Përkthyen: Andrea Dhimitri & Silvi Mema www.azfilma.com, www.titra.al & www.abisi.webs.com
Një fakt i vogël.
Ti do të vdesësh.
Pavarësisht përpjekjeve, askush nuk jeton përgjithmonë.
Më vjen keq që po tregohem kaq i hapur.
Këshilla ime është që kur të vijë koha, të mos të të zërë paniku.
Nuk të ndihmon shumë.
Them se duhet të prezantohem siç duhet.
Por gjithsesi herët ose vonë do të më takosh.
Sigurisht, që jo para kohës tënde.
E bëj atë një politikë për të shmangur jetesën.
Epo, përveç se ndonjëherë.
Një herë, shumë kohë më parë...
...nuk rezistova dot.
Ishte interesante.
Saktësisht nuk e di se ç'ndodhi me Lizëll Memingerin.
Por ajo tërhoqi vëmendjen time.
Mami.
Dhe kishte rëndësi për mua.
Do që të thuash disa fjalë?
Lamtumirë, i dashuri im.
HAJDUTJA E LIBRAVE
GJERMANI, SHKURT 1938
Ajo do të të mbante nëse do të mundej. Dhe ti e di këtë, apo jo?
Mbërritëm. Eja, Lizëll.
Tako prindërit e tu të rinj.
Eja.
Hans Huberman. -Heinrish.
Heinrish.
Ku është djali? -Vdiq.
Çdo të thuash? -Rrugës kur po vinim.
E varrosën pranë binarëve.
Na premtuan dy fëmijë me dy ndihma familjare.
Roza, s'mund t'ia hedhësh fajin fëmijës që vdiq. -Jo, ia hedh mamasë së tij...
...që i ka zvarritur në gjithë vendin pa i ushqyer dhe pa i larë.
Përpiqej të shpëtonte veten. -E pe vajzën?
E palarë.
Të gjitha ato që kanë thënë për komunistët është e vërtetë. Të pisët dhe budallenj.
Thërras sa të më dojë qejfi.
Eja.
Hajde.
Si e ka hallin ajo?
Madhëria Juaj!
Ç'shikoni, qurrashë!
Kjo është "Rruga e Parajsës". Shtëpia jote e re.
Oo, i dashuruar?! Vazhdojmë ndeshjen?
Të lutem, hyr.
Forca, merre.
Ç'duhet të thuash?
Na kanë dhënë një memece.
Shko lart.
Ku është?
Ai atje.
Është për ty.
Hans?!
Po, e dashur?
Mirëmëngjesi, Madhëria Juaj.
Mos i bjer më asaj.
Ç'duhet të thuash?
Faleminderit. -Fliska?
Dëgjomë këtu. Që tani e tutje më thirr "mami", në rregull?
Thuaje.
Mami. -Mirë.
Dhe atë derrin përtac atje...
...thirre "babi", kuptove? -Babi.
Kush të jetë?
Kush është?
Rudi Shtanjer, zonja Huberman. -Çfarë do?
Më tha mamaja që keni një vajzë tani.
E ç'të duhet ty? -Erdha që ta çoj në shkollë.
Ç'kanë këta njerëz që futin hundët në punët e të tjerëve?
'Tjeta, Rudi. -Ç'kemi.
Dhe ç'të bën të mendosh se je mjaftueshëm i mirë për vajzën time?
Rudi.
Edhe pak dhe mbush 12 vjeç.
Lizëll, haje supën dhe shko vishu.
Rri aty, ti qelbanik i vogël.
Nxito, Lizëll.
Të pëlqen të vraposh?
Me bast që të mund?
Askush s'më mund mua në gara.
S'para flet shumë, hë?
Ç'ishte kjo? Një e pështyrë për "po" dhe dy për "jo"?
Gëzohem që po e kuptojmë njëri-tjetrin.
Në të vërtetë mami nuk më tha që të vija të të merrja.
Thjesht, mendova se ke nevojë për disa miq.
Shumë faleminderit. -Rudi!
Çfarë po bën? -Asgjë, babi. -Shko në shkollë, pra.
Eja.
Dhe ti je?
Vajza e re e zonjës Huberman.
S'të thashë ty, Shtanjer.
Fol, vajzë.
Lizëll Meminger.
Merr shkumësin dhe shkruaje në dërrasë.
Forca, vajzë. S'kemi kohë gjithë ditën.
Shkruaje.
Pushoni.
Kthehu në vend.
Pushoni.
Idiote! Idiote! Idiote!
Hej, idiote! Di të lexosh?
Forca. Lexo një fjalë. Lexo diçka.
Idiote.
Po e vret atë.
Vë bast që nuk ishte sherri yt i parë.
Francin nuk e kishin rrahur kaq keq qëkur urinoi në drekën e Tomi Mylerit.
Nuk ishte dhe aq i zgjuar. -Ai është më budallai në shkollë.
Por rruhet.
E mban mend si të shkosh në shtëpi?
Vetëm se s'di të lexoj nuk më bën të jem idiote.
Mirë. Atëherë, po të ndjek.
Mund të bashkohesh me skuadrën tonë të futbollit, e di?
Boll u përpoqe të më bësh shoqen tënde sepse nuk do rri gjatë këtu.
E pse jo?
Po ja mbath. Prandaj.
Për ku? -S'ka ç'të duhet.
Mirë, ma thuaj ku. -Pse?
Që të vij me ty.
Nuk po kupton. E kam seriozisht.
Duhet të gjej nënën time.
Zonjën Huberman? -Jo, idiot. Nënën time të vërtetë.
Bukur. Dua ta takoj atë.
Ç'po bën tani? -Do bëjmë garë.
Me bast me një puthje që të mund. -E pse dua të të puth ty?
Nuk e di. S'ka rëndësi ajo. Unë kam për të fituar.
Deri në fund të rrugës.
Po nëse fitoj unë?
Nuk të duhet të më puthësh. -Asnjëherë?
Ç'rëndësi ka kjo. Nuk do rrish, apo jo?
Hej, hileqare!
Bëre me hile. -Edhe?
Të munda. -Jo.
Dolëm barazim. -Kjo do të thotë që e fitoj puthjen.
Ta harrosh puthjen.
Oh, Zot. Ajo ka për të të vrarë.
Kush?
Nëse mendon se do të jem dorë lëshuar me ty e ke shumë gabim. Më dëgjove?
Erdha për të të thënë "natën e mirë".
Ç'është kjo?
E jotja është?
Pse një vajzë kaq e mirë si ti lexon diçka të tillë?
Je e sigurt se është e jotja? -Nuk ka qenë e imja më parë.
E kishte vëllai im. -E kuptoj.
Vëllai yt...
...quhej Pitër Shtraus?
E di se çfarë shkruan?
Do që ta mësosh?
Edhe unë s'di të lexoj shumë mirë.
Duhet të ndihmojmë njëri-tjetrin.
Mirë?
Bëjmë mirë të fillojmë.
"Manuali i varrmihësit."
Ngrini flamuj të kuq për përpjekjen e Gjermanisë...
...duam të hapim rrugën drejt lirisë...
Për përpjekjen e Gjermanisë...
...duam të hapim rrugën drejt lirisë.
Nuk bëjmë pakte vëllezërish...
...me çifutët apo me jo-gjermanët...
...sepse manipulojnë lirinë...
...e gjermanëve.
KRISTALNASHT-SHTUTGART, NËNTOR 1938
Hape. Hape të thashë.
Valter.
Dëgjo, më tha që të merrja vetëm një.
Merr Maksin. -Jo, nënë.
Merr atë! Ik!
Nuk iki pa ty. -Po, do të ikësh.
Për shpirt të babait që do e bësh. -Nuk ka kohë për heroizma, Maks.
Një ose asnjë. Eja.
Dokumentet janë brenda.
Nuk kontrollojnë mirë, por edhe e bëjnë ndoshta.
Shko gjeje.
Më fal.
Kur më në fund u takova me shpirtin e Maks Vandenbergut...
...ishte momenti më torturues ndonjëherë.
Që po linte nënën e tij.
Ishte i pushtuar nga ajo ndjenjë e tmerrshme...
...për faktin se do të jetonte.
Xhesi Ouens është njeriu më i shpejtë në tokë. -Hej, kini kujdes ju të dy.
Çfarë po bën, babi?
Po punoj, si gjithmonë.
Kujtoja se do e lyeje jo ta kruaje.
Epo, biznesi i kruajtjes po rritet, Rudi.
Çfarë t'i bëjmë. -Llogaritar.
Jam krenare për ty. Ajo është e zgjuar, Rudi. -Po, zotëri.
Çfarë është një llogaritar? -Diçka që s'do të të duhet kurrë.
"Të urojmë...
...sukses...
...me...
...karrierën tënde...
...në biznesin...
E varrimeve.
Biznesin e varrimeve.
Ja dole. Libri yt i parë. Përgëzime.
Premtomë diçka, Lizëll.
Nëse vdes shpejt, sigurohu që të më varrosin mirë.
Në rregull? -Po.
Mos e kalo kapitullin gjashtë.
Mund të fillojmë përsëri?
Nesër.
Por, nesër është. -Fli tani.
Ai quhej Verner.
Eja. Kam një surprizë për ty.
Është errësirë këtu. -Ja sa të ndezim dritën.
Është një fjalor.
Disa nga fjalët qe kemi mësuar.
Shto sa të kesh qejf.
Është e jotja.
Faleminderit, babi.
Ai ja doli. U fut në histori.
Xhesi Ouens, i gjalli më i shpejtë në botë!
Hej!
Çfarë bën?
Do të mbetesh një nga ne? Edukoje tët bir, pra.
Përse?
Pse Xhesi Ouens? -Përse?
Ai është më i shpejti në tokë. -Si? Më i shpejti në tokë!
Djali është i çmendur.
Oh, më dhëmb. -Rri ulur, Rudi.
Ka edhe në veshë.
Barbara... -Mirë, merru ti me të.
Biri im.
Nuk mund të dalësh jashtë i lyer me të zezë, më dëgjove?
E, pse jo?
Sepse ti nuk do që të jesh zezak.
Pse? -Sepse kështu të them unë. Mirë?
"E dashur, nënë. Sot është ditëlindja e Fuhrerit.
Do të doja që të ishte e imja.
PRILL, 1939
Ndoshta do të vije të më takoje.
Më mungon gjatë gjithë ditës.
Ndonjëherë më duket sikur të shikoj nëpër rrugë.
Por, asnjëherë nuk je ti.
Nëna ime e re është si një stuhi. Gjithmonë e ashpër."
Hans, ku e le flamurin?
Nëse nuk e gjejmë, do të duket sikur duam të themi diçka.
Mirë, mirë. Po shkoj të shikoj në bodrum.
Zot i madh, me këtë!
Lizëll, e di që të pëlqen të rrish këtu
por s'mendon se duhet të dalësh edhe jashtë pak?
Po i shkruaj mamit një letër. -Shumë mirë.
Thuaji nga ana ime që të mos jetë kaq e bezdisur.
Jo asaj mamaje.
Kuptoj.
Çfarë po i thua?
Gjithçka.
Rreth teje, mamit dhe Rudit.
Mund t’ia dërgosh pak?
Epo... -Mund t'ia japësh gruas që më solli këtu.
Zonjës Heinrish? Po.
Jam i sigurt se do bëjë gjithçka për ta dorëzuar.
E gjeta.
P.S. Di të lexoj tani.
Pse u dashka t'i shkruajë mamasë së vet?
E ka nënë. -Epo, nuk do të harxhoj ca lekë
për vulën e një letre që nuk do të ketë përgjigje.
Çfarë duhet t'i thosha?
Hans? -Aleks.
Je gati të shkojmë, mik? -Sigurisht që po.
Lizëll! -Hajde, Lizëll. Do të na ikë parada.
E drejtë.
Hajde të shkojmë.
Ç'kemi, Rudi!
Gjatë këtij revolucioni nacional-socialist...
...me rritjen e kombit tonë, nuk duhet të ulim...
...vendosmërinë tonë për ta pastruar veten moralisht...
...dhe intelektualisht.
Edukimi, teatri, filmi, letërsia, shtypi...
...janë shtyllat e mbështetjes sonë...
...që i japin formë personalitetit unik të kombit tonë.
Prandaj jemi mbledhur këtu sot...
...për të liruar veten tonë nga e pista intelektuale.
Do të shfarosim sëmundjen...
...që ka pushtuar Gjermaninë në 20 vitet e fundit.
Do të shkatërrojmë çdo zinxhir...
...të ndërtuar për të na skllavëruar.
Do të luftojmë armiqtë tanë dhe nëse kjo është luftë...
...do jemi në krah të Fuhrerit tonë deri në fitoren e fundit.
Kjo luftë do e bëjë kombin tonë të restauruar...
...dhe do i sjellë fundin armiqve tanë.
Fundin e plutokratëve...
...fundin e komunistëve...
...dhe fundin e çifutëve.
Për Perandorinë tonë Gjermane...
...dhe për Fuhrerin tonë të dashur Adolf Hitlerin.
Përshëndesni për fitoren.
Hej, Xhesi Ouens.
Mos më bezdis, Franc. -Lëre rehat.
Të pëlqeu fjalimi, idiote? E dëgjove?
Ç'kishte atje? -Nëna jote ishte një nga ata, apo jo?
Komuniste. Këtë thanë ata. -Kush ata?
Edhe ti dukesh e tillë. -Përse e ke fjalën?
Nuk e kam me ty, Shtanjër. Ajo e di.
Digj një libër.
Ikni, digjni një libër.
Forca. Do ju vëzhgoj. Që të dyve.
Përse e kishte ai? -Për asgjë.
Lizëll.
Ku ishe? Të thashë të vije tek kisha.
Më fal, babi. -Ikim, tani.
Çfarë ke? -Asgjë.
Mos je sëmurë gjë? -Jo. Jam mirë.
Më thuaj. Ç'po ndodh me ty?
Çfarë dreqin është kjo?
E vodhe? -Më fal, babi.
Do i thuash mamit?
Babi? -Të pa njeri?
Të të them një gjë.
Ky do të jetë sekreti ynë.
Do e lexojmë siç bëmë me tjetrin.
Në bodrum. -Faleminderit, babi.
S'ka gjë tani.
Më mirë të kthehemi para se mami të shqetësohet. Nuk e duam këtë.
Lizëll, hajde.
Çfarë ke?
Lizëll?
Nëna ime nuk do të kthehet, apo jo?
Komuniste është ajo?
Kush ta tha këtë? -Është?
Fuhreri ma largoi?
Atëherë, e urrej Fuhrerin. -Jo.
S'mund ta thuash atë.
Kurrë mos e thuaj atë.
Më kuptove?
Ikim.
"Njeriu i padukshëm" nga H.G Uells. -Duket i mirë.
Kapitulli një.
"Ardhja e të huajit."
"I huaji erdhi në fillim të shku..."
"Shkurtit."
Vajzë e mbarë.
Kush është?
Babi, kush është?
Hans Huberman? -Po.
I bie akoma fizarmonikës? -Futu shpejt.
Babi! -Lizëll, shko në shtrat.
Kush është ky?
Maksi. Jo, jo.
Më ndihmo.
Do e ngjitim lart.
Lizëll, gjithçka është në rregull.
Arritëm.
Po i ngroh ca supë.
Kush është ai, babi?
Kam diçka shumë të rëndësishme për të të thënë, Lizëll.
Duhet ta dëgjosh.
Ajo nuk është fizarmonika ime.
Ai që e ka atë është i ati i këtij djaloshit.
E ke vjedhur? -Jo.
Jam kujdesur për të.
Ka vdekur ai? -Po.
Shumë vite më parë. Para se të lindje ti.
E pashë të vdiste.
Në luftë.
Ti ke qenë në luftë? -Po.
Babai i tij dha jetën... për mua.
Dhe i bëra një premtim familjes së tij...
...se nëse do i duhej ndihma ime, do e bëja. U dhashë fjalën.
Tani dua të më premtosh diçka.
Dua që të më japësh fjalën se nuk do i thuash askujt për vizitorin tonë.
Askujt. Asnjë shpirti. Madje, as Rudit.
E kam me vërtetë, Lizëll.
Asnjë shpirti.
Kuptove?
Po.
Njerëzit e zotë e mbajnë fjalën, Lizëll.
Ma premton?
Po, babi.
Të premtoj.
Fole me të? -Po.
Nuk duhet t'ia thotë askujt. -E di këtë gjë.
Mund t'i besojmë? -E kemi vajzë.
Është vetëm një fëmijë. -Roza.
S'kemi zgjidhje.
Ai duket si vdekja.
Mbase e ka harruar se ç'shije ka ushqimi.
Me se do e ushqejmë, kur ne s'kemi për vete? -Do t'ia dalim.
Do t'ia dalim.
Gjithmonë e kemi ditur se do vinte dita e kësaj.
Mund ta denoncojmë nesër.
Autoritetet do ta kuptonin.
Mund të themi që erdhi natën vonë... -Roza.
E di. -Ai erdhi tek ne.
I detyrohem familjes së tij. -E di.
Pra, kjo është e gjitha.
Do sillemi normalisht si gjithmonë.
Ç'kemi.
'Tjeta.
Kë po ëndërroje? -Nënën time.
Libri yt është ky?
Po.
Jo, në fakt...
...s'ka qenë i imi sa herë.
E ke vjedhur? -Jo.
Mund ta shoh? -Është...
S'është për fëmijë.
Mirëmëngjesi, Maks.
Je takuar me Lizëllin. -Lizëll.
Mos u shqetëso. Është një vajzë e mirë.
As edhe një fjalë.
Mirë, idiote.
Pse nxiton? -Duhet të shkoj në shtëpi.
Do të sfidoj.
Duhet të hyj brenda.
Çfarë do? Lejen time?
Jo. Vetëm sa po të them. -Mirë.
Shihemi, idiote.
Ku ishe? Je vonë! -Erdha sa më shpejt që munda.
I the gjë njeriu? -Jo, mami. -Roza...
Lizëll, ai po fle!
Të paktën dikush di sesi ta vlerësoj gatimin tim.
Më vjen keq. Më vjen keq.
Do të bëhet mirë?
Sigurisht.
Je shumë kureshtare. -Nuk doja.
Nuk ka gjë.
Përse bën fjalë? -Për Hitlerin.
Po fshihesh nga Hitleri? -Po.
Komunist je? -Jo, çifut.
Ai të largoi nga nëna jote? -Ka shumë mundësi.
Mos u shqetëso. Edhe unë qava shumë kur erdha për herë të parë.
Supa është e shpifur, apo jo?
Mbase s'e beson por është gjëja më e mirë që kam vjedhë ndonjëherë.
Lizëll.
Kam një punë për ty.
Dhe mos harro të numërosh lekët.
Të vish me shumën e duhur ose mos hajde fare.
Shtëpia e Burgermajsterit.
Je i sigurt?
Ke parë ndonjë shtëpi tjetër si kjo?
Njëherë ka darkuar me Fuhrerin.
Ju kam sjellë ndresat. -Eja brenda.
Vazhdo.
Prit.
Shumë faleminderit.
Pra, të pëlqejnë librat?
Hajde.
"Transportuesi i librave."
Rudi.
Më duhet të shkoj.
Kthehu sa herë të duash. Këtu do e gjesh.
Po, zonjë Herman.
Më thirr, Ilsa.
Si të të thërras unë? -Lizëll.
Je një vajzë e guximshme, Lizëll.
Eja këtu, idiote. -Më kap po munde.
Hej, idiote. E dëgjove?
Anglia na shpalli luftë. Jemi në luftë me Anglinë.
Jemi në luftë.
Anglia na shpalli luftë.
Ka qenë gjithmonë i njëjti emocion dhe nxitim për të luftuar.
Gjatë këtyre viteve kam takuar shumë djema të rinj
që mendonin se vraponin drejt armikut.
Por e vërteta ishte se po vinin drejt meje.
Po.
Bukur.
Faleminderit. Shumë faleminderit.
Herën tjetër shiko ku ecën.
Mos më bezdis, Franc.
Ç'ke, Xhesi Ouens? Kujtoja se të pëlqente të ishe zezak.
Kush është Johani?
Pëlqente shumë të lexonte. Dhe ishte i guximshëm, njëlloj si ti.
Ai është këtu. Gjithçka që ai dinte. E gjitha këtu. Në vendin e vet.
Nuk e gjetën kurrë trupin e tij.
Nëse do më tregonin një trup, do u kisha besuar atyre.
Por, si mund të dorëzohet një nënë?
Një nënë nuk heq dorë kurrë nga fëmija i saj.
Më duhet të iki.
Vërtet mendon se nëna më ka dashur? -Sigurisht.
Çdo nënë e do fëmijën e saj. Edhe ajo e Hitlerit.
Mendon se ai i shkruan asaj?
"I dashur, Fuhrer...
...po pres që yt atë të kthehet në shtëpi. Me dashuri, mami"
"I dashur Fuhrer, pastro rrëmujën." -"I dashur Fuhrer, kush t'i preu flokët?"
"Nuk do i mbash ashtu, apo jo?" -"Ç'e ke atë gjënë në buzë?"
"Mos ma ngri zërin mua!" -"Mos pështy më kur bërtet."
Hans, po i dalin plagë nga ndenja.
Atëherë, duhet të çohet dhe të lëvizë.
Nuk mund të vijë vërdallë. -Pse jo?
Sepse njerëzit do e shohin.
Nuk mund të rrijë i shtrirë gjithë kohës. Duhet të lëvizë. -Pse?
Sepse kështu them unë. -Roza.
Dhe ç'propozon ti? -Propozoj? Pa dëgjoje këtë.
Propozoj që ta zbresim poshtë.
E dimë që nuk është mirë.
Më vjen keq.
Mos kërko falje. Ju kam venë në rrezik të madh.
Është më shumë se ç'meritoj. -Mësimet e Lizëllit. Është një fjalor.
U përpoqa ta bëj më të rehatshëm me sa munda.
Më vjen keq, s'ka shtrat.
Nëse dikush e sheh, kupton?
Mund të vish të bësh mësimet e tua sa herë që të kesh qejf.
Sigurohu që të trokasësh më parë.
Këtu poshtë do jem. S'shkoj gjëkundi. Ta premtoj.
Mos më shiko ashtu.
Kandil deti.
Më thuaj, ku i ke mësuar ato fjalë?
Është sekret.
Po unë kujt do ia them?
Nga gruaja e Burgermajsterit.
Më lë t'i lexoj librat e saj. I kam fiksuar.
"Kujtesa është shkruesja e shpirtit." E di kush e ka thënë këtë?
Dikush i quajtur, Aristotel.
Mund të më bësh një nder? Mund ta përshkruash ditën për mua?
Si është koha jashtë? -Është me re. -Jo, jo, jo.
Përdor fjalët tënde.
Nëse sytë e tu do flisnin, çfarë do të thoshin?
Një ditë e zbehtë. -"E zbehtë." Mirë. Vazhdo.
Gjithçka ka mbetur mbrapa një reje.
Dhe dielli, nuk duket si diell. -Si duket?
Si një perlë argjendi?
Faleminderit. E pashë atë.
Po fshehim një çifut. -Johan?
Jo. Jam Lizëlli.
Ç'kuptim ka e gjitha kjo?
Të tha përse?
Nuk e kuptoj.
Ia kam hekurosur këmishat gjithmonë njëlloj.
Mbase nuk e përballon dot më. -Ata s'e përballojnë dot?
Ne s'e përballojmë dot.
Na iku një tjetër klient. Jemi katër gojë për t'u ushqyer.
Mirë, atëherë.
Që tani e tutje dy vakte do hamë, jo tre.
Nuk bëj dot më shumë.
Të kam bërë një kostum.
Dua që ta veshësh në ditëlindjen e 14-të.
Ti do jesh këtu atëherë, apo jo, babi?
DHJETOR, 1941
Hans! -Roza...
Të kërkoj, të lutem...
...mund ta qepësh gojën për pesë minuta?
Të solla diçka.
E sotmja është? -Po.
Dhuratë nga Franci. Ai djalë nuk e di sesa bujar është.
"Hitleri gati për të pushtuar Moskën."
Bota është çmendur.
Por... po e fitojmë luftën ne?
Maks?
Ku është parashikimi im i kohës?
Ti je plot të papritura.
Kam një ide.
Çfarë po bëni?
Jepi, jepi, jepi!
Maks.
Nuk kam më dëborë! -Kape, Maks!
Çfarë po bëni këtu poshtë ju, maskarenj?
Roza!
Ka një grua të nxehur në fushën e betejës! Jo, jo!
Jam i pambrojtur!
Kjo është gjëja më idiote që kam bërë ndonjëherë.
Dhe shiko sa e lumtur je.
Çfarë do bëjmë kur të shkrijë? -Do ta pastrosh ti, budallaqe.
Nuk do shkrijë. Është ngricë këtu poshtë.
S'e di si duron ti çdo natë. -Ju lutem, mos mendoni për mua.
Mos e thuaj atë. Të gjithë mendojmë për ty.
Këto janë Krishtlindjet më të bukura.
Këto janë Krishtlindjet e mia të para.
Tani e di se çfarë ke humbur.
Duhet të shkojmë të flemë. -Jo, babi. Të lutem.
Dëgjoje babin.
Ti mund të qëndrosh edhe pak. -Oh, ti je shumë i butë me të.
Të kam bërë një dhuratë Krishtlindjesh.
Është gjithçka kam.
Por... -Hape.
"Për Lizëllin...
...nga Maksi."
Çfarë thotë?
"Shkruaj."
Në fenë time...
...na kanë mësuar se çdo gjë e vogël...
...çdo gjethe, çdo zog...
...jeton sepse mbart fjalën sekrete për jetën.
Ky është ndryshimi ynë i vetëm nga një llambë balte. Një fjalë.
Fjalët janë jetë, Lizëll.
Gjithë ato fletë bosh janë që t'i mbushësh ti.
Zot.
Do vdesë ai? -Mbylle gojën!
Nuk do bëj biseda të tilla në shtëpinë time. Kuptove?
Nuk kemi ndenjur pa ngrënë për gati dy vjet që ai të vdesë.
Është faji im. -Pse është faji yt?
Ishte ideja ime ajo e ndërtimit të plakut të dëborës.
Pse e ndërtuam?
Sepse duhej.
Ti the që s'do shkoje gjëkundi, Maks.
Më premtove.
"Njeriu i padukshëm...
...nga H.G. Uells."
"I huaji erdhi herët, në Shkurt...
...një natë dimri...
...mes një ere të fortë dhe një dëbore të dendur.
Dëbora e fundit...
Dhe askush s'do e marrë vesh për ta...
...deri sa ai të vdesë.
Fund."
Maks?
Kapitulli 1.
Ilsa?
Sytë e fytyrave që pa në rrugë...
dukej sikur shikonin brenda tij dhe i shtonin ndjenjën e fajit.
Por gjërat i kishin dalë nga kontrolli.
Ai e kishte lënë veten të lirë...
...dhe po shkonte shumë shpejt drejt fatit të tij.
...ishte pluhuri i dyshemesë...
ndjenja se rrobat ishin më afër tij se saj...
dhe të kuptuarit e menjëhershëm se e gjithë kjo s'ia vlente."
Humbe ndonjë gjë? -Rudi!
Çfarë po bën?
Po të përgjoj. -Ma jep atë!
Pra, më lër ta gjej. Harrove ku është dera kryesore.
Duhet ta pranoj, budallaqe. Ke guxim të vjedhësh nga Burgermajsterat.
Ule zërin.
Nuk po vjedh. Po marr hua.
Çfarëdo që të jesh duke "marrë hua", do doja të më tregoje.
Nuk është ashtu siç mendon ti. -Atëherë, çfarë është?
Po marr hua libra. Kaq. -Libra? Je çmendur gjë?
Ne po vdesim urie dhe ti vjedh libra?
Mjaft e përdore atë fjalë.
Si thua për ushqim? Mendove të shihje ndonjëherë në kuzhinë?
Jo.
Do e kishim planifikuar më mirë po të më tregoje.
Më fal. S'mundja.
E di, për një mik të ngushtë, ti mban shumë përbrenda.
Çfarë do të thuash me këtë?
Kush është Maksi?
Kush është?
Lizëll!
Më thuaj çfarë po ndodh!
Më thuaj, budallaqe, kush është ai?
I dashuri yt? -Çfarë?
Kështu mendon ti? -Atëherë, çfarë?
Më thuaj, kush është? -Nuk mundem.
Pse jo?
Është sekret. -Nuk ke besim tek unë?
Nuk është ashtu, Rudi. Nuk mundem.
Nëse unë...
Nëse të tregoj, do duhet të largohem.
Babai do duhej të largohej.
Zoti e di ç'do i ndodhte atij.
"Atij"?
Po fshihni dikë?
Po fshihni dikë, apo jo? Lizëll!
Një e pështyrë, "po." Dy të pështyra, "jo."
E dija.
S'duhet ta dijë askush, Rudi.
E kam me të vërtetë. -Mund të kesh besim tek unë.
Mos u shqetëso.
Nuk do i them askujt. -Çfarë s'do i thuash askujt?
Ç’kemi, Shtainer. Ç’kemi, budallaqe.
Çfarë ke pas shpine? Ma jep.
Lëre të qetë atë! -Të thashë, ma jep!
Ma jep!
Çfarë ishte ai? Çfarë ishte? -S'ka ç'të duhet, gjerman.
Lëre atë!
Të erdhi fundi, Shtainer.
Do të të raportoj. -Për çfarë? Që mbaj ditar?
E di që fsheh diçka.
Eja!
Çfarë po bën? -E di se ku është! E pashë!
Është ngricë, Rudi. Do vdesësh aty.
Rudi!
Rudi?
Rudi!
Rudi?
Rudi, unë s'mund të notoj!
Rudi!
Të lutem!
E gjeta!
Rudi! Mendova se...
Nejse.
Më beson tani? -Po.
Atëherë, si thua për puthjen? -Eja. Do ngrish.
Natën e mirë...
hajdute librash.
Natën e mirë, peshk.
I tregova Rudit.
Këtu, jepi! -Jam këtu!
Shiko!
Çfarë po bëjnë ata?
Po kontrollojnë bodrumet. Ia kontrolluan kushëririt tim, mbrëmë.
Për çfarë?
Mund të vazhdojmë tani?
Jepini!
Këtu! Pasoje!
Je çmendur gjë?
Duhet të hyj brenda.
Oh, fantastike.
Ajo është vrarë.
S'e kemi ndaluar më parë.
Jam mirë.
Mami! -Pse po bërtet?
Ata po vijnë.
Cilët?
Po kontrollojnë bodrumet.
Hans, eja shpejt!
Çfarë ka? -Po vjen dikush.
Po kontrollojnë bodrumet.
Duhet ta fshehim.
Sille këtu, poshtë shtratit.
Maks!
Eja. Eja.
Të japin armë kur hyn në ushtri?
Mami!
Oh, Zot.
Hans, lëre!
Ullfi. Çfarë surprize. Si je?
Kërkon Hansin?
Hans!
Jo, jo, jo. Thjesht po kontrollojmë bodrumet.
Oh, Lizëll, do i sjellësh zotërisë...
...një gotë ujë? -S'ka nevojë.
Do mbaroj punë për një sekondë.
Duhet ta fashoni atë.
Oh, Zot, Lizëll! Po! Oh, do më bësh një nder...
të më sjellësh kutinë e mjekimit? Është tek ajo...
Ku është kurthi i njeriut?
Çfarë?
Dera për në bodrum.
Ah!
Ullfa.
Dëgjova që do vije. Isha duke punuar, po pastroja.
Nga kush e dëgjove?
Kush po mblidhte rrobat e lara?
Zonja Shnajder.
Ajo e përmendi.
Eja.
Ka ndonjë dritë këtu?
Po, sigurisht.
Duhet t'i hedh shumicën e këtyre gjërave.
S'do ta besoje se çfarë gjetëm në disa vende të bodrumit.
Oh, s'do më habiste.
Lizëlli luan gjithmonë këtu poshtë.
I them vazhdimisht të dalë jashtë për ajër të pastër.
Për çfarë bëhet kjo, gjithsesi?
Çfarë është kjo?
Furçat e mia.
Duhet të kujdesesh më shumë për to.
Lizëlli s'më dëgjon asnjëherë.
Akoma pa punë, Hans?
Nuk kam shumë.
Duhet ta kishe ndjekur këshillën time për t'u bashkuar me partinë.
Më pas, gruas tënde s'do i duhej t'i dilte bretku
duke larë rrobat e të tjerëve për të të ushqyer.
Apo jo, Roza?
Po.
Çfarë ke kështu ti?
S'kam dëgjuar të hedhësh poshtë ndonjëherë një mundësi për ta nxitur këtë.
Epo...
nëse ky s'do ishte aq dembel dhe do më ndihmonte...
do i jepja nxitjen që i duhet.
S'e di si jeton me të.
As unë.
S'është kurrë vonë për t'u bashkuar, Hans.
Pra, si është bodrumi ynë?
Plotësisht i pavlerë. Tavani është shumë i ulët.
Për çfarë?
Për strehim sulmi ajror. Çdo rrugë duhet të ketë një.
Duhet të kesh më shumë kujdes.
Po, zotëri.
Hans...
Po sikur ai të vdesë?
Nuk mund ta lëmë aty.
Aroma do na zbulojë.
Hans, kam frikë.
Shiko, nëse ndodh...
nëse ai vdes...
do e gjejmë një mënyrë.
Ai s'ka vdekur ende.
Në rregull?
Zonja Huberman?
Duhet të flas me Lizëllin.
Sigurisht. Lizëll?
Çfarë bëre me të, hajdute e vogël?
Çfarë, mami?
Mos më thuaj 'çfarë' mua.
Të kam thënë qindra herë
të mos e prekësh atë, por nuk dëgjon ti.
Vazhdoni punën.
Më fal.
Mami, çfarë ka?
Ka të bëjë me Maksin, apo jo?
Ai tha që të përkiste ty.
Kush e tha këtë?
Ai u zgjua.
Do jetojë!
Mami!
Kujdes.
Më fal nëse të vrava.
Nuk gjeta mënyrë tjetër për të ta thënë.
E di që ishte budallallëk. E di.
Jo, mami, nuk është.
Faleminderit.
Bën mirë ta heqësh atë buzëqeshje nga fytyra.
Kthehu atje...
dhe sillu sikur unë të jem shtrigë, mirë? Në rregull?
Po.
Ti e di që unë...
që unë...
Shko.
Të duhet ndihmë me buzëqeshjen?
Nëse të kap përsëri...
duke e bërë atë gjë,
do të të var prej këmbësh.
Më dëgjove, budallaqe? Më kuptove?
Maks!
E dija që do jetoje.
Me gjithë ato lexime, nuk më le të qetë.
Më ke dëgjuar?
Sigurisht.
Faleminderit.
Atëherë...
Si është Rudi?
Nuk e di.
Rudi është i bezdisshëm.
E vetmja gjë më e keqe se një djalë që urren është një djalë që të pëlqen, apo jo?
Lizëll, është sulm ajror!
Shko, atëherë.
Po ti?
Unë jam këtu. Do jem mirë.
Është bodrum, apo jo?
Më dëgjove, budallaqe? -Po, mami.
Ndërkohë që 10,000 shpirtra fshiheshin në frikë dhe dridheshin...
një çifut falënderoi Zotin për yjet që bekuan sytë e tij.
Është gjithçka kam.
Më vjen keq.
Po e ruaja për rikthimin e burrit tim, por...
Shumë faleminderit.
Ai është çifut. -Gjetën certifikatën e tij të lindjes.
Quhet "Lehman" me një 'n', jo me dy.
Ju lutem!
Djali im është në ushtri!
Po lufton për frontin!
Ju lutem. -Në makinë!
Ju lutem!
Ju më njihni.
Ju lutem!
Ju më njihni! Ju lutem!
Unë jam Gjerman!
Ju lutem...
Kam gjithë jetën që e njoh këtë burrë. E njohim të gjithë.
Ai është njeri i mirë.
Si quhesh ti?
Hans Huberman.
Ju lutem! Ai është njeri i mirë. -Sprapsu!
Babi!
Lizëll!
Rudi!
Rudi.
Mos lëviz.
Ç'po mendoja unë?
Ai më mori emrin.
Zot, çfarë kam bërë?
Solla fundin për ne! Solla fundin për ne!
Më fal, Roza.
Më fal.
Nuk e kuptoj.
Çfarë të keqe bëri ai?
U kujtoi njerëzve humanizmin.
Nuk mund të kërkojë falje ai?
Kujt?
Hitlerit?
Do ta marrin ata?
Nuk e di.
Por...
nëse vijnë dhe më gjejnë mua këtu...
do ju marrin të gjithëve.
Jo, Maks.
Duhet, Lizëll.
Më vjen keq.
Por ti më premtove.
Është për të mirën tënde.
Për familjen tënde.
Por ti je familja ime.
Ti më ke mbajtur gjallë, Lizëll.
Mos e harro kurrë këtë.
S'mund të humbas dikë tjetër.
Nuk do humbas për ty, Lizëll.
Do më gjesh gjithmonë tek fjalët e tua.
Aty do jetoj unë.
Maks...
të lutem.
Faleminderit.
Urdhëro.
Janë dy batanije dhe një palë çorape.
Dhe pak djathë i mirë që kam ruajtur.
Roza...
është i yti.
Eja. Lizëll.
Lëre atë.
Hans?
Po marr xhaketën.
Ju jeni Herr Shtainer?
Çfarë?
Kam ardhur të flas për djalin tuaj, Rudin.
Rudi Shtainer.
Ai jeton tek shtëpia ngjitur.
Çfarë doni prej tij?
Është përzgjedhur për trajnimin elitar.
Do fillojë në verë.
Më vjen keq, Barbara.
Hans Huberman?
Çfarë është "i rekrutuar"?
Shiko sa je rritur.
S'e kisha vënë re.
Do më mungosh.
Po largohen të gjithë.
Edhe Rudi.
Rudi do jetë mirë.
Kujdesu për mamanë, mirë? Nuk është aq e fortë saç duket.
E di.
Vajzë e mbarë.
Babi?
Kthehu në shtëpi.
Si të dukem?
Këpucët nuk të shkojnë.
Dhe fytyra.
Do vish?
Ku po shkon?
A nuk është e qartë? Po largohem.
E ke menduar mirë këtë gjë?
Po.
Nuk dua të vdes.
Ja, e mendova.
Rudi, ku do qëndrosh?
"Unë"? Çfarë ndodhi me "ne"?
Nuk mendoja se e kishe kaq seriozisht.
Si e quan këtë ti?
Ushqim i paketuar?
Ka ndonjë gjë tjetër aty përveç topit të futbollit?
Më mungon babai im.
S'e di as nëse është ende gjallë.
Nuk jam gati.
Dua të rritem para se të vdes.
Këtë donte edhe vëllai im.
Më vjen keq.
S'e kërkova unë këtë.
Kush do ta kërkonte?
E urrej Hitlerin.
Edhe unë.
E urrej Hitlerin!
-Hitleri është prapanicë majmuni!
Shporru, Hitler!
Ti je gjithçka kam , Rudi.
Le të shkojmë në shtëpi.
Bombardimet po bëheshin më të shpeshta.
Ndoshta, është e drejtë të thuhet
që askush s'mund t'i shërbente udhëheqësit më besnikërisht se unë.
Na ishte një herë fantazma e një djali...
të cilit i pëlqente të jetonte në hijet e gjërave...
që të mos trembte njerëzit.
Çfarë ishte ajo? -Kush po flet?
Çfarë po bën?
Po tregoj një histori.
Pse?
Djali i kujt?
Ajo po tregon një histori. -Ngrije zërin.
Filloje nga fillimi.
Na ishte një herë hija e një djali...
të cilit i pëlqente të jetonte në hije,
që të mos trembte njerëzit.
Ai duhet të priste motrën e tij, e cila ishte ende gjallë.
Ajo nuk kishte frikë nga errësira...
sepse e dinte që aty ishte vëllai i saj.
Vazhdo.
Natën, kur errësira hynte në dhomën e saj...
ajo i tregonte vëllait rreth ditës së saj.
I kujtonte atij se si ndihej dielli në lëkurë...
dhe si ndihej ajri kur merrje frymë...
Ose se di bora kishte rënë në gjuhën e tij. Dhe kjo i kujtoi asaj...
që ishte ende gjallë.
Zotërinj...
si jeni?
Shikoje këtë. Po rekrutojnë gjyshër.
Hej, plakush. Dhëmbët e tu janë ata?
Bashkë, ata u ulën në pyll...
dhe panë diellin të lindte.
Dhe ndërsa ai zhdukej përsëri në hije...
ajo e përshëndeti për herë të fundit.
Oh, Lizëll.
Maks?
Maks!
Budallaqe!
Çfarë po bën?
Maks?
Lizëll! -Maks?
E njeh Maksin? -Lizëll!
E njeh Maksin?
Maks?
E njeh Maksin?
Largohu prej këtu, vajzë budallaqe!
Lizëlll!
S'do të të harroj. S'do të të harroj.
S'do të të harroj, Maks.
Lizëll!
Dilni jashtë!
Lizëll!
I ngjan shumë babait, e di këtë?
Ç'të keqe ka kjo?
Asgjë.
Hej, budallaqe, do të luash?
Jo, sot jo.
Atëherë, le të vjedhim diçka.
Unë nuk vjedh. Marr hua.
Atëherë, të marrim hua biçikletën e Franc Dojçerit dhe të ikim prej këtej.
S'e sheh që po lexoj?
Je ende e inatosur me mua?
Për çfarë?
Që të shpëtova.
Jo, Rudi.
Ti je shumë i guximshëm.
Babi!
U ktheve!
Çfarë ka, bija ime?
Bija ime.
Është bukur të të dëgjosh tek luan përsëri.
Nuk dëgjoj mirë.
Po shkoj të shtrihen.
Mos rrini zgjuar deri vonë, ju të dy.
Mamaja më tha se çfarë bëre.
S'duhet ta kisha bërë.
Ndoshta duhej.
Vazhdoj të mendoj për Maksin.
Pyes veten ku mund të jetë.
Edhe unë.
S'jam i sigurt ç'kuptim pati e gjithë kjo.
Çdo gjë që ai kaloi.
Çdo gjë që ne bëmë.
Thjesht po tregoheshim njerëz.
Këtë bëjnë njerëzit.
Lizëll...
ti je rritur tashmë.
Gjithçka kam mësuar është se jeta nuk bën premtime.
Kështu që, bëja mirë të filloja.
Jam munduar gjithmonë ta injoroj...
por e di që gjithçka filloi me një tren...
dhe pak borë...
dhe me vëllain tim.
Jashtë makinës, bota ishte hedhur në një glob dëbore.
Dhe në një vend të quajtur rruga e Parajsës...
një burrë me zemër fizarmonike dhe një grua e fshehur pas gjëmimit...
prisnin vajzën e tyre të re.
Ai jetonte poshtë shkallëve tona si një buf i heshtur pa krahë...
deri sa dielli e harroi fytyrën e tij.
Libri notoi poshtë në lum...
si një peshk i kuq i ndjekur nga një djalë flokëverdhë.
Për Maksin, që më dha sy.
Natën e mirë, Lartmadhëria juaj.
Më ka pëlqyer gjithmonë imazhi im me drapër dhe pelerinë.
I errët dhe i frikshëm.
Fatkeqësisht, jam shumë i zakonshëm.
Askush nuk donte ta shkatërronte një rrugë me emrin e Parajsës.
Ishte një keqkuptim në hartë.
Nuk pati sirena atë mbrëmje.
Të parët ishin vëllezërit e Rudit.
I lexova ëndrrat e tyre të thjeshta.
Pastaj, putha mamanë e tij.
Dhe vodha ligësinë nga zemra e Franc Dojçerit.
Rozën e gjeta mes një gërhime.
Mund të betohem që e dëgjova të më quante maskara.
Pastaj ndjeva pendesën e saj që s'e kishte ndarë më shumë zemrën e saj të madhe.
Përsa i takon Hansit, shpirti i tij ishte më i lehtë se i një fëmije.
E ndjeva dëshirën e tij për një tingull të fundit në fizarmonikë...
dhe dëgjova mendimin e tij të fundit...
"Lizëll."
Këtu!
Shtyjeni.
Ma jep dorën.
Mami? Babi?
Babi?
Babi.
Rudi?
Budallaqe.
Lizëll.
Duhet të të them...
Mos fol.
Duhet ta them.
L...
Rudi?
Rudi, jo.
Rudi, zgjohu.
Rudi, jo!
Zgjohu, Rudi! Rudi, zgjohu!
Rudi, më puth.
Shpirti i Rudit erdhi vetë në krahët e mi.
Në punën time, unë i gjej njerëzit gjithmonë në më të mirën e tyre...
dhe në më të keqen.
Shoh shëmtinë dhe bukurinë e tyre...
dhe pyes veten se si një i vetëm mund t'i ketë të dyja.
Lizëll!
Maks!
Kam parë shumë gjëra të bukura.
Kam qenë në katastrofat më të mëdha të botës...
dhe kam punuar për maskarenjtë më të mëdhenj.
Dhe kam parë mrekullitë më madhështore.
Por, përsëri është ashtu siç thashë.
Askush nuk jeton përgjithmonë.
Kur më në fund erdha për Lizëllin...
u kënaqa në mënyrë egoiste ku mora vesh
që i kishte jetuar 90 vjetët e saj me mençuri.
Në atë kohë, historitë e saj kishin prekur shumë shpirtra.
Disa prej tyre i njoha gjatë rrugës.
Maksi, miqësia e të cilit zgjati pothuajse sa vetë Lizëlli.
Pothuajse.
Në mendimet e saj të fundit...
ajo pa një listë të gjatë të jetëve që ishin shkrirë me të sajën.
Tre fëmijët e saj.
Nipërit dhe mbesat e saj.
Burrin e saj.
Bashkë me ta, të shndritshëm si fenerë...
ishin Hansi dhe Roza...
vëllai i saj...
dhe djali, flokët e të cilit mbetën gjithmonë ngjyra e limonëve.
Doja t'i thosha hajdutes së librave
që ishte një nga shpirtrat e pakët...
që më bëri të mendoja se si do ishte të jetoja.
Por në fund, nuk kishte fjalë.
Vetëm paqe.
E vërteta e vetme që e di me siguri...
është se unë përndiqem nga njerëzit.
Përkthyen: Andrea Dhimitri & Silvi Mema www.azfilma.com, www.titra.al & www.abisi.webs.com