was.
JP Morgan nam eerst Bear Stearns over en daarna WAMU.
Bank of America nam Countrywide en Merrill Lynch over.
Wells Fargo nam Wachovia over.
Na de crisis, werkte de financiële industrie...
...inclusief de Financial Services Roundtable...
...harder dan ooit te voren om hervorming tegen te gaan.
De financiële sector neemt 3.000 lobbyisten aan...
...meer dan vijf voor elk lid van het Congress.
Denk je dat de Financiële diensten industrie...
...veel politieke invloed heeft in Amerika?
Nee, ik denk dat elk persoon in de wer...
...in het land is vertegenwoordigd hier in Washington.
En jij denkt dat alle segmenten van de Amerikaanse samenleving...
...dezelfde en eerlijke toegang hebben tot het systeem?
Je kan elke verhoorkamer inlopen...
...waar je in wilt. Dus ja, dat denk ik.
Iemand kan elke verhoorkamer inlopen...
...niet iedereen kan het soort lobby cheques uitschrijven...
...die jouw industrie uitschrijft...
...of meedoen in het niveau van politieke bijdragen...
...waaraan jouw industrie meedoet.
Tussen 1998 en 2008...
...gaf de financiële industrie meer dan 5 miljard dollar uit...
...aan lobbyen en campagne bijdragen.
Sinds de crisis geven ze daar nog meer geld aan uit.
De financiële industrie oefent ook zijn invloed uit op...
...een subtielere manier...
...een waar Amerikanen niet vanaf weten.
Het heeft zelf de economie studie gecorrumpeerd.
Deregulatie had enorme financiële en intellectuele steun.
Omdat mensen het zagen vanuit hun eigen standpunt.
Economische beroepsgroepen waren de bron van deze illusie.
Sinds 1980 zijn academische economisten...
...groot voorstander van deregulatie...
...en speelden ze een machtige rol in het...
...vormen van het Amerikaanse overheidsbeleid.
Een paar van deze economische experts waarschuwden voor de crisis.
Zelfs na de crisis...
...verzetten velen zich tegen hervorming.
De mensen die deze dingen dachten...
...kregen veel betaald als raadgever.
Proffessors van de Business School leven niet op een faculteit salaris.
Ze doen het heel goed.
Het laatste decennium, heeft de financiële diensten industrie...
...voor ongeveer 5 miljard aan...
...politieke bijdragen geleverd in Amerika.
Dat is heel veel geld.
Zit je daar niet mee?
Nee.
Martin Feldstein is een proffessor aan Harvard...
...en een van 's werelds meest prominente economisten.
Als President Reagan's hoofd economisch adviseur...
...speelde hij een belangrijke rol in deregulering.
Van 1988 tot 2009...
...zat hij in het raad van bestuur bij AIG en AIG FP...
...wat hem miljoenen dollars opleverde.
Heb je spijt van in het raad van bestuur van AIG gezeten te hebben?
Ik heb geen commentaar. Nee, ik heb geen spijt...
...omdat ik in de raad van bestuur van AIG heb gezeten.
Geen. - Dan kan ik zeggen helemaal geen.
Helemaal geen.
Heb je geen spijt van AIG's keuzes?
Ik kan niks meer zeggen over AIG.
Ik heb lesgegeven aan Northwestern and Chicago, Harvard en Columbia.
Glenn Hubbard is de decaan van de Columbia Business School...
...en was de voorzitter van de Raad van economische adviseurs...
...onder George W. Bush.
Denk jij dat de financiële diensten industrie...
...te veel politieke macht heeft in Amerika?
Ik denk het niet. Je zou zeker...
...die indruk niet krijgen...
...door het pak slaag dat ze in Washington krijgen.
Veel prominente academici maken stilzwijgend fortuinen...
...terwijl ze de financiële industrie helpen het publieke debat te vormen...
...en het overheidsbeleid.
De Analysis Group, Charles River Associates...
Compax Lexecon...
...en de Law and Economics Consulting Group...
...beheren een miljarden industrie...
...die academische experts verhuurt.
Twee bankiers die deze diensten gebruikten...
...zijn Ralph Ciofi...
...en Matthew Tannin...
Bear Stearns hedgefonds managers vervolgd voor obligatiefraude.
Na The Analysis Group ingehuurd te hebben...
...zijn beide vrijgesproken.
Glenn Hubbard kreeg 100.000 dollar om te getuigen in hun verdediging.
Denk jij dat de economische discipline...
...een conflict in belangenproblemen heeft?
Ik weet niet zeker wat je bedoelt.
Denk jij dat een paar economisten financiële belangenconflicten hebben...
...die op een bepaalde manier in twijfel genomen kunnen worden?
Ik snap wat je bedoelt. Ik betwijfel het.
Weet je, de meeste academische economisten...
...zijn geen rijke zakenmensen.
Hubbard verdient 250.000 dollar per jaar...
...als lid van de raad van bestuur van Met Life...
...en was voormalig in de raad van bestuur van Capmark...
...een grote commerciële hypotheek verkoper...
...tijdens de bubble...
...die failliet ging in 2009.
Hij heeft ook geadviseerd bij Nomura Securities...
KKR Financial Corporation...
...en vele andere financiële bedrijven.
Laura Tyson, die weigerde te worden geïnterviewd voor deze film...
...is proffessor aan de University of California, Berkeley.
Ze was voorzitster van de Raad van Economische Adviseurs...
...en daarna directrice van de National Economic Council...
...tijdens de Clinton administratie.
Kort na het verlaten van de overheid...
...is ze toegetreden tot de raad van bestuur van Morgan Stanley...
...wat haar 350.000 dollar per jaar oplevert.
Ruth Simmons, voorzitster van de Brown University...
...verdient meer dan 300.000 dollar per jaar...
...in de raad van bestuur van Goldman Sachs.
Larry Summers, die als minister van financiën...
...een belangrijke rol speelde in de deregulering van derivaten...
...werd voorzitter van Harvard in 2001.
Terwijl hij op Harvard miljoenen verdiende door raadgeving over hedgegfondsen...
...en miljoenen meer door spreekvergoedingen...
...kwam veel daarvan van investeringsbanken.
Volgens zijn federale onthullingsrapport...
...is Summers netto waarde tussen 16,5 en 39,5 miljoen dollar.
Frederic Mishkin, die terugkeerde naar de Columbia Business School...
...na het verlaten van de Federal Reserve...
...meldde in zijn federale onthullingsrapport...
...dat zijn netto waarde tussen de 6 en 17 miljoen dollar lag.
In 2006, was je co-auteur van een studie...
...van Ijsland's financiële systeem. - Dat klopt.
IJsland is ook een vooruitstrevend land met geweldige instituten...
...en lage corruptie van de rechtsstaat.
De economie is al aangepast aan financiële vrijmaking...
...terwijl voorzichtigheidsmaatregelen en toezicht over het algemeen sterk is.
Ja, en dat was de fout. Dat het blijkt dat...
...de voorzichtigheidsmaatregelen en toezicht...
...niet sterk was in Ijsland...
...vooral tijdens deze periode... - Waardoor dacht jij dat het zo was?
Ik denk dat je meegaat met de informaite die je hebt en...
...over het algemeen was de indruk dat...
Ijsland goede instituten had. Het was een erg vooruitstrevend land.
Wie heeft je dat verteld? Wie, wat voor onderzoek heb je gedaan?
Je praat met mensen, je hebt vertrouwen in de Central Bank...
...die faalde in zijn taak.
Dat is duidelijk...
Waarom had je vertrouwen in een centrale bank?
Nou, dat vertrouwen, je... omdat je dat had...
...je gaat met de informatie die je hebt mee.
Hoeveel geld ontving je door dit te schrijven?
Ik kreeg... Ik denk dat het... het is publieke informatie.
Frederic Mishkin kreeg 124.000 dollar van...
...de Icelandic Chamber of Commerce om dit te schrijven.
Op je CV is de titel van dit verslag veranderd...
van Financiële stabiliteit in IJsland naar Financiële instabilteit van IJsland.
Ik weet niet, of, welke... wat het ook is...
...het is... het is een typefout.
Ik denk dat iets dat publiek beschikbaar is...
...wanneer iemand onderzoek doet naar een onderwerp...
...dat ze financiële conflicten met dat onderzoek uitsluiten.
Zover ik weet is er geen beleid dat dat ondersteund.
Ik kan me niet voorstellen dat iemand dat niet doet...
...in termen van het op een papier schrijven.
Als jij het zou doen, zou er een significante professionele sanctie...
...voor falen zijn.
Ik zag geen plek in de studie waar jij verwijst dat je betaald werd...
...door de Icelandic Chamber of Commerce om het te produceren.
Nee, ik... - Oké.
Richard Portes, de beroemdste economist in Engeland...
...en proffessor aan de London Business School...
...was ook de opdracht gegeven door...
...de Icelandic Chamber of Commerce in 2007...
...om een verslag te schrijven dat de IJslandse financiële sector prijsde.
De banken zelf zijn heel onvast.
Ze hebben geld verdiend door het faillissement van de IJslandse kroon.
Dit zijn sterke banken, hun middelen...
...hun marktfinanciering is verzekerd voor het komende jaar.
Dit zijn goed georganiseerde banken. - Richard, dank je wel.
Portes' rapport is niet net als Mishkin's rapport...
...het sloot de Icelandic Chamber of Commerce...
...niet uit van zijn betaling.
Heeft Harvard toelichtingen nodig...
...voor financiële conflicten of belang bij publicaties.
Niet naar mijn weten.
Verlang jij van mensen dat ze hun beloning rapporteren...
...die ze van uitwendige activiteiten kregen? - Nee.
Vind jij niet dat dat een probleem is? - Ik zou niet weten waarom.
Martin Feldstein die in de raad van bestuur van AIG zat...
Laura Tyson die bij de raad van bestuur van Morgan Stanley ging...
Larry Summers die 10 miljoen per jaar verdient...
...raadgevend aan financiële bedrijven...
...irrelevant.
Ja, eigenlijk is het irrelevant.
Je hebt veel artikels geschreven over...
...een grote verscheidenheid van onderwerpen.
Je vond het nooit gepast om de risico's...
...van ongereguleerde Credit Default Swaps te onderzoeken?
Nee, nooit.
Dezelfde vraag met betrekking tot de beloningen van directieleden...
...de regulatie van een zakelijke overheid...
...het effect van politieke bijdragen... - Wat, uh...
Ik weet niet of ik iets...
...toe te voegen heb aan deze discussies.
Ik kijk nu naar je samenvatting.
Het lijkt erop alsof de meerderheid...
...van jouw uitwendige activiteiten...
...raadgeving en leidinggevend zijn in...
...de financiële diensten industrie.
Ben je het niet eens met die karakterisering?
Nee, naar mijn weten...
...ik geloof dat mijn klanten niet eens op mijn CV staan, dus...
Wie zijn jouw klanten?
Ik geloof niet dat ik dat aan jou hoef te vertellen.
Je hebt nog een paar minuten en dan is het interview voorbij.
Ben jij raadgever voor financiële bedrijven?
Het antwoord is, ja.
en... - Maar ik doe...
Ik wil niet in details treden daarover.
Bevatten ze andere financiële bedrijven? - Mogelijk.
Weet je dat niet meer?
Dit is geen getuigenis, meneer.
Ik was beleefd genoeg om je wat tijd te geven, dat was stom zie ik nu.
Je hebt nog drie minuten. Doe je best.
In 2004, op het toppunt van de bubble...
...hielp Glenn Hubbard een veel gelezen akte...
...te schrijven met William C. Dudley...
...hoofd economist bij Goldman Sachs.
In de akte, prees Hubbard krediet derivaten en de effectieve keten...
...met de vermelding dat ze de allocatie van kapitaal verbeterden...
...en de financiële stabiliteit verbeterden.
Het verminderde de schommeling in de economie...
...en vermeldde dat recessies minder vaak voorkwamen en milder waren.
Krediet derivaten beschermden banken tegen verliezen...
...en hielpen risico's te verspreiden.
Een medisch onderzoeker schrijft een artikel waarin hij zegt:
om deze ziekte te bestrijden moet je dit medicijn voorschrijven.
Het blijkt dat 80% van het inkomen...
...van de dokter komt van de fabrikant van dit medicijn.
Zit je daar niet mee?
Ik denk zeker dat het belangrijk is om dit te onthullen...
Ik denk dat het verschillend is van de gevallen...
...die we nu bespreken, omdat...
De voorzitters van Harvard en Columbia Universty weigerden te reageren...
...op academische belangensconflicten. Beiden weigerden te worden geïnterviewd.
Wat denk jij dat dit zegt over de economische discipline?
Het is niet relevant voor iets, echt.
Inderdaad, ik denk dat het een deel is van de, het is...
...het is een belangrijk deel van het probleem.
Deel 5: Waar zijn we nu
De stijgende macht van de Amerikaanse financiële sector...
...was deel van een grotere verandering in Amerika.
Sinds 1980 is Amerika...
...een meer ongelijke samenleving geworden...
...en de economische dominantheid is afgenomen.
Bedrijven als General Motors, Chrysler en U.S. Steel...
...eerst de kern van de Amerikaanse economie...
...was slecht georganiseerd...
...en kwam achter te liggen op de buitenlandse concurrentie.
Terwijl landen als China hun economie openden...
...stuurden Amerikaanse bedrijven banen naar het buitenland om geld te besparen.
Voor vele jaren...
...zijn de 660 miljoen mensen in de ontwikkelde wereld effectief behoed...
...van all deze aanvullende arbeid die bestond op de planeet.
Opeens zijn het Bamboe Gordijn en het IJzeren Gordijn opgeheven...
...en zijn er 2,5 miljard mensen meer.
Amerikaanse bedrijfsmedewerkers werden ontslagen bij tienduizenden.
Onze productie basis was vernietigd, letterlijk in de loop van een paar jaar.
Terwijl de productie daalde, kwamen andere industrieën op.
Amerika leidt de wereld in informatietechnologie...
...waar goed betalende banen makkelijk te vinden zijn.
Maar deze banen vereisen een opleiding.
Voor gemiddelde Amerikanen...
...ligt een opleiding buiten bereik.
Terwijl de beste particuliere universiteiten als harvard...
...miljarden dollars aan schenkingen hebben...
...krimpt de financiering van publieke universiteiten...
...en het collegegeld groeit.
Collegegeld voor Califonische publieke universiteiten...
...steeg van 650 dollar in 1970...
...tot meer dan 10.000 in 2010.
In toenemde mate, hangt de belangrijkste beslissing...
...of Amerikanen naar school gaan...
...af van waar ze geld kunnen krijgen om het te betalen.
Ondertussen, verschuift het Amerikaanse...
...belastingbeleid om de rijken te begunstigen.
Toen ik voor het eerst naar kantoor kwam...
...vond ik dat de belastingen te hoog waren, en dat waren ze.
De meest drastische verandering was een serie belastingverlagingen...
...ontworpen door Glenn Hubbard, die op dat moment diende als...
President Bush's hoofd economisch adviseur.
De Bush administratie verminderde de...
belasting op winst uit investeringen sterk...
...op dividend uit aandelen, en schafte de landgoedbelasting af.
We hadden een alomvattend plan...
...dat, als het werd uitgevoerd, 1,1 biljoen dollar...
...in de handen van Amerikaanse werknemers,
families, investeerders en...
...kleine bedrijf eigenaren stopte.
De meeste voordelen van deze belastingverlagingen gingen...
...naar de rijkste 1% van Amerika.
Trouwens, het was in veel opzichten de hoeksteen...
...van ons economische herstelbeleid.
Ongelijkheid van rijkdom in Amerika...
...is nu hoger dan in elk ander ontwikkeld land.
Amerikaanse families reageerden op deze veranderingen op twee manieren:
door langer te werken en door in de schulden te komen.
Terwijl de middelklasse meer en meer achter komt te lopen...
...is er een politieke drang te reageren door...
...het makkelijker te maken krediet te krijgen.
Je hoeft geen armzalig huis te hebben.
De huizenkoper met een laag inkomen kan net zo'n mooi huis hebben als de rest.
Amerikaanse families leenden om hun huizen te financiëren...
...hun auto's, hun gezondheidszorg...
...en de onderwijs voor hun kinderen.
Mensen in de laagste 90%...
...verloren terrein tussen 1980 en 2007.
Het ging allemaal naar de hoogste 1%.
Voor de eerste keer in de geschiedenis...
...heeft de gemiddelde Amerikaan minder educatie...
...en zijn ze minder welvarend dan hun ouders.
Het tijdperk van hebzucht en onverantwoordelijkheid op Wall Street...
...en in Washington...
...heeft ons geleid naar een financiële crisis, net zo serieus als...
...elke ander die we confronteerden sinds de Grote Depressie.
Toen de financiële crisis insloeg net voor de verkiezing van 2008...
...wees Barack Obama naar de hebzucht op Wall Street...
...en tekortkomingen in de regelgeving...
...als voorbeeld van wat er veranderd moet worden in Amerika.
Een tekort aan overzicht in Washington en op Wall Street is net...
...wat ons in deze rotzooi heeft gestopt.
Na zijn ambtsaanvaarding, sprak Barack Obama...
...over de noodzaak de financiële industrie te hervormen.
We willen een systematische risico regulator...
...en verhoogde kapitaal benodigdheden.
We hebben een financiëel klanten bescherm bureau nodig...
...we moeten de Wall Street cultuur veranderen.
Maar eenmaal aangesteld in 2010...
...waren de financiële hervormingen zwak...
...en op sommige kritieke onderdelen, waaronder de beoordelingsbureaus...
...lobbyen en beloningen...
...niet zo gewichtig als was voorgesteld.
Het aanpakken van Obama en, quote, geregelde hervorming:
mijn reactie, als het een woord zou zijn, is: Ha.
Er is een erg kleine hervorming.
Hoe komt dat?
Het is een Wall Street overheid.
Obama koos Timothy Geithner als minister van Financiën.
Geithner was de directeur van de New York Federal Reserve...
...tijdens de crisis, en een van de hoofdrolspelers...
...in het besluit om Goldman Sachs 100 cent per dollar te betalen...
...voor zijn inzetten tegen hypotheken.
Toen Tim Geithner getuigde...
...om aangenomen te worden als minister van financiën...
...zei hij: 'Ik ben nooit een regelgever geweest.'
Dat zei tegen mij, dat hij zijn taak niet snapte...
...als directeur van de New York Fed.
Timothy Geithner weigerde te worden geïnterviewd voor deze film.
De nieuwe directeur van de New York Fed is William C. Dudley...
...de voormalig hoofd economist van Goldman Sachs...
...wiens akte met Glenn Hubbard derivaten prees...
Geithner's hoofd van het personeel is Mark Paterson...
...een voormalig lobbyist voor Goldman...
...en een van de adviseurs is Lewis Sachs...
...die Tricadia overzag...
...een bedrijf dat betrokken was bij het inzetten tegen...
...de hypotheekobligaties die het verkocht.
Om de Commodity Futures Trading Commision...
...aan te sturen...
...koos Obama Gary Gensler. Een voormalig Goldman Sachs directielid...
...die had geholpen de regulatie rondom derivaten te verbannen.
Om de Securities and Exchange Commision...
...te leiden...
Koos Obama Mary Shapiro de voormalig CEO van FINRA...
...het zelfregulerings lichaam van de investerings bankiers.
Obama's hoofd van het personeel, Rahm Emanuel...
Verdiende 320.000 dollar...
...voor het dienen in de raad van bestuur van Freddie Mac.
Martin Feldstein en Laura Tyson zijn beiden...
...lid van Obama's Economic Recovery Advisory Board.
En Obama's hoofd economisch adviseur is Larry Summers.
De meeste economische adviseurs...
...zijn de mensen die daar waren, die de structuur bouwden.
Toen het duidelijk werd dat Summers en Geithner...
...grote rollen gingen spelen als adviseurs wist ik dat dit status-quo zou worden...
De Obama administatie weerstond regulatie van de bankiers beloningen...
...zelfs toen buitenlandse leiders actie ondernamen.
Ik denk dat de financiële industrie een diensten industrie is...
...het zou anderen moeten dienen voor het zichzelf diende.
In september, 2009...
Christine Lagarde en de ministers van Financiën van Zweden...
Nederland, Luxemburg, Italië, Spanje en Duitsland...
...vroegen de G20, waaronder Amerika...
...om strikte regels op te stellen voor bankiers beloningen.
En in Juli, 2010, heeft het Europese parlement...
...deze regelingen vastgesteld.
De Obama administratie had geen antwoord.
Zij zien het als een tijdelijke opleving...
...en alles zal weer terug gaan naar hoe het was.
En daarom herbenoem ik hem tot...
...een andere orde van voorziter van de Federal Reserve, dankjewel Ben.
In 2009 herbenoemde Barack Obama Ben Bernanke, dank u Mr. President.
Vanaf mid-2010, is geen enkel financiëel directielid...
...strafrechtelijk vervolgd, of zelfs maar gearresteerd...
...er is geen speciale aanklager benoemd. Geen enkel financiëel bedrijf...
...is strafrechtelijk vervolgd voor obligatiefraude of boekhoudfraude.
De Obama administratie heeft geen poging gedaan tot...
...het herstellen van de beloning...
...gegeven aan financiële directieleden tijdens de bubble.
Ik zou zeker denken aan een criminele actie...
...tegen top leiders van Countrywide, zoals Mozilo.
Ik zou zeker naar Bear Stearns, Goldman Sachs...
Lehman Brothers en Merrill Lynch kijken.
Voor strafrechtelijke vervolging? - Ja.
Het wordt lastig om ze te winnen...
...maar ik denk dat het mogelijk is...
...als ze genoeg ondergeschikten hebben om de waarheid te vertellen.
In een industrie, waarin drugsgebruik, prostitutie...
...en frauduleuze facturering van prostituees...
...als een bedrijfsuitgave...
...voorkomen op industriële schaal...
...kan het niet moeilijk zijn om mensen te laten praten...
...als je het echt wilt.
Ze boden me een deal aan en ik nam het aan.
Ze waren niet geïnteresseerd in mijn notulen...
...ze waren nergens geïnteresseerd in.
Waren ze niet geïntresseerd in je notulen? - Dat klopt.
Er is een gevoel dat je niet de persoonlijke...
...ondeugden in de context van Wall Street zaken...
...moet gebruiken om ze te laten wisselen van kant.
Ik denk dat het misschien,
na de rampen die we meegemaakt hebben...
...opnieuw bekeken gaat worden.
Ik ben niet degene die daar een oordeel over mag vellen.
Federale aanklagers waren blij dat ze Eliot Soitzer's ondeugden konden gebruiken...
...om hem af te laten treden. Ze hebben...
...niet hetzelfde gedaan bij Wall Street mensen.
Je kwam vandaag naar ons, vertellend...
...dat het jullie speet, dat jullie het niet meenden...
...we zullen het niet nog een keer doen, vertrouw ons.
Ik heb een paar mensen in mijn kiesdistrict...
...die een paar van jouw banken beroofd hebben.
En zei zeggen hetzelfde.
Het spijt ze, ze meenden het niet, ze zullen het niet weer doen.
In 2009, als de werkeloosheid zijn hoogste piek haalt in 17 jaar...
...betaalt Morgan Stanley zijn werknemers meer dan 14 miljard dollar...
...en Goldman Sachs betaalde meer dan 16 miljard dollar.
In 2010 waren de bonussen nog hoger.
Waarom zou een financieel ingenieur vier keer meer betaald moeten worden...
...tot honderd keer meer, dan een echte ingenieur?
Een echte ingenieur bouwt bruggen...
...een financieel ingenieuw bouwt dromen.
En als die dromen, nachtmerries blijken te zijn...
...betalen andere mensen ervoor.
Voor decennia was het Amerikaanse financiële systeem stabiel en veilig.
Maar toen veranderde er iets.
De financiële industrie, keer zijn rug naar de sameleving...
...corrumpeerde onze politieke systemen...
...en dompelden de wereld in een economische crisis.
Tegen enorme kosten, hebben we een ramp vermeden, en we zijn herstellend.
Maar de mannen en instituten die de crisis veroorzaakten hebben nog steeds macht...
...en dat moet veranderen.
Ze zullen ons vertellen dat we ze nodig hebben...
...en dat wat ze doen te lastig is voor ons om te begrijpen.
Ze zullen ons vertellen dat het niet nog een keer gebeurt.
Ze zullen miljarden uitgeven om te hervormen.
Het zal niet makkelijk worden.
Maar sommige dingen zijn het waard om voor te vechten.
Vertaald, gesynct en gecontroleerd door: Algemeen
Resync: Goffini