Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Wat mij, en de wereld heeft verbaasd…
…is dat de Duitsers mankracht…
…treinen, vrachtwagens en energie bleven inzetten…
…voor de vernietiging van de Joden tot op de laatste dag.
Als ze zes maanden voor het einde van de oorlog die energie hadden ingezet…
…om zichzelf te versterken, hadden ze het wellicht langer uitgehouden.
Maar het was belangrijker om de Joden te doden…
…dan de oorlog te winnen.
Tijdens WO II
en Adolf Hitlers Nazi-Duitsland land na land veroverde
werden Europese Joden hun rechten ontnomen, in getto's gedwongen
naar concentratiekampen gedeporteerd en vermoord.
Zelfs in 1944, toen duidelijk werd dat Duitsland de oorlog zou verliezen
gaven Hitler en zijn aanhangers hun oorlog tegen de Joden niet op.
Z'n troepen bleven de grootste overgebleven
Joodse bevolking in Europa, de Joden van Hongarije, uitmoorden.
Dit is het verhaal van vijf Hongaarse overlevenden
tijdens het laatste jaar van WO II.
Ik ben opgegroeid in het dorp Polyana in de Karpaten.
Het was een klein stadje met twee hoofdstraten.
Dit leidt helemaal naar… Daar staat een kerk…
Er was een postkantoor, een stadhuis, een kerk en een synagoge.
Iedereen kende elkaar.
Het was prachtig.
Ik woonde in de stad Oezjhorod.
Het was een kleine stad…
…maar het voelde als een grote, kosmopolitische stad.
Hier was een kleine broodjeszaak, hier en…
Hier aten we 's middags een broodje.
We woonden in Sárvár.
Het is in Hongarije, dicht bij de grens met Oostenrijk.
Elke dag brachten de boeren hun producten uit de naburige dorpen…
…in grote manden…
…die ze op hun hoofd of schouders droegen.
Szaszovo was een kleine gemeenschap…
…van 3000 mensen.
Geen elektriciteit, geen voorzieningen.
Dus ik leidde een heel simpel, saai leven. Niets spannends.
Maar Boedapest, waar ik uiteindelijk heen ging, was heel anders.
Het was een enorme aanpassing.
Ik keek naar deze stad en zei: 'Wauw.'
Ik snapte niet hoe zoiets kon bestaan.
Boedapest was een prachtige stad van wereldklasse…
…gelijk aan Wenen, Parijs of Londen. Een grote Europese hoofdstad.
Dit prachtige parlementsgebouw…
…zag het beste en het slechtste in de Hongaarse geschiedenis.
Het grootste deel van de Joden in Boedapest…
…was totaal geassimileerd, diep vaderlandslievend…
…en enorm trots op hun Hongaarse culturele erfgoed.
Er waren ongeveer 800 Joodse families in onze stad…
…en ik schat 10,000 of 11,000 niet-Joden.
Ik had niet-Joodse vrienden. Ik ging uit met niet-Joodse jongens.
M'n ouders hadden niet-Joodse vrienden.
We voelden ons ook heel Hongaars.
Niet alleen joods.
Dus het jodendom was onze religie…
…maar we waren Hongaren.
Op 2 augustus 1934 zweren officieren en manschappen de eed van trouw…
…niet alleen aan Duitsland, maar aan Hitler persoonlijk.
Terwijl Hitlers heerschappij over Duitsland absoluut werd…
…beloofde Hitler het gealarmeerde buurland Oostenrijk dat het veilig was.
In 1938, toen ik tien was…
….kocht ik mijn eerste krant en ik zag de krantenkoppen:
'Hitler marcheert Oostenrijk binnen.'
En ik voelde dat dit historische moment een enorme impact zal hebben…
…op de levens van Hongaarse Joden, mijn familie en mijzelf.
Duitsland valt Polen en Danzig binnen.
Warschau wordt beschoten en gebombardeerd.
Polen ligt in puin.
POLEN BEZET
Er kwamen vluchtelingen uit Polen naar Hongarije…
…en de meeste Joodse families haalden vrijdagavond in de synagoge…
…deze mensen naar huis voor onderdak.
Ze brachten verhalen mee.
En ik herinnerde me vaak…
…dat we ze niet geloofden.
Ik hoorde een gesprek tussen mijn vader en een man…
…die vertelde wat de nazi's in Polen doen.
En één ding zal ik nooit vergeten…
Hij zei dat de nazi's onze joodse baby's meenamen…
…en ze bij de benen doormidden scheurden…
…en ze in de Dnestr gooiden, een rivier in de Oekraïne.
En later, natuurlijk…
…werden de verhalen erger…
…en hoorden we over massaschietpartijen en massagraven.
Maar er was een soort naïef…
Ik haat het woord, maar ik moet het woord gebruiken…
…patriottisch gevoel, dat wij Hongaren zulke dingen niet doen.
Hitler was in Duitsland, dus wat er daar gebeurde, had geen invloed op ons.
We waren er ver vandaan.
Er waren twee oorlogen.
Er was een militaire oorlog…
…en hand in hand met die oorlog was een tweede oorlog:
de oorlog van de SS tegen de Joden.
De duistere kant van het Hongaarse nationale karakter werd duidelijker.
De Jodenvervolging werd steeds duidelijker.
Joden verloren hun baan, hun bedrijven.
Er was een Hongaarse nazi-beweging, de Pijlkruisers en dit werd natuurlijk…
…de meest gehate en gevreesde groep voor Hongaarse Joden.
Mensen vragen zich af: waarom deden we niets?
We zijn niet gevlucht. We verstopten ons niet.
Nou, het gebeurde niet meteen.
Het gebeurde heel langzaam…
…dus elke keer als er een nieuwe wet uitkwam of beperking…
…zeiden we: 'Het waait wel over.'
Hitler nam op 19 maart 1944 Hongarije in.
Ik was 16.
19 maart 1944.
De Duitsers kwamen binnen, de SS kwam binnen, in onze stad.
Twee motoren was het hele nazi-regime dat onze stad bezette…
…omdat ze daar waren met de mensen die daar woonden en hun vuile werk deden.
De meesten waren mensen waarvan we dachten dat ze onze vrienden waren…
…maar ze keerden zich van de ene dag op de andere tegen ons en liepen over.
En de volgende beperking was…
…dat je niet op straat kunt lopen zonder de Jodenster.
We hoorden dat ze in Duitsland de Jodenster op moesten…
…voordat ze werden meegenomen. En in Polen gebeurde dat ook.
Dus toen waren we bezorgd.
Ik droeg geen Jodenster…
…en werd gepakt.
Ik werd in een werkkamp gezet…
…ten noorden van Boedapest, waar een belangrijke spoorbrug was.
En het was onze taak om de spoorwegen te repareren…
…de rails, de bruggen, non-stop…
…terwijl de Britten en Amerikanen ze dag en nacht bombardeerden.
Natuurlijk waren we bang dat we zouden sterven.
Maar we hoopten ook…
…dat de Amerikaanse en Britse bommenwerpers hun doelen zouden raken…
…en deze brug zouden vernietigen, want dat was de manier om Hitler te verslaan.
Ik ontsnapte uit dat werkkamp…
…en ging bij het Hongaarse verzet.
En de volgende verordening was dat we 25 kilo moeten inpakken.
En eerst begrepen we het niet. Wat neem je mee?
Denk aan je huis, je eigen huis.
Wat zou je meenemen, 25 kilo?
Wat is 25 kilo?
Hoeveel is 25 kilo?
Neem je de kussens mee? Je dekens?
Neem je je servies mee? Neem je…
Wat neem je mee?
Bij het inpakken…
…wilde ik iets meenemen wat me aan betere tijden herinnerde.
Ik was erg depressief en bezorgd.
En dus kwam ik een badpak tegen…
…een badpak dat mijn vader me had gegeven.
Ik wil dit niet.
Na een van zijn zakenreizen, drie jaar eerder…
…kwam mijn vader thuis.
En hij bracht ons altijd iets…
…voor mijn zus en mij.
En…
We vroegen altijd: 'Wat heb je meegenomen?'
En hij opende een doos…
…en uit de doos kwam dit mooie badpak.
Het had een glanzende satijnen afwerking…
…en een print van kleurrijke bloemen.
En toen ik 's middags de laarzen van de soldaten op de trap hoorde…
…rende ik terug en trok dit badpak aan onder mijn jurk.
En zo ging ik weg.
Ze trapten de voordeur in. Ze kwamen binnen. Ze gaven ons een paar minuten.
Ze zeiden een half uur, maar het was geen half uur…
….om onze waardevolle spullen te pakken…
…en ze marcheerden ons het huis uit.
Ik kon me niet voorstellen dat ze mensen uit hun huizen haalden…
…omdat ze joods zijn.
Onze zogenaamde vrienden en buren…
…stonden langs de weg…
…en ze schreeuwden:
'Het is tijd dat je oprot. We hoeven geen Joden hier.
We moeten van jullie Joden af.'
Ik stond daar en kon mijn ogen niet geloven.
De mensen met wie ik naar school ging, hun kinderen, we waren vrienden.
We deelden ons leven.
Waarom zijn ze zo vijandig? Waarom haten ze ons ineens?
Het is alsof je leest over toen de Joden uit Egypte vertrokken.
We droegen al onze bagage mee.
De kussens en dekens zitten in bundels vastgebonden.
En wij kinderen hielpen dragen. En ik schaamde me zo.
We wilden geloven dat ze ons naar Duitsland zouden brengen om te werken.
We wilden het geloven.
En toen zat het hele Europese jodendom al in kampen…
…wat we niet wisten.
Het verzamelen, het getto's opzetten en deportatie…
…vonden plaats binnen 12 weken.
Nergens anders werden de deportaties uitgevoerd…
…met de barbaarsheid en snelheid die het in Hongarije had.
Ze zeiden dat we naar een getto gingen…
…en dat woord kenden we niet.
Het is geen Hongaars woord.
We wisten niet waar we waren.
's Ochtends, toen we wakker werden…
…besefte ik dat we in een steenfabriek zaten.
Een baksteenfabriek.
En in april regende het. Veel.
En we moesten…
We moesten steeds nieuwe lakens. Die waren ons dak.
En we waren altijd nat.
Er waren duizenden mensen, omdat ze uit de hele provincie kwamen.
En er liepen overal bewakers rond, met honden, grote Duitse Herders…
…heel strak aangelijnd.
Hier stonden al die hutten vol mensen.
Weet je waar jouw hut stond? -Ja.
Mijn hut stond hier, waar deze stapels stenen staan.
Op een dag kondigden ze aan…
…dat iedereen die in Tokay wil werken…
…op de wijngaard om wijn te maken hier moest komen.
…en iedereen ging vrijwillig en enthousiast de trein in…
…want dit was een hel.
En in een wijngaard werken was een hemel vergeleken met dit.
We werden naar het station gebracht door de Hongaarse soldaten.
Mijn moeder zei tegen me:
'Ik heb diamanten in de zoom van je rok genaaid.
En als je niet genoeg te eten hebt, koop je daarmee brood.'
Toen we op het station aankwamen…
…beseften we dat we niet met passagierstreinen gingen.
De veewagens stonden op ons te wachten.
Mijn vader zei: 'De andere treinen zijn op omdat het oorlog is.
Ze hebben geen andere. Ze moeten gebruiken wat ze hebben.'
Iedereen die te langzaam ging, werd geslagen.
Toen ze de deuren sloten, hoorde ik die klap aan de buitenkant…
…als een grendel die ons insloot.
Het was niet meer normaal.
Ik geloofde niet dat er geen andere treinen waren.
In Boedapest werd het erger.
Ik moest aan niet-Joodse papieren komen.
Ik bestond niet als Jood.
Ik zou zijn doodgeschoten, vermoord.
Je werd 24 uur per dag opgejaagd…
…en je wist nooit of wie je ook tegenkwam…
…echt aan jouw kant stond.
Zonder Wallenberg…
…hadden ik en de andere tienduizenden het nooit overleefd.
Raoul Wallenberg arriveerde, toen heel Hongarije…
…met uitzondering van Boedapest, al vrij was van Joden.
Hij ging naar Boedapest in een tijd dat de Joden op 't platteland…
…al in veewagens werden gezet en uit Hongarije waren verscheept.
En hij besloot zich bij de Zweedse ambassade aan te sluiten…
…met als enige doel Joodse levens te redden.
Door zogenaamde Zweedse beschermende paspoorten uit te geven…
…verklaarde hij dat de persoon die dit document had…
…na de oorlog naar Zweden wilde gaan.
Dit was pure fictie, maar in de chaos en de verwarring van de oorlog…
…werkte dit wonderbaarlijke, waardeloze stuk papier.
Verscheidene van ons traden op als distributeurs…
…om dit valse paspoort af te leveren aan mensen in beschermde huizen.
Wallenberg huurde grote flats…
…en plaatste een Zweeds bord dat alle inwoners onder de bescherming…
…van de koninklijke Zweedse regering stonden.
Ik verbleef op St. Stephen Park, nummer 25.
De meeste van deze huizen waren huizen uit de hogere middenklasse.
In 'n appartement met drie slaapkamers…
…woonden vier tot zes mensen voor de crisis…
…en werd ineens een krot…
…met 60, 70 mensen.
Heel ongemakkelijk.
Het was erg ongemakkelijk, schat…
…maar belangrijker nog, het was erg gevaarlijk.
'Beschermd huis' is de verkeerde benaming…
…omdat veel mensen die in die huizen woonden…
…naar de Donau werden gebracht en gedood.
Het was niet moeilijk om in de beschermde huizen te komen.
Soldaten gaven er niet om.
Ze stonden buiten. 'Ga naar binnen.'
Maar om eruit te komen…
Dat was heel moeilijk.
Als Duitse soldaten of Hongaarse nazi-soldaten achterdochtig werden…
…moesten we onze broek uittrekken…
…omdat wij de enige mensen waren die besneden waren.
Op een dag had ik op mijn lichaam de valse paspoorten gebonden…
…die ik aan deze mensen gaf, zodat ze het gebouw uit konden…
…en ik maakte een rekenfout.
Ik ging door de riolering. Ik wist wanneer ik weg moest.
En ik heb een fout gemaakt.
In plaats van midden in het gebouw te komen…
…kwam ik voor het gebouw uit…
…waar twee soldaten zaten, die het gebouw bewaakten.
Ik rende zo snel ik kon…
…en stak de straat over.
Ze deporteerden een groep Joden.
Niet wetende waar ze heen gingen…
…sprong ik ertussen en dacht:
ik kwam al zo vaak in de problemen, ik kom er wel weer uit.
Nog één ontsnapping.
Vijf dagen later waren we in Buchenwald.
We zaten vijf dagen in de trein.
Zittend op een hoop bagage die we daarheen droegen.
Er zaten 120 man in de veewagen waar ik in zat.
Samengeperst als sardientjes en het is erg heet.
Ze hadden één emmer als toilet.
En opeens waren de emmers vol en de geur was ondraaglijk.
Ze openden nooit de deuren om naar de wc te kunnen.
Ze gaven ons nooit water. Ze gaven ons nooit eten.
Kinderen schreeuwden dat ze naar huis wilden.
'Waar brengen ze ons heen?'
Geen antwoorden.
Het was totale duisternis.
Het licht sijpelde alleen door de kieren van de veewagen.
Mijn vader vond een kier in de veewagen.
Hij keek naar buiten en zei hardop:
'We gaan niet naar de wijngaard…
…want we zijn net de grens over en gaan richting Polen.'
Toen hij Polen zei…
…herinnerde ik me de man met het verhaal over wat ze met kinderen doen.'
Ik hield m'n broertje vast. Hij was tweeënhalf. Ik trok 'm dicht tegen me aan.
Ik zei tegen mezelf:
Ik laat hem niet gaan. Ze zullen hem nooit van me afpakken.
Toen ze de deur openden…
…viel het licht opeens naar binnen.
En omdat je je ogen vier of vijf dagen dicht had…
….of aan het donker gewend was, word je bijna verblind.
We waren zo blij, omdat we lucht kregen.
We zouden naar de wc gaan als normale mensen…
…water krijgen en misschien eten.
En iedereen vroeg: 'Waar zijn we? Hoe heet het hier?'
En het was een vreemde naam.
Auschwitz.
We stopten hier.
Hier was… de selectie.
Je staat in een rij… -Duizenden mensen…
…dicht bij elkaar en er is verwarring en lawaai.
En dan… Niet bewegen, niet…
Zoals soldaten, die in het gelid staan.
En in het midden liep de SS…
…om ons te controleren.
Heel dreigend, met de honden.
In een enkele rij of naast… -Vijf.
Vijf op een rij.
Dat was makkelijk te tellen. Vijf.
Toen ik uit de veewagen sprong…
…wist ik meteen dat wat ze ons beloofd hadden…
…of verteld hadden, leugens waren.
En je ziet veel mensen rennen in gestreepte kleren, met geschoren hoofd.
Omringd door nazi-soldaten en gemene honden.
En ze schreeuwden en schreeuwden.
'Schiet op. Laat je bagage achter. Laat alles achter.'
Opeens was er een scheiding…
En mijn moeder en mijn…
…mijn moeder en…
…en mijn broer en mijn zus…
Ze hield mijn broertje in haar armen, op één arm…
…en mijn zus van vier en een half jaar aan de hand. Ik aan de andere hand.
Zo liepen we naar…
Ze dreven ons naar die bestemming.
Als de transporten binnenkwamen…
…werden de mensen gesorteerd.
Het was een heel eenvoudig proces.
De mensen moesten in een lange rij staan.
Aan de voorkant van de rij stonden artsen, die zeiden:
'Deze is te oud, meer dan 50.'
'Deze gaat naar rechts, die naar links.'
Mijn moeder werd op het station geselecteerd…
…en ging naar links en mijn zus en ik gingen naar rechts.
Mijn moeder werd…
…rechtstreeks van 't station naar de gaskamers gebracht.
Toen mijn zus en ik in het kamp werden geregistreerd…
…leefde mijn moeder al niet meer.
We werden naar een kleedruimte gebracht.
We hoorden dat we hierna zouden gaan douchen…
…na deze vreselijke reis om op te frissen…
…en dan zou ons werk worden toegewezen.
We moesten onze schoenen in de ene hand nemen en onze kleren in de andere.
En ik herinnerde me de diamanten.
En ik greep mijn blauwe rok en in de menigte…
Ik haalde de diamanten eruit en hield ze in mijn handen…
…en ik had geen kleren aan.
Ik weet nog dat ik me uitkleedde met de rest…
…en daar stond ik, in het badpak.
Ik had een voorgevoel.
Ik had het gevoel dat als ik dit badpak uitdeed…
…als ik dit badpak achterlaat…
…dat alle mooie herinneringen die aan dit badpak verbonden waren…
Ik herinnerde me hoe ik rond het zwembad liep…
…en hoe de jongens naar me floten en mijn vriendinnen zo jaloers waren.
En nu doe ik het uit en laat ik het hier.
Alles wat iets voor me betekend had, zou ik achterlaten.
Ze zeiden steeds…
…dat je alle waardevolle spullen moest achterlaten.
Daar hadden ze een plek voor.
Ik hield de diamanten bij me, want dat was om brood te kopen.
Ik stopte ze in mijn mond.
En toen ik naar voren liep…
…zag ik hoe ze in de monden van mensen keken…
…maar ik kon geen kant meer op.
Ik kon ze niet afgeven. Dat werd mijn dood.
Waarom liet ik ze niet achter?
En ik had ze in mijn mond. Ik wist niet wat ik moest, dus ik slikte ze door.
We liepen de doucheruimte in…
…en de kleedruimte achter ons ging op slot…
…en een groep soldaten kwam binnen en verwijderde al onze spullen.
We douchten ons onder een miezerig straaltje en toen…
Aan de andere kant was een deur…
…naar de binnenplaats aan de andere kant van dat gebouw.
En bij de deur lag een stapel kleren…
Iedereen moest één kledingstuk kiezen.
We wachtten tot middernacht…
…en toen lieten ze ons in een van deze houten barakken lopen.
Duizend mensen in één barak.
Als één persoon zich omdraaide, moest iedereen zich omdraaien…
…omdat we zo dicht op elkaar zaten.
Ik werd altijd zo koud wakker…
…en ik…
…had terugkerende dromen…
…dat ik thuis was…
…dat ik het koud heb…
…maar mijn vader komt me troosten, dus…
En dan word je wakker.
Van een fluitje.
Het is donker buiten.
En dit is de hel van de waanzin.
We zagen een groep van zo'n 20 mannen door het kamp komen…
…en ik keek naar ze toen ze voorbij marcheerden.
Misschien ken ik iemand.
En opeens herken ik mijn vader.
En m'n eerste gedachte was om me te verstoppen.
Het was zo pijnlijk om hem te zien…
…met zijn geschoren hoofd en zijn uniform, als een gevangene.
Deze man die iedereen hielp…
…de aardigste mens ter wereld.
Ik kon me niet voorstellen hoe hij zich zou voelen als hij ons zag…
…met geschoren hoofd en die vodden.
Dus ik wilde me verstoppen, zodat hij me niet kon zien.
En op dat moment zagen we elkaar.
En ik zag zijn tranen over zijn wangen rollen.
Dat was de laatste keer dat ik mijn vader zag.
Ik zag vrachtwagens aankomen…
…en hoorde geschreeuw in de wagens…
…en ik zag twee kinderen uit de vrachtwagen vallen.
En de wagen stopte…
En de vrachtwagens…
En er kwam een SS-er uit…
…en hij pakte de kinderen zo op.
En hij sloeg hem tegen de wagen…
…en het bloed stroomde uit het kind en hij gooide 'm in de wagen, dus…
Vanaf dat moment praatte ik niet meer met God.
Ze zeiden dat we 'n nummer zouden krijgen.
Een gevangene-nummer.
Natuurlijk dachten we dat we dat…
…op onze kleren zouden krijgen.
Ze zetten tafels neer.
En aan elke tafel zaten een paar bewakers…
…met enorme boeken voor zich.
We gingen ervan uit dat ze onze naam erin zouden zetten…
…en het nummer dat ze ons zouden geven.
En toen beseften we dat ze dit nummer op ons lichaam…
…zouden zetten.
Op onze armen.
Ze deden druppels in de ogen van vijf van ons.
We wisten niet waarom. Ze zeiden niks. En ze zetten ons in de kerker.
Ze sloten ons daar op…
…en we stonden tot onze enkels in het water, dicht op elkaar…
…en het leek eeuwig te duren.
Het leek wel een eeuwigheid. Ze hebben de deur nooit geopend.
Ze gaven ons nooit iets te eten of te drinken.
Dus dronken we 't water waar we in stonden. En gebruikten het als toilet.
En toen openden ze de deur en namen ze ons mee.
Ze brachten ons naar de binnenplaats…
…en onderzochten onze ogen.
En sommigen konden daarna een paar dagen lang niets zien.
Ze namen ons mee terug naar de barak…
…en we kwamen er later achter wat ze deden.
Ze wilden de kleur van onze ogen veranderen.
Voor degenen die experimenten op mensen wilden doen…
…was dit een nuttige werkplek.
Er zijn veel experimenten gedaan in Auschwitz…
…om vrouwen te steriliseren…
…specifiek Joodse vrouwen, om het Joodse ras te verminderen.
Zo gemakkelijk mogelijk.
Deze vrouwen gingen dan terug naar het kamp.
Soms werden ze meteen overgeplaatst…
…omdat ze zogenaamde 'geheimdragers' waren.
Ze voerden tests uit, stuurden ze terug naar Birkenau en vergasten ze.
Op een dag kwam een gevangene me vragen…
…of ik wat invloed kon aanwenden…
Of er iets kan worden gedaan om ze niet naar de gaskamer te sturen.
De enige manier om dat te doen was door ze meer te laten testen.
Om ze te redden moesten we onschadelijke testen op ze doen.
Dit was wat we wilden doen en dat is ook gelukt.
En daardoor werd ik vrijgesproken…
…in Auschwitz.
Na vier en een half jaar van de oorlog overleefd te hebben…
…werden de Hongaarse joden vermoord in het laatste hoofdstuk…
…van Hitlers oorlog tegen de Joden, toen de leiders van de wereld…
…al op de hoogte waren van alle details van Auschwitz.
We kwamen in Auschwitz aan…
…tijdens de Eindoplossing…
…toen hij al wanhopig was.
Hitler was de oorlog aan het verliezen.
Maar hij wilde de oorlog tegen de Joden niet verliezen.
Het sadisme, de wreedheid…
…de irrationaliteit van de Duitse en Hongaarse nazi's…
…om de resterende Joodse bevolking te doden toen de oorlog voorbij was.
Terwijl ze punten hadden kunnen scoren…
…door beschaafder te zijn tegenover deze mensen…
…maar dat kwam niet bij ze op, omdat hun haat zo sterk was.
De nazi's hebben treinen en andere transportmiddelen…
…die van nut waren voor de Duitsers omgeleid, om Joden te deporteren…
…om de Eindoplossing af te ronden.
Toen ik in Auschwitz was…
…kwamen er twee, drie transporten per dag.
Met duizenden mensen.
Binnen zes weken werden…
…meer dan 438,000 Hongaarse joden naar Auschwitz gedeporteerd.
De gaskamers, de crematoria konden het niet aan.
De SS moest speciale kuilen graven…
…om de lijken te verbranden…
…met hun eigen vet als brandstof.
Ik zag hoe ze mensen in deze vuurkuilen gooiden.
Ik zei tegen mezelf: er is iets mis met me. Ik verlies mijn verstand.
Ik kon het niet geloven.
De massagraven waren…
…ongeveer acht bij tien of tien bij tien meter breed.
Het hout lag op de bodem en werd in brand gestoken.
Toen werden de lichamen op het vuur gegooid. Dat was alles.
Als het vet verbrandde, werkte het graf.
Toen werden er steeds meer lichamen op gegooid.
Heel eenvoudig.
Hoe uitgestrekt is dit.
Hoe kunnen mensen, normale mensen, teruggaan…
…na hun werk hier?
Of dit plannen?
Iemand moest het plannen.
Iemand moest de ingenieur zijn.
Iemand moest deze efficiëntie in kaart brengen.
Maar de hele tijd dat ik in het kamp was tijdens het experiment…
…bij elke selectie, slikte ik de diamanten in.
Elke keer als ik ze inslikte, moest ik ze terug vinden.
We mochten één keer per dag naar de latrine…
…en ik zat nooit op het gat omdat ik mijn diamanten moest zoeken.
En toen de SS-vrouw langs de deur liep en ze me in de hoek zag…
Ik had de diamanten al in de hand. Meestal wachtte ik tot…
Op de terugweg spoelde ik ze af in de modder…
…of als er geen modder was, in de soep die we kregen.
Maar nu moest ik ze wel inslikken.
Mijn god, dit is de latrine.
Mijn god.
Hier was ik met m'n zus…
…met Edith naast me.
Edith fluistert tegen me en zegt:
'Het is bijna sabbat. Het is vrijdag.'
Hoe we de sabbat in ons huis vierden…
…met eten, zingen en bidden…
…en het aansteken van de kaars.
En ik zei tegen haar: 'Waarom vieren we het niet in de latrine?'
We renden terug naar achter en begonnen onze sabbatceremonie…
…en we begonnen te zingen.
En terwijl we de melodie zongen…
…kwamen er andere kinderen bij en zongen met ons mee.
Iemand uit Nederland. Er was iemand uit Duitsland.
Iemand uit Hongarije, Tsjecho-Slowakije. Iedereen bij elkaar.
En ineens verenigden de Hebreeuwse liederen, de gebeden, de sabbat…
…ons in de latrine van Auschwitz.
Mensen konden niet tegen die pijn…
…de omstandigheden, de honger en de luizen.
De luizen waren zo groot als de nagel van mijn pink. Ze zaten vast in ons lichaam…
…en we leden pijn door het krabben en de infecties.
Dus als de stroom aanging…
…renden ze naar het prikkeldraad om zelfmoord te plegen.
En dan straften ze ons. Voor elke man die dat deed…
…schoten ze honderd gevangenen dood…
…waar wij bij stonden, als voorbeeld.
Ze lieten ons niet eens sterven als we dat wilden.
En toen dacht ik aan iets.
Ze hebben me mijn ouders afgenomen.
Ze namen me mijn identiteit af.
Ze namen me mijn broer en zus af.
Ze namen me mijn bezittingen af.
Ze willen iets van me.
En toen dacht ik aan mijn ziel.
En ik zei, mijn ziel krijgen ze niet.
En toen besloot ik:
Ik kom uit deze modder en ik zal vechten…
…want ik word geen as.'
Toen we in Auschwitz aankwamen…
…werden er elke dag duizenden mensen gecremeerd.
De nazi's gebruikten Joodse gevangenen…
…een speciaal Sonderkommando…
…om de lijken uit de gaskamers te halen en ze naar de crematoria brengen.
Voor zover ik weet zijn er nog maar vier van ons…
…die in het Sonderkommando werkten, nog in leven.
En wij zijn de enige ooggetuigen…
…die alles van begin tot eind hebben gezien.
Hoe de Eindoplossing werd uitgevoerd.
Ik ben Joods, uit Griekenland.
En ik woonde in Griekenland tot ze me meenamen naar het concentratiekamp.
In de eerste week van april 1944…
…kwam ik in Auschwitz aan.
Ze hebben een aantal Grieken uitgekozen om in het crematorium te werken.
Het was mijn eerste dag. Ik wist niet wat er aan de hand was.
Ik zag 2500 mensen, allemaal naakt…
…de grote ruimte in gaan die uiteindelijk…
Er kunnen er maar 500 in. Ze stopten er 2500 in.
Dus niemand kon iets doen, behalve bij zijn kinderen staan.
En 15 minuten later, nadat ze de kamers afsloten…
…gooiden de SS-ers het gas door vier gaten…
…die ze openmaakten.
Wat heb ik gezien? De mensen die ik 15 minuten geleden zag.
Ik zie ze allemaal dood, staand, met hun kinderen, zwart en blauw.
Ik dacht: wat is hier aan de hand?
Er was een Poolse man die er al een tijd was…
…en ik zei: 'Waar is God?'
Hij zei: 'God is waar je je kracht hebt.'
Er waren vier crematoria en ze werkten 24 uur.
En er kwamen vaak hoge piefen uit Berlijn…
…om te kijken hoe de Joden stierven.
Er was een hermetisch gesloten kijkgat…
…waardoor ze keken hoe de Joodse mensen stierven.
Het duurt twee tot vier minuten. Hangt ervan af waar je staat.
Veel mensen denken dat wij in het Sonderkommando…
…ergens schuldig aan waren, omdat we zoiets deden.
Maar wij konden er niet onder uit komen.
Als je niet doet wat ze willen, vermoorden ze je meteen.
Ooit waren er twee vrienden van me. Heel goede vrienden.
Ze kwamen binnen. Hun naam was Venezia.
En ik heb het ze meteen verteld dat ze zouden sterven.
Ze vroegen om eten en wat ik ook had gaf ik ze…
…en ik zei waar ze moesten gaan staan…
…waar de openingen waren, zodat ze snel konden sterven.
En toen ze klaar waren, heb ik ze eruit gehaald en gewassen…
…en in de oven gelegd om te verbranden.
We hoorden de artillerie steeds dichterbij komen.
En Boedapest was het slagveld…
…tussen de Duitsers en het Sovjetleger.
En hoewel we wisten dat het weken zou duren…
…voor het Sovjetleger hopelijk de overgebleven Joden zou bevrijden…
…wisten we dat er nog veel ontberingen zouden komen.
In Auschwitz hoorden we na Kerstmis dat de bombardementen dichterbij kwamen.
De nazi's wilden niet dat er iemand bevrijd werd…
…dus ze dreven de mensen weg uit het kamp.
De dodenmars was in de winter.
Degenen die het tempo niet konden bijhouden werden doodgeschoten.
Wie probeerde te vluchten…
…of iets deed wat niet was toegestaan, werd doodgeschoten.
Op dat moment was ik samen met nog twee vrienden.
Maar we zwoeren dat we ieder ons leven zouden opofferen voor elkaar.
We zouden elkaar nooit teleurstellen.
Kinderen. We dachten echt dat dat mogelijk is.
Een van de drie had een knieblessure en koudvuur…
…en een van de soldaten zag hem mank lopen.
Dus hij wil hem neerschieten.
We gaan voor hem staan. Hij pakt z'n Luger en zegt:
'Ik geef je drie seconden. Tel tot drie.
Of je laat hem gaan of jullie sterven alle drie.'
Kun je je voorstellen hoe jong we zijn en zo'n beslissing moeten nemen?
We beloofden dat we voor elkaar zouden sterven…
…maar in 't oog van de dood konden we 'm niet nakomen.
We lieten hem sterven.
Ongeveer na tien dagen of zo kwamen we aan in Dachau.
Mijn god.
Na 53 jaar…
…is het alsof 't gisteren was.
Ze lagen hier op straat…
…en je lette er niet op. Je stapte over de lichamen.
Echt. Het betekende niets.
Op deze plek? -Ja.
Ik kende niemands naam. Ik heb nooit iemand willen leren kennen.
Ik wilde het nooit weten, voor het geval…
…iemand ooit die persoon…
…wiens schoenen ik uittrok toen hij stierf, kende.
Elke ochtend was het mijn werk…
…om van barak tot barak te gaan…
…en de lijken naar het crematorium te brengen.
Met een kar.
Ik herinner me hoe de Sonderkommando's die in het crematorium werkten…
…het hek openden.
Zij namen het van hier over…
…maar wij mochten niet verder.
Ze hadden het nooit over 't crematorium, maar we wisten het.
Als we hier naar binnen zouden gaan, kwamen we er nooit uit.
Want als ze iemand eruit laten en hij ontsnapt…
…dan was er een getuige. Dus er kwam niemand uit.
Moet je dat zien.
De onmenselijkheid van mens tegen mens…
…is niet te bevatten.
Dit is…
…het meest monsterlijke dat de mens heeft bedacht.
Mensen verbranden om ze sneller kwijt te raken.
Onvoorstelbaar.
Het is zo emotioneel. Het is zo moeilijk.
Waarom heb ik het overleefd?
Waarom heeft God me gespaard?
Iemand schreeuwde: 'Amerikanen'.
En we wisten niet wat ze bedoelden. En ze wezen naar de lucht.
De vliegtuigen kwamen van achter de bergen uit het niets…
…en ze bombardeerden het konvooi.
En ze raakten ons niet. Niemand raakte gewond.
Toen hoorde ik voor het eerst dat de Verenigde Staten in oorlog waren.
Op 29 april moest ik naar Dachau.
De avond ervoor, eigenlijk.
We moesten zo snel mogelijk naar Dachau…
…zonder te weten wat te verwachten.
We dachten dat het een Duits militair kamp was, dat we zouden innemen…
…en de mensen erin.
We waren vlakbij…
…toen we hoorden dat het concentratiekampen waren.
Opeens horen we machinegeweren schieten.
Eerst dachten we dat we vermoord werden.
Toen zagen we Amerikaanse soldaten klimmen, kruipen en schieten.
Toen zagen we Duitse soldaten uit die richting komen.
En toen ze elkaar hier troffen, gaven de Duitsers het op.
Maar stel je voor hoe 32,000 mensen uit al die barakken komen.
Buiten het kamp…
…op de spoorbaan stonden…
…zo'n 40 wagons.
Vol lijken.
En omdat ik niet wist waar we mee te maken hadden…
…was dit…
…zo onwerkelijk.
De meesten droegen flanellen pyjama's. Meer hadden ze niet.
Blauwe streep, witte streep.
Flanellen pyjama's. -Ze waren zwak.
Zwak is waarschijnlijk niet eens de juiste term.
Maar ze waren uitgemergeld.
Sommigen leken oud, maar waren 't niet.
Het waren lopende doden, zo noemden we ze. Skeletten.
Eerst kwamen er een paar…
Toen kwamen er meer en meer…
…en ze bleven op ons af komen, bijna alsof ze beseften…
Ik denk van wel. Ze beseften dat we anders waren.
Dat we mensen waren die hen kwamen helpen.
En Amerikanen hielden het wapen tegen de Duitsers…
…maar ze doodden ze niet. Wij mochten ze hebben.
En een tiental Duitse soldaten,…
…werden letterlijk stuk voor stuk verscheurd.
We namen een Duitse kolonel gevangen.
Ik zei dat we hem door een paar officieren zouden laten verhoren.
Hij spuugde in m'n gezicht.
Toen heb ik 'm gedood.
Het duurde niet lang voor de oorlog voorbij was.
Maar met die laatste dagen…
…wilden we voorkomen dat Duitsland weer kon opstaan…
…en dit iemand weer aan te doen.
Ik heb vreselijke dingen gezien…
…in die twee jaar… in Italië, Frankrijk en Duitsland…
…maar het ergste wat ik ooit heb gezien waren de overlevenden van de Holocaust.
Dit is iets wat…
Ik kan het niet vergeten.
Ik was niet jong meer.
Ik was heel oud.
Ik was 16, maar ik was heel oud.
Terugkomen naar de vrijheid was heel moeilijk.
We wisten niet hoe we vrede konden sluiten met de buitenwereld…
…die ons niet wilde.
En we wisten niet…
…wie we zouden vinden of niet.
Ze wisten niet wat ze met ons moeten doen. En ze brachten ons…
…naar een kamp voor displaced persons.
En de dichtstbijzijnde van waar ik was, was in Oostenrijk.
En alle overlevenden die nergens anders heen konden, zaten in dat kamp.
Dus het was weer een kamp, maar je was vrij.
Nadat het Sovjetleger Boedapest had bevrijd…
…en ik weer een vrij mens was…
…wist ik maandenlang niet…
…of mijn moeder of andere familieleden ooit zouden terugkeren.
Ik hoopte dat door terug te gaan naar Auschwitz ik eindelijk wat kan afsluiten.
En ik was geschokt toen ik merkte…
…dat het nieuwe vragen en twijfels opriep.
Ik wil graag meer weten over mijn familie.
Ze wil informatie zoeken over haar familie en zichzelf.
Uw naam, alstublieft?
Renee. R-e-n-e-e.
Dit is de eerste keer dat ik besluit…
…om dossiers van mijn familie te vinden.
En mijn zus heette Klara.
Heeft u iets gevonden?
Ja, ik heb iets gevonden. We kunnen samen kijken.
Leg de kaarten zo neer.
Klara. Mijn zus.
Ik vond gegevens van m'n zus, m'n vader en mezelf…
Toen ik naar m'n moeder vroeg…
…zei de archivaris, de historicus…
…dat degenen die van het station werden gehaald…
…onmiddellijk werden gedood en er geen gegevens van zijn.
Breng dit naar het archief en bel aan, goed?
Dank u wel.
Dit is een bloedtest of iets medisch.
Van Klara Weinfeld.
Ik ontdekte dat er op mijn zus werd geëxperimenteerd…
…en bloedonderzoeken werden gedaan.
En wat betekent dit hier?
En hij zei: 'Ik weet 't niet. Niemand heeft dat ooit gevraagd.'
Maar er is een dr. Münch, die het hoofd van deze kliniek was.
Hij leeft nog.'
En toen ontdekte ik dat je deze man gaat interviewen…
…en dat ik hem misschien kan vragen wat die symbolen betekenen.
Mijn zus Klara stierf in Auschwitz…
…en ik heb deze papieren van Auschwitz gekregen.
Ik wil dat u deze papieren uitlegt. -Ik zal het proberen.
Kunt u me vertellen wat dit is?
Nee, niets belangrijks.
Wat voor experimenten waren dit?
Niks. Alles is in orde.
Waarom is ze gestorven? -'Klinisch Instituut.'
Dat is mijn instituut.
Ze is gestorven.
Wanneer is ze aangekomen? Hoelang bleef ze?
Zes maanden.
-Zes maanden?
En toen stierf ze.
Dat is de normale periode. Begrijpt u dat?
Was u ook in Auschwitz? Dan kunt u dat weten.
Ik probeerde beschaafd te zijn…
…maar hij was heel ontwijkend…
…en ik werd heel boos.
Ik dacht steeds maar dat er duizenden mensen omkwamen in zijn kliniek.
Ik ga terug naar Crematorium V…
…omdat ik weet dat mijn moeder daarheen is gebracht.
Ik ga wat kaarsen aansteken.
En ik weet dat ik hier niet meer terugkom.
En nu…
…heel recent…
…kreeg ik een nieuwe brief van Bergen-Belsen…
…dat ze geen Edith Lok hebben. Ze hebben hun boeken doorzocht.
Maar ze vonden een Edith Schwarz.
En ik herinnerde me…
…dat mijn zus Edith besloot…
…om m'n moeders naam te gebruiken, wat ik was vergeten.
En al die jaren zocht ik Edith Lok.
Kunt u me vinden met Hongaars… -Hongaars?
Even kijken.
Het staat niet op alfabet.
Als ik terugga naar Bergen-Belsen…
…wil ik dat mijn man met mijn kinderen en met mij bidt…
…omdat we Edith symbolisch zullen begraven.
Dit is de begraafplaats waar alle mensen werden begraven…
…die na de bevrijding naar de militaire blokken gingen.
We vonden de naam van uw zus.
Ze is hier gestorven. We denken op 2 juni 1945.
Dus alle mensen die in die tijd stierven, werden hier begraven, naast elkaar.
Vandaag is de meest bijzondere dag van mijn leven.
Eindelijk is de zoektocht voorbij.
En we weten nu wat er gebeurde en wanneer het gebeurde.
Ik heb hier mijn moeders gebedenboek…
…en hier zullen we…
…de traditionele gebeden uitspreken en deze kaars om jou te gedenken aansteken.
Om jou te gedenken…
…eeuwig…
…en zolang we leven.
Maar er zijn veel mensen zoals ik…
…die nog op zoek zijn.
Want voor ons…
…was de bevrijding niet de laatste dag.
Ik kreeg een brief dat ik een academische beurs zou krijgen…
…op de universiteit van Washington, in de stad 'Seattle'.
Want niemand zei dat het 'Seattle' moet zijn.
Ik had een ticket voor de SS Marine Falcon.
Ik ging naar bed B-20, legde mijn knapzak neer en ze riepen chow om.
Ik wist niet wat chow was. Het zat niet bij mijn woordenschat.
Ik ging in de rij voor chow staan. We hadden enorme metalen dienbladen.
In die tijd was ik nog vaak met honger bezig.
En deze geweldige mensen schepten heerlijke dingen op dat blad.
En aan het eind van de rij…
…stond een enorme rieten mand met sinaasappels.
Een enorme rieten mand met bananen.
Mijn moeder leerde me 't juiste te doen en ik wist niet wat juist was.
Er stond een enorme matroos…
…en ik vroeg hem: 'Neem ik een banaan?
Of een sinaasappel?'
En hij zei: 'Eet zoveel bananen en sinaasappels als je wilt.'
Toen wist ik dat ik in de hemel was.
Ik hield van mijn stad en ik zie het als pittoresk en gelukkig.
Ik ben van plan daar voor het eerst heen te gaan sinds ik in 1944 vertrok.
Kijk naar het bord, Robin. Er staat 'Polyana' in het Russisch.
Zie je?
De rivier loopt rechts van ons.
We gingen hier vaak zwemmen…
Ik hoop dat ik mensen kan vinden die ik kende…
…van voor de Holocaust…
…en misschien kan ik met ze praten.
Champignons in een pot. Zie je? -Ja.
Misschien kunnen ze me vertellen wat er gebeurde toen we weg waren.
Deze ene vrouw, Mariska, herinnerde zich mijn grootouders…
…en mijn vader, mijn moeder en mij.
Ik was verbaasd dat ze me nog kende.
Ik was echt bang dat de mensen vijandig tegen me zouden zijn…
…en dat ze me zouden beschuldigen dat ik terugkom om iets van hen af te pakken.
Ik werd op een aardige manier gevraagd…
…of ik van plan was om mijn eigendom terug wilde en hier weer wilde wonen?
En ik zei nee.
Ik wil dat mijn kinderen weten waar ik vandaan kom…
…en ik wil de stad waar ik ben opgegroeid weer zien voor ik sterf.
Terug gaan naar mijn geboortestad…
…met mijn familie, met mijn kind…
…om haar deze prachtige stad te laten zien.
Overal waar we kwamen, bestaat het woord 'Jood' niet.
Dit gebouw was het Joodse gemeenschapscentrum.
Ik wilde naar de prachtige synagoge.
Moet je zien hoe ze het…
O, mijn god.
Je hebt geen idee wat ze deze stad hebben aangedaan.
Het is ongelooflijk.
We gingen naar de synagoge…
…en daar ontmoette ik deze man, deze Joodse man.
Hij had ook in Auschwitz gezeten.
Hallo, spreekt u Hongaars?
Goedemorgen. Komt u hier vandaan?
Ik ben hier geboren in 1928.
Ik ben van de familie Weinfeld.
Weinfeld?
Mijn vader had een winkel in de Schoenlapperstraat...
…en natuurlijk bezocht m'n moeder deze synagoge.
Ik had mijn Bar mitswa hier toen ik 13 werd in 1941.
En waarom bleef je hier?
Omdat toen ik terugkwam uit Auschwitz…
…op 6 juni 1945…
…een paar dagen later de grenzen werden gesloten.
Toen leidde hij ons rond en hij legde ons uit…
…dat dit geen Joodse synagoge meer is.
Vroeger waren hier Davidssterren.
Wat hebben ze ermee gedaan?
Ze maakten er een concertzaal van.
Ze hebben alles verwijderd.
Het was pijnlijk om te zien…
…dat deze heilige plek werd veranderd in een plek van vermaak.
Het moeilijkste was om terug te gaan naar mijn huis.
Mijn god.
Dat is het originele hek.
De ingang. -De ingang, ja.
Het was verwaarloosd.
Dit prachtige huis waar mijn vader altijd voor zorgde.
En alles eromheen werd goed bijgehouden.
Hij zit vast op slot. -Nee.
Nee, hoor.
Hij gaat niet open. -Kunnen we gaan?
Hij gaat niet open.
Op dat moment wilde ik echt dat ik het niet had gezien.
Een van de buren…
…die een kind was toen ze ons meenamen, was er nog.
Godzijdank dat je nog leeft.
Ik weet nog precies hoe alles was.
Hij heeft nu een Russische vrouw…
…die erg aardig was.
Je eigen huis…
Hoe kun je iemands huis nemen?
Er is veel te vertellen, maar je weet wat ze zeggen…
Zelfs de muren hebben oren.
Ze was bang om te vertellen wat er echt gebeurd is na ons vertrek.
Heb je erover gepraat nadat we werden weggehaald?
We vonden het zo erg van Klara. We hoorden dat ze onderweg was overleden.
Nee. Ze is daar gestorven.
Arme ziel.
Ik heb het alleen in films gezien.
Hebben ze echt mensen zo verbrand?
Helaas was het veel erger dan wat ze in films laten zien.
Op dat moment voelde ik me gelukkig…
…dat ik de kans had om terug te gaan naar de Verenigde Staten, naar mijn huis.
Ik heb de diamanten gered. Door alles.
En toen ik vrij was , had ik het nooit over de Holocaust…
…maar ik liet de diamanten in een traanvormige hanger zetten…
…omdat ik steeds als ik ze redde, moest huilen.
Dus ik dacht dat de tranen daarvoor geschikt waren.
En ik zei tegen mijn kinderen dat deze diamanten altijd…
…van generatie op generatie…
…naar het eerstgeboren meisje in de familie moesten gaan.
…hoe het smaakt.
Je ziet hun verschillende vormen.
En ze zijn het enige dat ik…
…vasthoud wat mijn moeder ooit vasthield.
Ik weet niet wat je denkt over…
Mijn leven nu is iets wat ik zelf niet kan geloven.
Na gekozen te zijn in Californië door zo'n 600,000 kiezers…
…negen keer…
…lijkt het wel een droom.
En het geeft me…
…een enorm verantwoordelijkheidsgevoel…
Als enige overlevende van de Holocaust…
…ooit gekozen tot het Congres van de Verenigde Staten…
…weet ik dat ik voor al mijn collega's spreek, Republikeinen en Democraten…
…in 't uiten van onze woede over de recente terroristische aanslagen…
Ik richt mij natuurlijk vooral op de mensenrechten…
…omdat ik ervan overtuigd ben dat dit het pad is van een beschaafdere wereld.
Mijn vrouw Annette en ik kennen elkaar al ons hele leven.
We zijn als kinderen opgegroeid in Boedapest.
En we zijn nu 47 jaar getrouwd.
We hebben twee dochters…
…die al heel vroeg tegen ons zeiden…
…dat ze een speciaal cadeau voor hun ouders plannen.
Sinds onze families zijn uitgeroeid, geven ze ons een grote familie.
En we zijn gezegend met 17 geweldige kleinkinderen…
…en het is de focus van ons leven.
Ik wil graag bekend worden als onderwijzer over de Holocaust.
Dus ik ga naar het Museum of Tolerance…
…waar ik het outreach-programma oprichtte.
En ik spreek met groepen die in het museum komen.
…ontstond.
Weet je, als deze dingen gebeuren…
…ga je bijna geloven dat je iets verkeerd hebt gedaan.
Waarom doen ze me dit aan?
Ik vind dat het mijn plicht is…
…om de wereld bewust te maken van wat er toen gebeurde.
Ik vond mijn taal altijd ontoereikend.
En als ik over mijn ervaringen wil vertellen…
…moet ik via een medium praten.
En ik vond kunst.
Want kunst overstijgt.
Het overstijgt woorden.
Ik wilde dat het oppervlak erg gelaagd was.
Het moet een afgebrokkelde muur lijken…
…en beplakt met het nieuws van gisteren.
Omdat mensen het verleden willen vergeten.
Mensen willen de Holocaust vergeten.
Wat me op de been houdt is…
…de familie…
…die mijn man en ik hebben gecreëerd.
Mijn kleinkinderen.
Drie prachtige kinderen.
Twee van hen zijn rabbijn.
En mijn mooie dochter.
Ze leert me elke dag wat belangrijk is in het leven.
En mijn man, die vier generaties Israëlisch is.
En zo'n dappere man.
En hij hielp me een leven op te bouwen.
Dit schilderij heet Arbeit Macht Frei.
Als je de woorden op deze zogenaamde 'welkomstpoort' leest, Arbeit Macht Frei…
Mijn kunst vandaag gaat over de Holocaust…
…omdat ik geen gedenksteen heb voor mijn familie.
Ik weet niet waar ze zijn.
Waarom zoveel van mijn familieleden stierven, er zijn er zo veel vermoord.
De familie Basch was bijna uitgeroeid.
We hebben ons vernieuwd.
Samen zijn we best een grote groep.
Het is zo fijn om bij mijn familie te zijn…
…en om me heen te kijken. En weten dat ik bijna dood was…
…en hier zit ik dan aan een tafel met 11 of 12, en genietend van het leven.
Het leven is heerlijk.
Op een dag, op een zondag, klopte er iemand op mijn deur…
…en liep…
En ik ging naar de deur
…en hij had iets in een krant onder de arm.
Hij vroeg: 'Paul Parks?' Ik zei: 'Ja'.
Hij zei: 'We zoeken je al jaren.
Af en toe hebben mensen je gezocht.
We wilden je vinden.' Ik zei: 'Waarom?'
Hij zei: 'Er was een man de door jullie in Dachau werd bevrijd en je herinnerde.
En hij stierf een paar jaar geleden.
En hij had een menora gemaakt in het kamp.
Hij maakte het van betonspijkers…
…en laste en vlocht het in elkaar toen hij in het kamp was.
En hij wilde dat jij hem kreeg.
We hebben je overal gezocht. Hier is het.'
En hij gaf me deze prachtige menora.
De bevrijding was als een geschenk van de wereld.
En dat was de eerste keer dat ik God weer erkende…
Dat Hij er is en me hielp dit punt te bereiken.
Ik denk niet dat God de Holocaust schiep.
Ik denk dat God ons een geest, een hart en een vrije wil gaf.
En het is aan de mens…
…wat hij met zijn leven gaat doen.
En ik geef de mens de schuld, niet God.
Ik kan niet rationeel……
…emotioneel of intellectueel de Holocaust verklaren.
Ik kan geen…
…plek vinden…
…voor 'n hogere macht…
…in deze nachtmerrie.
Wat voor mensen zijn we?
Wat leren de boeken ons?
Wat is het verschil tussen mij…
…en een ander kind?
Wat leert de Bijbel ons?
Waar gaat dit over?
Hitler bleef een pathologische antisemiet tot het einde.
En een van zijn laatste testamenten…
…of waarschuwing aan zijn volgelingen…
…was dat ze de oorlog tegen de Joden zouden voortzetten.
In zijn testament van 29 april 1945…
…zegt hij: 'Boven alles…
…beveel ik de regering en het volk…
…om de rassenwetten tot het uiterste te handhaven…
…en zich genadeloos te verzetten…
…tegen de vergiftiger van alle landen…
…het internationaal jodendom.'
De Holocaust moet gezien worden als een hoofdstuk…
…in de lange geschiedenis van de onmenselijkheid van de mens.
Je kunt de discriminatie…
…niet negeren…
…die veel mensen is aangedaan…
…vanwege ras, kleur of geloof.
Je kunt slavernij niet negeren.
Je kunt het verbranden van heksen niet negeren.
Je kunt het doden van christenen in de Romeinse tijd niet negeren.
De Holocaust is misschien het toppunt…
…van het soort gruwel dat kan optreden…
…als de mens zijn integriteit verliest…
…en zijn geloof dat het menselijk leven heilig is.
Ondertiteld door: Gerrie Timmerman